गुरुचरित्र अध्याय सव्विसावा। २६वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय २६ (सव्विसावा)

॥वेदविस्तारकथनं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणांसी । नका भ्रमू युक्तीसी । वेदान्त न कळे ब्रह्मयासी । अनंत वेद असती ॥ १	"श्रीगुरु ब्राह्मणांना म्हणाले, तुम्ही उगीच युक्तिवाद करून भ्रमात पडू नका. वेदांचा अंत प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवालाही कळला नाही, कारण वेद अनंत आहेत."
वेदव्यासासारिखे मुनि । नारायण अवतरोनि । वेद व्यक्त करोनि । व्यास नाम पावला ॥ २	"साक्षात नारायणाने व्यासमुनींच्या रूपाने अवतार घेऊन वेदांचे वर्गीकरण केले, म्हणून त्यांना 'व्यास' हे नाव पडले."
तेणेही नाही पूर्ण केले । साधारण सांगितले । शिष्य होते चौघे भले । प्रख्यात नामे अवधारा ॥ ३	"त्यांनी सुद्धा वेदांचा पूर्ण विस्तार केला नाही, फक्त सर्वसाधारण ज्ञान सांगितले. त्यांचे चार मुख्य आणि प्रसिद्ध शिष्य होते, त्यांची नावे ऐका."
शिष्यांची नामे देखा । सांगेन विस्तारे ऐका । प्रथम पैल दुजा वैशंपायन निका । तिसरा नामे जैमिनी ॥ ४	"त्या शिष्यांची नावे अशी: पहिला पैल, दुसरा वैशंपायन आणि तिसरा जैमिनी."
चौथा सुमंतु शिष्य । करीन म्हणे विद्याभ्यास । त्यांसी म्हणे वेदव्यास । अशक्य तुम्हा शिकता ॥ ५	"चौथा शिष्य सुमंतु होता. जेव्हा त्यांनी वेदाभ्यास करण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा व्यासमुनी म्हणाले की, हे तुम्हाला शिकणे अशक्य आहे."
एक वेद व्यक्त शिकता । पाहिजे दिनकल्पांता । चारी वेद केवी वाचिता । अनंत वेद असे महिमा ॥ ६	"एक वेद पूर्ण शिकायला एक कल्प लागतो, मग चारही वेद कसे वाचणार? वेदांचा महिमा अगाध आणि अनंत आहे."
ब्रह्मकल्प तिन्ही फिरले । वर्षोवर्षी वाचले । ब्रह्मचर्य आचरले । वेद पूर्ण शिको म्हणोनि ॥ ७	"अनेक ब्रह्मकल्प उलटले, ऋषींनी वर्षानुवर्षे ब्रह्मचर्याचे पालन करून वेदांचा अभ्यास केला तरी ते पूर्ण झाले नाहीत."
या वेदांचे आद्यंत । सांगेन ऐका एकचित्त । पूर्वी भारद्वाज विख्यात । ऋषि अभ्यास करीत होता ॥ ८	या वेदांची सुरुवात आणि व्याप्ती कशी आहे ते एकाग्रतेने ऐका. पूर्वी भारद्वाज नावाचे विख्यात ऋषी वेदांचा अभ्यास करीत होते.
लवलेश आले त्यासी । पुनरपि करी तपासी । ब्रह्मा प्रसन्न झाला परियेसी । काय मागशील म्हणोनि ॥ ९	"त्यांना वेदांचा थोडाच भाग समजला, म्हणून त्यांनी पुन्हा तप केले. तेव्हा ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले आणि ""काय हवे?"" असे विचारले."
भारद्वाज म्हणे ब्रह्मयासी । स्वामी मज प्रसन्न होसी । वेद शिकेन आद्यंतेसी । ब्रह्मचर्य आश्रमी ॥ १०	"भारद्वाज म्हणाले, ""हे स्वामी, जर आपण प्रसन्न असाल तर मला ब्रह्मचर्य पाळून वेदांचा संपूर्ण अभ्यास करायचा आहे."""
वेदान्त मज दावावे । सर्व माते शिकवावे । ऐसे वरदान द्यावे । म्हणोनि चरणी लागला ॥ ११	"""मला पूर्ण वेदांत समजावून सांगावा आणि सर्व विद्या शिकवावी,"" असे वरदान मागत ते ब्रह्मदेवाच्या चरणी लागले."
ब्रह्मा म्हणे भारद्वाजासी । मिती नाही वेदांसी । सर्व कैसा शिको म्हणसी । आम्हांसी वेद अगोचर ॥ १२	"ब्रह्मदेव म्हणाले, ""वेदांना मर्यादा नाही. तू सर्व कसे काय शिकणार? आम्हाला सुद्धा वेद पूर्णपणे आकलन होत नाहीत."""
तुज दावितो पहा सकळ । करोनि मन निर्मळ । शक्ति झालिया सर्व काळ । अभ्यास करी भारद्वाजा ॥ १३	"""तरीही मी तुला दाखवतो, तुझे मन निर्मळ कर. जर तुझ्यात शक्ती असेल, तर तू निरंतर अभ्यास कर."""
ऐसे म्हणोनि ऋषीसी । ब्रह्मा दावी वेदांसी । दिसताती तीन राशी । गिरिरूप होवोनि ॥ १४	असे म्हणून ब्रह्मदेवांनी ऋषींना वेदांचे दर्शन घडवले. तिथे पर्वतांसारख्या तीन विशाल राशी दिसत होत्या.
ज्योतिर्मय कोटिसूर्य । पाहता ऋषीस वाटे भय । वेदराशी गिरिमय । केवी शिकू म्हणतसे ॥ १५	"त्या राशी कोट्यवधी सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी होत्या. त्या पाहून ऋषी घाबरले आणि विचार करू लागले की, इतके विशाल पर्वतप्राय वेद मी कसे शिकणार?"
तिन्ही ब्रह्मकल्पांवरी । आचरले आश्रम चारी । वेद शिकले तावन्मात्री । एवढे गिरी केवी शिको ॥ १६	"तीन ब्रह्मकल्प उलटून आणि चारही आश्रमांचे पालन करूनही केवळ थोडाच भाग शिकता आला, मग हे पर्वताएवढे वेद कसे आत्मसात होणार?"
म्हणोनि भयभीत झाला । ब्रह्मयाचे चरणी लागला । म्हणे स्वामी अशक्य केवळा । क्षमा करणे म्हणतसे ॥ १७	"म्हणून ते भयभीत होऊन ब्रह्मदेवाच्या पाया पडले आणि म्हणाले, ""हे स्वामी, हे पूर्णपणे अशक्य आहे, मला क्षमा करा."""
या वेदाचा आद्यंत । आपण पहावया अशक्त । तूचि जाणसी जगन्नाथ । जे देशी ते घीन ॥ १८	"""या वेदांचा विस्तार पाहण्यासही मी असमर्थ आहे. हे जगन्नाथा, तुलाच हे माहित आहे, तू जेवढे देशील तेवढेच मी स्वीकारीन."""
तू शरणागता आधार । माझे मनी वासना थोर । वेद शिकावे अपार । म्हणोनि आलो तुजपासी ॥ १९	"""तू शरण आलेल्यांचा आधार आहेस. वेद शिकण्याची माझी मोठी इच्छा होती म्हणून मी तुझ्याकडे आलो."""
वेद देखोनि अमित । भय पावले चित्त । जे द्याल उचित । तेचि घेऊ परियेसा ॥ २०	"""पण वेदांचे हे अफाट स्वरूप पाहून मी घाबरलो आहे. आता आपण जे योग्य वाटेल तेच मला द्यावे."""
ऐसे वचन ऐकोन । ब्रह्मदेव संतोषोन । देता झाला मुष्टी तीन । अभ्यासावया ॥ २१	त्यांचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव संतुष्ट झाले आणि त्यांनी अभ्यासासाठी वेदांच्या तीन मुठी (अंश) त्यांना दिल्या.
तीन वेदांचे मंत्रजाळ । वेगळे केले तत्काळ । ऐसे चारी वेद प्रबळ । अभ्यासी भारद्वाजी ॥ २२	तीन वेदांतील मंत्रांचा समूह त्यांनी वेगळा करून दिला. अशा प्रकारे भारद्वाज ऋषींनी त्या प्रबळ चार वेदांचा अभ्यास केला.
अजून पुरते नाही त्यासी । केवी शिको पाहती वेदासी । सांगा तुम्ही परियेसी । चौघे वाचा चारी वेद ॥ २३	"त्यांनाही जर वेद पूर्णपणे कळले नाहीत, तर तुम्ही स्वतःला वेदवेत्ते कसे म्हणवता? आता तुम्ही चार जण मिळून चार वेद म्हणून दाखवा."
पूर्ण एक एक वेदासी । शिकता प्रयत्‍न मोठा त्यासी । सांगेन थोडे तुम्हासी । व्यक्त करावया अभ्यास ॥ २४	एक एक वेद पूर्ण शिकण्यासाठी मोठा प्रयत्न लागतो. तुमच्या अभ्यासाची परीक्षा घेण्यासाठी मी तुम्हाला थोडे ज्ञान सांगतो.
शिष्य म्हणती व्यासासी । एक एक वेद आम्हांसी । विस्तारावे आद्यंतेसी । शक्त्यनुसार अभ्यास करू ॥ २५	"(व्यासांचे) शिष्य त्यांना म्हणाले की, आम्हाला प्रत्येक वेदाचा विस्तार सुरुवातीपासून सांगावा, आम्ही आमच्या शक्तीप्रमाणे अभ्यास करू."
ऐसे विनविती चौघेजण । नमुनी व्यासचरण । कृपा करावी जाण । आम्हांलागी व्यासमुनि ॥ २६	"असे म्हणून त्या चौघांनी व्यासांच्या चरणी नमस्कार केला आणि प्रार्थना केली की, ""हे व्यासमुनी, आमच्यावर कृपा करा."""
करुणावचन ऐकोनि । व्यास सांगे संतोषोनि । पैल शिष्य बोलावोनि । ऋग्वेद निरोपित ॥ २७	त्यांचे कळकळीचे बोलणे ऐकून व्यासांनी समाधानाने पैल शिष्याला बोलावले आणि त्याला ऋग्वेदाचा उपदेश केला.
ऐक पैल शिष्योत्तमा । सांगेन ऋग्वेदमहिमा । पठण करी गा धर्मकर्मी । ध्यानपूर्वक करोनि ॥ २८	"""हे श्रेष्ठ शिष्या पैल, ऐक. मी तुला ऋग्वेदाचा महिमा सांगतो. धर्माचरणात याचे ध्यानपूर्वक पठण कर."""
पैल शिष्य म्हणे व्यासासी । बरवे विस्तारावे आम्हांसी । ध्यानपूर्वक लक्षणेसी । भेदाभेद सांगेन ॥ २९	"पैल व्यासांना म्हणाला, ""महाराज, आम्हाला याचे लक्षण, ध्यान आणि सर्व भेद सविस्तर सांगावेत."""
त्यात जे अवश्य आम्हांसी । तेचि शिको भक्तीसी । तू कामधेनु आम्हांसी कृपा करी गा गुरुमूर्ती ॥ ३०	"""त्यातील जे आमच्यासाठी आवश्यक आहे, तेच आम्ही भक्तीने शिकू. आपण आमच्यासाठी कामधेनु आहात, कृपा करा."""
व्यास सांगे पैल शिष्यासी । ऋग्वेदध्यान परियेसी । वर्णरूप व्यक्ति कैसी । भेदाभेद सांगेन ॥ ३१	"व्यासांनी पैलला सांगितले, ""ऋग्वेदाचे ध्यान कसे करावे, त्याचे रूप, वर्ण आणि भेद काय आहेत ते ऐक."""
ऋग्वेदाचा उपवेद । असे प्रख्यात आयुर्वेद । अत्रि गोत्र असे शुद्ध । ब्रह्मा देवता जाणावी ॥ ३२	ऋग्वेदाचा उपवेद 'आयुर्वेद' आहे. याचे गोत्र 'अत्री' असून याची देवता 'ब्रह्मा' आहे.
गायत्री छंदासी । रक्तवर्ण परियेसी । नेत्र पद्मपत्रसदृशी । विस्तीर्ण ग्रीवा कंबुकंठ ॥ ३३	याचा छंद 'गायत्री' असून वर्ण लाल (रक्तवर्ण) आहे. डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत आणि मान शंखासारखी सुंदर आहे.
कुंचकेशी श्मश्रु प्रमाण । द्वयरत्‍नी दीर्घ जाण । ऋग्वेद असे रूपधारण । मूर्ति ध्यावी येणेपरी ॥ ३४	त्याचे केस कुरळे असून दाढी व्यवस्थित आहे. तो दोन रत्नांनी सुशोभित आणि उंच आहे. अशा प्रकारे ऋग्वेदाच्या मूर्तीचे ध्यान करावे.
आता भेद सांगेन ऐका । प्रथम चर्चा श्रावका । द्वितीय चर्चा श्रवणिया ऐका । जटा शफट दोनी शाखा ॥ ३५	"आता त्याचे भेद ऐका. पहिली श्रावक चर्चा, दुसरी श्रवणिया चर्चा. तसेच जटा आणि शफट अशा दोन शाखा आहेत."
पाठक्रमशाखा दोनी । सातवा दण्ड म्हणोनि । भेद सप्त निर्गुणी । पाच भेद आणिक असती ॥ ३६	"पाठ आणि क्रम अशा दोन शाखा, आणि सातवा 'दण्ड' नावाचा प्रकार. असे सात निर्गुण भेद आणि आणखी पाच भेद आहेत."
अश्वलायनी शांखायनी । शाकला बाष्कला दोनी । पाचवी माण्डूका म्हणोनि । असे भेद द्वादश ॥ ३७	"अश्वलायनी, शांखायनी, शाकला, बाष्कला आणि पाचवी माण्डूका. असे एकूण बारा भेद आहेत."
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणांसी । व्यासे सांगितले शिष्यासी । ऐशिया ऋग्वेदासी । द्वादश भेद विस्तारे ॥ ३८	"श्रीगुरु ब्राह्मणांना म्हणाले, व्यासमुनींनी आपल्या शिष्याला ऋग्वेदाचे हे बारा भेद विस्ताराने सांगितले."
या कलियुगाभीतरी । म्हणविसी वेद चारी । कीर्ति मिरवा लोकांतरी । अध्यापक म्हणोनि ॥ ३९	"""या कलियुगात तुम्ही स्वतःला चारही वेदांचे जाणकार म्हणवता आणि समाजात अध्यापक म्हणून मिरवता."""
तया द्वादश भेदांत । एक शाखा असे विख्यात । सुलक्षण रूप व्यक्त । कोण जाणे सांग मज ॥ ४०	"""त्या बारा भेदांपैकी जी एक विख्यात आणि सुलक्षण शाखा आहे, ती तुमच्यापैकी कोणाला माहित आहे, ते सांगा."""
नारायण व्यासमुनि । शाखा द्वादश विस्तारोनि । सांगितले संतोषोनि । पैल शिष्यासी ॥ ४१	साक्षात नारायण स्वरूप व्यासमुनींनी आनंदाने बारा शाखांचा विस्तार पैल शिष्याला सांगितला.
ऋग्वेदाचे भेद असे । सांगितले वेदव्यासे । श्रीगुरु म्हणती हर्षे । मदोन्मत्त द्विजांसी ॥ ४२	ऋग्वेदाचे हे सर्व भेद श्रीगुरुंनी त्या गर्विष्ठ ब्राह्मणांना सांगितले.
यजुर्वेदविस्तार । सांगेन ऐका अपार । वैशंपायन शिष्य थोर । अभ्यास करी परियेसा ॥ ४३	आता यजुर्वेदाचा अफाट विस्तार सांगतो. त्यांचा वैशंपायन नावाचा मोठा शिष्य याचा अभ्यास करत असे.
व्यास म्हणे शिष्यासी । ऐक एकचित्तेसी । सांगतो यजुर्वेदासी । उपवेद धनुर्वेद ॥ ४४	"व्यास शिष्याला म्हणाले, ""एकाग्रतेने ऐक. यजुर्वेदाचा उपवेद 'धनुर्वेद' आहे."""
भारद्वाज गोत्र जाणा । अधिदैवत विष्णु जाणा । त्रिष्टुप्‍ छंदासी तुम्ही म्हणा । आता ध्यान सांगेन ॥ ४५	याचे गोत्र 'भारद्वाज' असून दैवत 'विष्णू' आहे. याचा छंद 'त्रिष्टुप्' आहे. आता त्याचे ध्यान सांगतो.
कृशमध्य निर्धारी । स्थूल ग्रीवा कपाल जरी । कांचनवर्ण मनोहरी । नेत्र असती पिंगट ॥ ४६	"त्याचे कंबर बारीक, मान जाड आणि कपाळ भव्य आहे. त्याचा वर्ण सोन्यासारखा तेजस्वी आणि डोळे पिंगट आहेत."
शरीर ताम्र आदित्यवर्ण । पाच अरत्‍नी दीर्घ जाण । यजुर्वेदा ऐसे ध्यान । वैशंपायना निर्धारी ॥ ४७	"शरीराचा रंग तांबूस सूर्यासारखा असून तो पाच हात उंच आहे. वैशंपायना, यजुर्वेदाचे असे ध्यान कर."
ऐशिया यजुर्वेदासी । असती भेद शायसी । म्हणो व्यास शिष्यासी । सांगेन एकाचिपरी ॥ ४८	या यजुर्वेदाचे शंभर (शायसी - शत) भेद आहेत. व्यास शिष्याला म्हणाले की मी ते तुला एका क्रमाने सांगतो.
प्रथम चरका आहूरका । तिसरा नामकठा ऐका । प्राच्यकठा चतुर्थिका । कपिलकठा पाचवी पै ॥ ४९	"पहिला चरका, दुसरा आहूरका, तिसरा कठा, चौथा प्राच्यकठा आणि पाचवा कपिलकठा."
सहावी असे अरायणीया । सातवी खुणी वार्तावतीया । श्वेत म्हणिजे जाण आठवीया । श्वेततर नवमी ॥ ५०	"सहावी अरायणीया, सातवी वार्तातवीया, आठवी श्वेत आणि नववी श्वेततर."
मैत्रायणी असे नाम । शाखा असे हो दशम । तिसी भेद उत्तम । असती सात परियेसा ॥ ५१	दहावी शाखा मैत्रायणी असून तिचे पुढे सात उत्तम भेद आहेत.
मानवा दुंदुभा दोनी । तिसरा ऐकेया म्हणोनि । वाराहा नाम चतुर्थपणी । भेद असे परियेसा ॥ ५२	"मानवा आणि दुंदुभा हे दोन, तिसरा ऐकेया आणि चौथा वाराहा असे हे भेद आहेत."
हरिद्रवेया जाण पाचवा । श्याम म्हणिजे सहावा । सातवा श्यामायणीया जाणावा । दशम शाखा परियेसा ॥ ५३	पाचवी शाखा 'हरिद्रवेया', सहावी 'श्याम' आणि सातवी 'श्यामायणीया' समजावी. अशा प्रकारे दहा शाखांचे वर्णन केले.
वाजसनेया शाखेसी । भेद असती अष्टादशी । नामे सांगेन परियेसी । श्रीगुरु म्हणती तयांसी ॥ ५४	वाजसनेयी शाखेचे १८ भेद आहेत, त्यांची नावे मी तुला सांगतो असे श्रीगुरु म्हणाले.
वाजसनेया नाम एका । द्वितीया जाबला निका । बहुधेया नामे तृतीयका । चतुर्थ कण्व परियेसा ॥ ५५	१. वाजसनेया, २. जाबला, ३. बहुधेया आणि ४. कण्व.
माध्यंदिना पाचवेसी । शापिया नाम षष्ठेसी । स्थापायनी सप्तमेसी । कापाला अष्टम विख्यात ॥ ५६	५. माध्यंदिना, ६. शापिया, ७. स्थापायनी आणि ८. कापाला.
पौड्रवत्सा विख्यात । आवटिका नावे उन्नत । परमावटिका परम ख्यात । एकादश भेद जाणा ॥ ५७	९. पौड्रवत्सा, १०. आवटिका आणि ११. परमावटिका.
पाराशर्या द्वादशी । वैद्येया नामे त्रयोदशी । चतुर्दश भेद पुससी । वैनेया म्हणती तयाते ॥ ५८	१२. पाराशर्या, १३. वैद्येया आणि १४. वैनेया.
औंधेया नामे विशेषी । जाण शाखा पंचदशी । गालवा म्हणिजे षोडशी । बैजवा नाम सप्तदशी ॥ ५९	१५. औंधेया, १६. गालवा आणि १७. बैजवा.
कात्यायनी विशेषी । जाण शाखा अष्टादशी । वाजसनीय शाखेसी । भेद असती अष्टादश ॥ ६०	१८. कात्यायनी. अशा प्रकारे वाजसनेयी शाखेचे १८ भेद पूर्ण झाले.
तैत्तिरीय शाखा भेद दोनी । व्यास सांगे विस्तारोनि । औख्या काण्डिकेया म्हणोनि । यासी भेद पाच असती ॥ ६१	तैत्तिरीय शाखेचे मुख्य दोन भेद आहेत: औख्या आणि काण्डिकेया. याचे पुढे पाच उपभेद आहेत.
आपस्तंबी असे थोर । शाखा असे मनोहर । यज्ञादि कर्मे आचार । विज्ञान असे तयात ॥ ६२	आपस्तंबी ही अत्यंत श्रेष्ठ शाखा असून त्यात यज्ञकर्म, आचार आणि विज्ञानाचे सविस्तर वर्णन आहे.
दुसरा जाण बौधायनी । सत्याषाढी अघनाशिनी । हिरण्यकेशी म्हणोनि । चौथा भेद परियेसा ॥ ६३	२. बौधायनी, ३. सत्याषाढी आणि ४. हिरण्यकेशी.
औंधेयी म्हणोनि नाव । भेद असे पाचवा । अनुक्रमे पढावा । म्हणे व्यास शिष्यासी ॥ ६४	५. औंधेयी. व्यासमुनींनी आपल्या शिष्याला हे सर्व क्रमाने शिकण्यास सांगितले.
षडंगे असती विशेषे । नामे तयांची सांगेन ऐके । शिक्षा व्याकरण कल्पे । निरुक्त छंद ज्योतिष ॥ ६५	वेदांची सहा अंगे आहेत: १. शिक्षा, २. व्याकरण, ३. कल्प, ४. निरुक्त, ५. छंद आणि ६. ज्योतिष.
याते उपांगे असती माणिक । आणि त्यांची नामे तू ऐक । प्रतिपद अनुपद देख । छंद तिसरा परियेसा ॥ ६६	यांची उपांगे खालीलप्रमाणे आहेत: १. प्रतिपद, २. अनुपद, ३. छंद.
भाषाधर्म पंचम । मीमांसा न्याय सप्तम । कर्मसंहिता अष्टम । उपांगे ही जाणावी ॥ ६७	४. धर्म (भाषाधर्म), ५. मीमांसा, ६. न्याय आणि ७. कर्मसंहिता. ही उपांगे जाणावीत.
परिशिष्टे अष्टाविंश । असती ऐका विशेष । विस्तार करुनी परियेस । व्यास सांगे शिष्यासी ॥ ६८	वेदांची २८ परिशिष्टे आहेत, त्यांचा विस्तार व्यासांनी शिष्यांना सांगितला.
पूर्वी होत्या वेदराशी । शिकता अशक्य मानवांसी । म्हणोनि लोकोपकारासी । ऐसा केला विस्तार ॥ ६९	पूर्वी वेद अनंत होते, ते मानवाला शिकणे अशक्य होते. म्हणून व्यासांनी लोकांच्या कल्याणासाठी त्यांचा विस्तार/वर्गीकरण केले.
शाखाभेदी येणेपरी । विस्तार केला प्रकारी । जितके मति उच्चारी । तितुके शिको म्हणोनि ॥ ७०	मानवाच्या बुद्धीला झेपेल इतका अभ्यास करता यावा, म्हणून हे शाखाभेद केले.
येणेपरी विस्तारी । सांगे व्यास परिकरी । वैशंपायन अवधारी । विनवीतसे त्याजवळी ॥ ७१	अशा प्रकारे व्यासांनी सविस्तर माहिती सांगितली. तेव्हा वैशंपायन ऋषी व्यासांना नम्रपणे विचारू लागले.
यजुर्वेद विस्तारेसी । निरोपिला आम्हांसी । शाखाभेद क्रमेसी । वेगळाले करोनि ॥ ७२	"महाराज, आपण यजुर्वेदाच्या सर्व शाखा आणि भेद आम्हाला सविस्तर सांगितले."
संदेह होतो आम्हासी । मूळ शाखा कोण कैसी । विस्तारोनि प्रीतीसी । निरोपावे स्वामिया ॥ ७३	"परंतु मूळ शाखा नेमकी कोणती? कृपया हे आम्हांला प्रेमाने समजावून सांगावे."
व्यास म्हणो शिष्यासी । बरवे पुसिले आम्हांसी । या यजुर्वेदासी । मूळ तुम्हां सांगेन ॥ ७४	व्यास म्हणाले, "तू चांगला प्रश्न विचारला आहेस. मी तुला यजुर्वेदाचे मूळ सांगतो."
मंत्र ब्राह्मण संहिता । मिळोनि पढता मिश्रिता । तोचि मूळ प्रख्याता । यजुर्वेद जाणिजे ॥ ७५	मंत्र, ब्राह्मण आणि संहिता जेव्हा एकत्रितपणे वाचली जातात, तेव्हा त्यालाच मूळ यजुर्वेद मानले जाते.
आणिक असे एक खूण । संहिता मिळोनि ब्राह्मण । तोचि यजुर्वेद मूळ जाण । वरकड शाखा पल्लव ॥ ७६	संहिता आणि ब्राह्मण ग्रंथ यांचे मिळून जे स्वरूप आहे तोच मूळ वेद, बाकीच्या शाखा म्हणजे त्याच्या फांद्या (पल्लव) आहेत.
यज्ञादि कर्मक्रियेसी । हे मूळ गा परियेसी । अभ्यास करी गा निश्चयेसी । म्हणो व्यास शिष्याते ॥ ७७	यज्ञकर्मासाठी हेच मूळ आहे. व्यासांनी वैशंपायनाला याचाच निश्चयपूर्वक अभ्यास करण्यास सांगितले.
ऐकोनिया व्यासवचन । वैशंपायन म्हणे कर जोडून । यजुर्वेदमूळ विस्तारोन । निरोपावे स्वामिया ॥ ७८	व्यासांचे बोलणे ऐकून वैशंपायन हात जोडून म्हणाले, "हे स्वामी, यजुर्वेदाच्या मुळाचा विस्तार सांगावा."
व्यास म्हणे शिष्यासी । सांगेन ऐक विस्तारेसी । ग्रंथत्रय असती ज्यासी । अभ्यास करी म्हणतसे ॥ ७९	व्यास म्हणाले, "ज्यात तीन मुख्य ग्रंथ आहेत, त्यांचा तू अभ्यास कर."
सप्त अष्टक संहितेसी । एकाएकाचे विस्तारेसी । सांगेन तुज भरवसी । म्हणो व्यास शिष्याते ॥ ८०	"संहितेची सात अष्टके आहेत. मी तुला प्रत्येकाची सविस्तर माहिती देतो."
प्रथम इषेत्वा प्रश्नासी । अनुवाक असती चतुर्दशी । आठ अधिक विसांसी । पन्नासा असती ॥ ८१	पहिल्या 'इषेत्वा' प्रश्नात १४ अनुवाक आणि २८ पन्नासा (मंत्रांचे गट) आहेत.
अपऊर्ध्व प्रश्नासी । अनुवाक असती चतुर्दशी । चारी अधिक तिसांसी । प्रन्नासा तुम्ही जाणाव्या ॥ ८२	'अपऊर्ध्व' प्रश्नात १४ अनुवाक आणि ३४ पन्नासा आहेत.
देवस्यत्वा प्रश्नासी । अनुवाक असती एकादशी । एक अधिक तिसांसी । पन्नासा असती ॥ ८३	'देवस्यत्वा' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ३१ पन्नासा आहेत.
आददेनामा प्रश्न चतुर्थ । षट्‍चत्वारिंशत्‍ अनुवाक विख्यात । पन्नासा जाण तयात । वेदाधिक पन्नास ॥ ८४	चौथ्या 'आददे' प्रश्नात ४६ अनुवाक आणि ५० पेक्षा जास्त (अचूक गणनेनुसार) पन्नासा आहेत.
देवासुर नामक प्रश्नासी । अनुवाक असती एकादशी । असती एकावन्न पन्नासी । पंचम प्रश्नांत अवधारा ॥ ८५	पाचव्या 'देवासुर' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ५१ पन्नासा आहेत.
संत्वासिंचा’ इति प्रश्न । द्वादश अनुवाक असती पूर्ण । पन्नासा असती एकावन्न । असती सहावे प्रश्नासी ॥ ८६	सहाव्या 'संत्वासिंच' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि ५१ पन्नासा आहेत.
पाकयज्ञ नामक प्रश्न । त्रयोदशी अनुवाकी संपन्न । पन्नासा असती एकावन्न । सप्तम प्रश्न विस्तार ॥ ८७	सातव्या 'पाकयज्ञ' प्रश्नात १३ अनुवाक आणि ५१ पन्नासा आहेत.
अनुमत्य इति प्रश्नासी । अनुवाक जाणा द्वाविशंती । द्विचत्वारिशत पन्नासा असती । प्रथम अष्टक येणेपरी ॥ ८८	'अनुमत्य' प्रश्नात २२ अनुवाक आणि ४२ पन्नासा आहेत. अशा प्रकारे पहिले अष्टक आहे.
प्रथम अष्टक परियेसी । संख्या सांगेन संहितेसी । अनुवाक असती ख्यातीसी । एकचित्ते परियेसा ॥ ८९	संहितेच्या पहिल्या अष्टकातील एकूण संख्या एकाग्रतेने ऐक.
एकशत आणि चत्वारिंशत वरी । अधिक त्यावरी तीन निर्धारी । अनुवाक असती परिकरी । अंतःकरणी धरावे ॥ ९०	यात एकूण १४३ (१०० + ४० + ३) अनुवाक आहेत, हे लक्षात ठेवावे.
पन्नासा असती त्यासी । त्रिशताधिक बेचाळिसी । प्रथम अष्टकी परियेसी । म्हणोनि सांगे व्यासमुनि ॥ ९१	यात एकूण ३४२ पन्नासा आहेत, असे व्यासांनी सांगितले.
द्वितीय अष्टकाचा विचार । सांगेन तो परिकर । प्रथम प्रश्नाचे नाम थोर । वायव्य असे म्हणावे ॥ ९२	आता दुसऱ्या अष्टकाबद्दल सांगतो. त्याच्या पहिल्या प्रश्नाचे नाव 'वायव्य' आहे.
प्रथम प्रश्नांत विशेश । अनुवाक जाण एकादश । पंचषष्टि असती पन्नास । एकचित्ते परियेसा ॥ ९३	या पहिल्या प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ६५ पन्नासा आहेत.
आगे असे द्वितीय प्रश्न । नाम असे प्रजापतिगुहान् । द्वादश अनुवाक असती जाण । एकसप्तति पन्नासा ॥ ९४	दुसऱ्या 'प्रजापतिगुहान' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि ७१ पन्नासा आहेत.
आदित्य नामक प्रश्नास । अनुवाक जाणा चतुर्दश । षट्‍ अधिक पंचाशत । पन्नासा तुम्ही पढाव्या ॥ ९५	'आदित्य' प्रश्नात १४ अनुवाक आणि ५६ पन्नासा आहेत.
पुढील प्रश्न देवामनुष्या । अनुवाक जाणा चतुर्दशा । अष्ट अधिक चत्वारिंशा । पन्नासा तुवा जाणिजे ॥ ९६	'देवामनुष्या' प्रश्नात १४ अनुवाक आणि ४८ पन्नासा आहेत.
म्हणता जाय महापाप । प्रश्न असे विश्वरूप । द्वादश अनुवाक स्वरूप । चारी अधिक सप्तति पन्नासा ॥ ९७	'विश्वरूप' नावाचा प्रश्न म्हणल्याने महापाप जाते. त्यात १२ अनुवाक आणि ७४ पन्नासा आहेत.
समिधा नाम प्रश्नास । निरुते अनुवाक द्वादश । सप्तति पन्नासा असती त्यास । एकचित्ते परियेसा ॥ ९८	'समिधा' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि ७० पन्नासा आहेत.
ऐसे द्वितीय अष्टकासी । षष्ठ प्रश्न परियेसी । पाच अधिक सप्ततीसी । अनुवाक तुम्ही जाणावे ॥ ९९	दुसऱ्या अष्टकातील सहा प्रश्नांमध्ये मिळून एकूण ७५ अनुवाक आहेत.
पन्नासांची गणना । सांगेन तुज विस्तारोन । तीन शतांवरी अशीति जाण । अष्ट अधिक परियेसा ॥ १००	यात एकूण ३८८ पन्नासा आहेत.
तिसरा अष्टक सविस्तर । सांगेन तुम्हा परिकर । वैशंपायन शिष्य थोर । गुरुमुखे ऐकतसे ॥ १०१	आता तिसरे अष्टक सविस्तर सांगतो, जे वैशंपायन लक्षपूर्वक ऐकत होते.
तिसर्‍या अष्टकाचा प्रश्न प्रथम । नाम ’प्रजापतिरकाम’ ॥ अनुवाक त्या एकादशोत्तम । द्विचत्वारिंशत पन्नासा त्यासी ॥ १०२	तिसऱ्या अष्टकाचा पहिला प्रश्न 'प्रजापतिरकाम' आहे. यात ११ अनुवाक आणि ४२ पन्नासा आहेत.
द्वितीय प्रश्नास असे जाण । नाम ’यो वै पवमान’ । एकादश अनुवाक जाण । षट्‍चत्वारिशंत्‍ पन्नासा त्यासी ॥ १०३	दुसऱ्या 'यो वै पवमान' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ४६ पन्नासा आहेत.
तृतीय प्रश्ना बरवीयासी । नाम असे ’अग्ने तेजस्वी’ । अनुवाकांची एकाद्शी । षट्‍चत्वारिंशत पन्नासा त्यासी ॥ १०४	तिसऱ्या 'अग्ने तेजस्वी' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ४६ पन्नासा आहेत.
चौथा प्रश्न ’विवाएत’ । एकादश अनुवाक ख्यात । षट्‍चत्वारिशत पन्नासा त्यांत । एकचित्ते परियेसा ॥ १०५	चौथ्या 'विवाएत' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ४६ पन्नासा आहेत.
पुढे असे प्रश्न पंचम । म्हणावे नाम पूर्णा प्रथम । अनुवाक अकरा उत्तम । षड्‌विंशति पन्नासा त्यासी ॥ १०६	पाचव्या प्रश्नात ११ अनुवाक आणि २६ पन्नासा आहेत.
ऐसे तृतीयाष्टकासी । अनुवाक पंचपंचाशत्‍ त्यासी । द्विशत अधिक सहा त्यासी । पन्नासा असती अवधारा ॥ १०७	अशा प्रकारे तिसऱ्या अष्टकात एकूण ५५ अनुवाक आणि २०६ पन्नासा आहेत.
चौथ्या अष्टकाचा प्रथम प्रश्न । नामे असे युंजान । एकादश अनुवाक खूण । षट्‍चत्वारिंशत पन्नासा ॥ १०८	चौथ्या अष्टकाचा पहिला प्रश्न 'युंजान' आहे. यात ११ अनुवाक आणि ४६ पन्नासा आहेत.
प्रश्नास संज्ञा विष्णोः क्रम ऐसी । एकादश अनुवाक परियेसी । अष्ट अधिक चत्वारिंशतीसी । पन्नासा त्यात विस्तार ॥ १०९	दुसऱ्या 'विष्णोः क्रम' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ४८ पन्नासा आहेत.
तिसरे प्रश्ना उत्तम । जाणा तुम्ही आपांत्वा नाम । त्रयोदश अनुवाक उत्तम । षट्‌त्रिंशत पन्नासा त्यासी ॥ ११०	तिसऱ्या 'आपांत्वा' प्रश्नात १३ अनुवाक आणि ३६ पन्नासा आहेत.
चौथा प्रश्न रश्मिरसी । अनुवाक असती द्वादशी । सप्ताधिक त्रिंशत्‍ त्यासी । पन्नासा असती तुम्ही जाणा ॥ १११	चौथ्या 'रश्मिरसी' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि ३७ पन्नासा आहेत.
नमस्ते रुद्र उत्तम । प्रश्न होय जाण पंचम । एकादश अनुवाक जाण । सप्ताधिक वीस पन्नासा ॥ ११२	पाचवा प्रश्न 'नमस्ते रुद्र' (रुद्राध्याय) असून त्यात ११ अनुवाक आणि २७ पन्नासा आहेत.
’अश्मन्नूर्ज’ प्रश्नास । नव अनुवाक परियेस । षट्‍चत्वारिंशत पन्नासा त्यास । एकचित्ते परियेसा ॥ ११३	'अश्मन्नूर्ज' प्रश्नात ९ अनुवाक आणि ४६ पन्नासा आहेत.
प्रश्न ’अग्नाविष्णू’सी । अनुवाकांची जाण पंचदशी । एक न्यून चाळिसांसी । पन्नासा त्यासी विस्तारे ॥ ११४	'अग्नाविष्णू' प्रश्नात १५ अनुवाक आणि ३९ (चाळीसला एक कमी) पन्नासा आहेत.
ऐसे चतुर्थ अष्टकासी । सप्त प्रश्न परियेसी । अनुवाक असती ब्यायशी । द्विशतांवर एक उण्या अशीति पन्नासा ॥ ११५	अशा प्रकारे चौथ्या अष्टकात ७ प्रश्न, ८२ अनुवाक आणि २७९ (३०० ला २१ कमी किंवा २००+७९) पन्नासा आहेत.
पंचमाष्टका प्रथम प्रश्न । नामे ’सावित्राणि’ जाण । पन्नासा षष्टि एका ऊण । एकादश अनुवाक ख्याति ॥ ११६	पाचव्या अष्टकाचा पहिला प्रश्न 'सावित्राणि' आहे. यात ११ अनुवाक आणि ५९ (साठला एक कमी) पन्नासा आहेत.
विष्णुमुखा प्रश्नासी । अनुवाक असती द्वादशी । चतुषष्टि पन्नासा त्यासी । श्रीगुरु म्हणती द्विजाते ॥ ११७	"दुसऱ्या 'विष्णुमुखा' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि ६४ पन्नासा आहेत, असे श्रीगुरु ब्राह्मणांना सांगत आहेत."
तिसरा प्रश्न उत्सन्नयज्ञ । अनुवाक द्वादश धरा खूण । पन्नासांसी द्वय न्यून । पन्नासा असती परियेसी ॥ ११८	तिसरा 'उत्सन्नयज्ञ' प्रश्न असून यात १२ अनुवाक आणि ४८ (पन्नासला दोन कमी) पन्नासा आहेत.
चौथा प्रश्न देवासुरा । अनुवाक असती त्यासी बारा । षष्टीत दोन उण्या करा । पन्नासा असती परियेसा ॥ ११९	चौथ्या 'देवासुरा' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि ५८ (साठला दोन कमी) पन्नासा आहेत.
यदेके नामे प्रश्न । चतुर्विशति अनुवाक खूण । दोन अधिक षष्टि जाण । पन्नासा असती परियेसा ॥ १२०	पाचव्या 'यदेके' प्रश्नात २४ अनुवाक आणि ६२ (साठ अधिक दोन) पन्नासा आहेत.
हिरण्यवर्मा षष्ठ प्रश्न । त्रयोविंशति अनुवाक जाण । षष्टीमध्ये सहा न्यून । पन्नासा असती परियेसा ॥ १२१	सहाव्या 'हिरण्यवर्मा' प्रश्नात २३ अनुवाक आणि ५४ (साठमध्ये सहा कमी) पन्नासा आहेत.
यो वा आ यथा नामे प्रश्न । षड्‌विंशति अनुवाक जाण । षष्टीमध्ये सहा न्यून । पन्नासा असती परियेसा ॥ १२२	सातव्या 'यो वा आ यथा' प्रश्नात २६ अनुवाक आणि ५४ (साठमध्ये सहा कमी) पन्नासा आहेत.
पंचमाष्टक संहितेसी । सप्त प्रश्न परियेसी । अनुवाक एकशत त्यासी । वीस अधिक विस्तारे ॥ १२३	पाचव्या अष्टकात एकूण ७ प्रश्न आणि १२० (१०० + २०) अनुवाक आहेत.
त्रीणि अधिक चतुःशत । पन्नासा असती जाणा विख्यात । मन करूनि सावचित्त । ऐका म्हणे तये वेळी ॥ १२४	"यात एकूण ४०३ (४०० + ३) पन्नासा आहेत, असे श्रीगुरूंनी सावधपणे ऐकण्यास सांगितले."
षष्ठाष्टक संहितेसी । प्रथम प्रश्न परियेसी । प्राचीनवंश नाम त्यासी । एकादश अनुवाक जाणा ॥ १२५	सहाव्या अष्टकाचा पहिला प्रश्न 'प्राचीनवंश' आहे. यात ११ अनुवाक आहेत.
अधिक सहा सप्ततीसी । पन्नासा त्यासी परियेसी । विस्तार करूनि शिष्यासी । सांगतसे व्यासदेव ॥ १२६	"यात ७६ (७० + ६) पन्नासा आहेत, असे व्यासमुनींनी शिष्याला सांगितले."
’यदुभौ’ नाम प्रश्नासी । अनुवाक जाणा एकादशी । एक उणा षष्ठीसी । पन्नासा असती परियेसी ॥ १२७	दुसऱ्या 'यदुभौ' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ५९ (साठला एक कमी) पन्नासा आहेत.
तिसरा प्रश्न चात्वाल । एकादशी अनुवाकी माळ । पन्नासा षष्ठीवरी द्वय स्थूळ । तिसरा प्रश्न परियेसी ॥ १२८	तिसऱ्या 'चात्वाल' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ६२ (साठ अधिक दोन) पन्नासा आहेत.
चवथा प्रश्न यज्ञेन । एकादश अनुवाक जाण । पन्नासा एक अधिक पंचाशत पूर्ण । एकचित्ते परियेसा ॥ १२९	चौथ्या 'यज्ञेन' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ५१ (पन्नास अधिक एक) पन्नासा आहेत.
’इंद्रोवृत्र’ नाम प्रश्न । एकादश अनुवाक जाण । द्विचत्वारिंशत्‍ पन्नासा खूण । पंचम प्रश्नी परियेसा ॥ १३०	पाचव्या 'इंद्रोवृत्र' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ४२ पन्नासा आहेत.
’सुवर्गाय’ नाम प्रश्नासी । अनुवाक असती एकादशी । त्रीणि अधिक चत्वारिंशती । पन्नासा असती परियेसा ॥ १३१	सहाव्या 'सुवर्गाय' प्रश्नात ११ अनुवाक आणि ४३ (४० + ३) पन्नासा आहेत.
सहावे अष्टकी परिपूर्ण । त्यासी सहा अधिक असती पूर्ण । षष्टि अनुवाक असती जाण । त्रयस्त्रिंशदधिकत्रिशत पन्नासा ॥ १३२	सहाव्या अष्टकात एकूण ६६ अनुवाक आणि ३३३ (३०० + ३३) पन्नासा आहेत.
सप्तमाष्टकाचा प्रश्न । नामे असे प्रजनन । अनुवाक वीस असती खूण । द्विपंचाशत पन्नासा त्यास ॥ १३३	सातव्या अष्टकाचा पहिला प्रश्न 'प्रजनन' असून यात २० अनुवाक आणि ५२ पन्नासा आहेत.
साध्या म्हणती जो द्वितीय प्रश्न । विंशती अनुवाक जाण । पन्नास पन्नासा परिपूर्ण । एकचित्ते परियेसा ॥ १३४	दुसऱ्या 'साध्या' प्रश्नात २० अनुवाक आणि पूर्ण ५० पन्नासा आहेत.
’प्रजवं वा’ नाम प्रश्नासी । अनुवाक वीस परियेसी । द्विचत्वारिंशत्‍ पन्नासा त्यासी । श्रीगुरु म्हणती तयांसी ॥ १३५	तिसऱ्या 'प्रजवं वा' प्रश्नात २० अनुवाक आणि ४२ पन्नासा आहेत.
’बृहस्पती’ नामक प्रश्न । द्वाविंशति अनुवाक जाण । त्रीण्यधिक पन्नासा खूण । पन्नासा असती अवधारा ॥ १३६	चौथ्या 'बृहस्पती' प्रश्नात २२ अनुवाक आणि ५३ (५० + ३) पन्नासा आहेत.
पाचवा प्रश्न ’गावो’ वा नामे उत्तम । पंचविंशति अनुवाक पूर्ण । चतुःपंचाशत्‍ पन्नासा त्यासी ॥ १३७	पाचव्या 'गावो वा' प्रश्नात २५ अनुवाक आणि ५४ पन्नासा आहेत.
सप्तमाष्टक संहितेसी । अनुवाक असती परियेसी । एकशत सप्त त्यासी । अनुवाक असती विस्तार ॥ १३८	सातव्या अष्टकात एकूण १०७ (१०० + ७) अनुवाक आहेत.
द्विशतावरी अधिकेसी । एकावन्न असती पन्नासी । सप्तमाष्टक असे सुरसी । एकचित्ते परियेसी ॥ १३९	यात एकूण २५१ (२०० + ५१) पन्नासा आहेत.
अष्टमाष्टक संहितेसी । षट्‍ शताधिक अष्टचत्वारिंशतीसी । मुख्य प्रश्न चत्वारिंशत्‍ भरवसी । अनुवाक असती विस्तारे ॥ १४०	पूर्ण संहितेत (एकूण) ६४८ अनुवाक आणि ४० मुख्य प्रश्न आहेत.
द्विउणे शतद्वय सहस्त्र दोनी । पन्नासा तू जाण मनी । पठण करा म्हणोनी । व्यास सांगे शिष्यासी ॥ १४१	"यात एकूण १९९८ (दोन हजारला दोन कमी) पन्नासा आहेत, असे व्यासांनी सांगितले."
तीन अष्टक ब्राह्मणांत । असती जे जाण विख्यात । सांगेन ऐक एकचित्त । म्हणे व्यास शिष्यासी ॥ १४२	"आता ब्राह्मण ग्रंथातील तीन अष्टकांबद्दल सांगतो, असे व्यास म्हणाले."
प्रथमाष्टक ब्राह्मणासी । प्रश्न आठ परियेसी । नामे त्याची ऐका ऐशी । एकचित्ते परियेसा ॥ १४३	ब्राह्मण ग्रंथाच्या पहिल्या अष्टकात ८ प्रश्न आहेत.
प्रथम प्रश्न संधत्त । नाम असे विख्यात । अनुवाक दहा विस्तृत । अशीति दशक मनोहर ॥ १४४	पहिला प्रश्न 'संधत्त' असून यात १० अनुवाक आणि ८० (अशीति) दशक आहेत.
उद्धन्य नाम दुसरा प्रश्न । सहा अनुवाक दशक पन्नास जाण । वाजपेय अनुसंधान । देवासुरा प्रश्न तिसरा ॥ १४५	"दुसरा प्रश्न 'उद्धन्य' (६ अनुवाक, ५० दशक) आणि तिसरा 'देवासुरा' जो वाजपेय यज्ञाशी संबंधित आहे."
त्यासी दशक अनुवाक जाण । पंच अधिक षष्टि दशक जाण । चौथा उभय नाम प्रश्न । दश अनुवाक मनोहर ॥ १४६	तिसऱ्या प्रश्नात १० अनुवाक आणि ६५ (६० + ५) दशक आहेत. चौथा प्रश्न 'उभय' असून त्यात १० अनुवाक आहेत.
सवत्सरगणित सहा अधिका । त्यासी जाणा तुम्ही दशका । पाचवा नामे अग्नेकृत्तिका । प्रश्न असे अवधारा ॥ १४७	यात ६६ दशक आहेत. पाचवा प्रश्न 'अग्नेकृत्तिका' आहे.
त्यासी अनुवाक द्वादश । सांगेन ऐका दशक । दोन अधिक षष्टि विशेष । एकचित्ते परियेसा ॥ १४८	पाचव्या प्रश्नात १२ अनुवाक आणि ६२ (६० + २) दशक आहेत.
सहावा प्रश्न अनुमत्य । अनुवाक दहा प्रख्यात । पाच अधिक सप्ततिक । दशक त्यासी अवधारा ॥ १४९	सहावा प्रश्न 'अनुमत्य' असून यात १० अनुवाक आणि ७५ दशक आहेत.
सप्तम प्रश्ना धरी खूण । नाम त्या एकद्वाब्राह्मण । दश अनुवाक आहेत जाण । चतुःषष्टि दशक त्यासी ॥ १५०	सातव्या 'एकद्वाब्राह्मण' प्रश्नात १० अनुवाक आणि ६४ दशक आहेत.
आठवा वरुणस्य नाम प्रश्न । अनुवाक त्यासी दहा जाण । सप्त अधिक तीस खूण । दशक त्यासी मनोहर ॥ १५१	आठवा 'वरुणस्य' प्रश्न असून यात १० अनुवाक आणि ३७ दशक आहेत.
प्रथम अष्टक ब्राह्मणासी । प्रश्न आठ परियेसी । अष्टसंप्तति अनुवाक त्यासी । एकचित्ते परियेसा ॥ १५२	ब्राह्मण ग्रंथाच्या पहिल्या अष्टकात ८ प्रश्न आणि ७८ अनुवाक आहेत.
एक उणे पाचशत । दशक आहेत विख्यात । वैशंपायन ऐकत । गुरुमुखेकरोनि ॥ १५३	"यात ४९९ (५०० ला एक कमी) दशक आहेत, जे वैशंपायन गुरुमुखातून ऐकत आहेत."
दुसरा अष्टक ब्राह्मणास । प्रथम प्रश्न आंगिरस । अनुवाक जाणा एकादश । साठी दशक मनोहर ॥ १५४	दुसऱ्या अष्टकाचा पहिला प्रश्न 'आंगिरस' असून त्यात ११ अनुवाक आणि ६० दशक आहेत.
प्रजापतिरकांड । प्रश्न दुसरा हा गोड । एकादश अनुवाक दृढ । त्रिसप्तति दशक त्यासी ॥ १५५	दुसरा प्रश्न 'प्रजापतिरकांड' असून त्यात ११ अनुवाक आणि ७३ दशक आहेत.
कांड ब्रह्मवादिन । एकादश अनुवाक जाण । दशक आहे तो पन्नास पूर्ण । एकचित्ते परियेसा ॥ १५६	'ब्रह्मवादिन' कांडात ११ अनुवाक आणि पूर्ण ५० दशक आहेत.
’जुष्टो’ नाम प्रश्न ऐक । त्यासी अनुवाक अष्टाद्शक । वैशंपायन शिष्यक । गुरुमुखे ऐकतसे ॥ १५७	'जुष्टो' नावाच्या प्रश्नात १८ अनुवाक आहेत.
प्रश्न ’प्राणो रक्षति’ । अष्ट अनुवाक त्यासी ख्याति । पंच अधिक चत्वारिंशति । दशक तुम्ही ओळखिजे ॥ १५८	'प्राणो रक्षति' प्रश्नात ८ अनुवाक आणि ४५ दशक आहेत.
’स्वाद्वीत्वा’ नामे षष्ठम । प्रश्न असे उत्तम । अनुवाक असती वीस खूण । षट्‍ अधिक अशीति दशक त्यासी ॥ १५९	सहावा प्रश्न 'स्वाद्वीत्वा' असून त्यात २० अनुवाक आणि ८६ दशक आहेत.
सप्तम प्रश्न त्रिवृत्तास । अनुवाक असती अष्टादश । सहा अधिक षष्ठीस । दशक त्यासी मनोहर ॥ १६०	सातवा प्रश्न 'त्रिवृत्ता' असून त्यात १८ अनुवाक आणि ६६ दशक आहेत.
अष्टम प्रश्न ’पीवोअन्न’ । अनुवाक असती नऊ जाणा । अशीतीसि एक उणा । दशक त्यासी मनोहर ॥ १६१	आठवा प्रश्न 'पीवोअन्न' असून त्यात ९ अनुवाक आणि ७९ (८० ला एक कमी) दशक आहेत.
द्वितीय अष्टक ब्राह्मणासी । आठ प्रश्न परियेसी । वेद उणे शतक त्यासी । अनुवाक असती मनोहर ॥ १६२	"दुसऱ्या अष्टकात एकूण ८ प्रश्न आणि ९६ (वेद म्हणजे ४, १०० उणे ४) अनुवाक आहेत."
चार शतां उपरी । तीन उणे सप्तति निर्धारी । दशक आहेती विस्तारी । एकचित्ते परियेसा ॥ १६३	यात एकूण ४६७ (४०० + ७० उणे ३) दशक आहेत.
तृतीयाष्टक ब्राह्मणासी । प्रश्न असती द्वादशी । नामे त्यांची परियेसी । एकचित्ते अवधारा ॥ १६४	तिसऱ्या ब्राह्मण अष्टकात १२ प्रश्न आहेत.
प्रथम प्रश्न विख्यातु । नाम ’अग्निर्नः पातु’ । सहा अनुवाक विख्यातु । एक अधिक षष्ठी दशक ॥ १६५	पहिला प्रश्न 'अग्निर्नः पातु' असून ६ अनुवाक आणि ६१ दशक आहेत.
’तृतीयस्य’ द्वितीय प्रश्न । अनुवाक असती दहा जाण । पंचाशीतिक दशक खूण । एकचित्ते परियेसा ॥ १६६	दुसरा 'तृतीयस्य' प्रश्न असून १० अनुवाक आणि ८५ दशक आहेत.
तिसरा प्रश्न प्रत्युष्ट । अनुवाक असती एकादश । एका उणे ऐशी दशक । एकचित्ते अवधारा ॥ १६७	तिसरा प्रश्न 'प्रत्युष्ट' असून ११ अनुवाक आणि ७९ दशक आहेत.
चौथा प्रश्न ’ब्राह्मणेसि’ । अनुवाक एका परियेसी । एका उणे विसांसी । दशक त्यांसी मनोहर ॥ १६८	चौथा 'ब्राह्मणेसि' प्रश्न असून १ अनुवाक आणि १९ दशक आहेत.
पंचम प्रश्न नाम सत्य । चतुर्दश अनुवाक विख्यात । एक उणे तीस दशक । एकचित्ते परियेसा ॥ १६९	पाचवा 'सत्य' प्रश्न असून १४ अनुवाक आणि २९ दशक आहेत.
सहावा प्रश्न ’अंजंति’ । पंचदश अनुवाक ख्याति । सात अधिक त्रिंशती । दशक त्यासी जाणावे ॥ १७०	सहावा 'अंजंति' प्रश्न असून १५ अनुवाक आणि ३७ दशक आहेत.
अच्छिद्रसर्वान्वा नाम प्रश्न । चतुर्दश अनुवाक जाण । तीस अधिक शत खूण । दशक त्यासी मनोहर ॥ १७१	'अच्छिद्रसर्वान्वा' प्रश्नात १४ अनुवाक आणि १३० दशक आहेत.
प्रश्न अश्वमेधासी । सांग्रहण्य ख्यातीसी । अनुवाक असती त्रयोदशी । एक्याण्णव दशक ॥ १७२	अश्वमेध संबधित प्रश्नात १३ अनुवाक आणि ९१ दशक आहेत.
प्रजापतिरकाम । अश्वमेध असे उत्तम । त्रयोविंशति अनुवाक नेम । चारी अधिक अशीति दशक त्यासी ॥ १७३	अश्वमेधाच्या 'प्रजापतिरकाम' भागात २३ अनुवाक आणि ८४ दशक आहेत.
संज्ञान म्हणती काठक । अनुवाक दहांशी एक अधिक । एका उणे पन्नास दशक । एकचित्ते परियेसा ॥ १७४	'संज्ञान काठक' मध्ये ११ अनुवाक आणि ४९ दशक आहेत.
दुसरा ’लोकोसि’ काठक । दश अनुवाक असती ऐक । तयांमध्ये दोनी अधिक षष्ठी दशक । व्यास म्हणे शिष्यासी ॥ १७५	'लोकोसि काठक' मध्ये १० अनुवाक आणि ६२ दशक आहेत.
द्वादश प्रश्न तुभ्यासी । अनुवाक नव परियेसी । सहा अधिक पन्नासासी । दशक त्यासी मनोहर ॥ १७६	बाराव्या प्रश्नात ९ अनुवाक आणि ५६ दशक आहेत.
तिसरे अष्टक ब्राह्मणासी । सप्त चत्वारिंशत एक शत अनुवाकासी । सात शत द्‌व्यशीति दशकासी । विस्तार असे परियेसा ॥ १७७	तिसऱ्या ब्राह्मण अष्टकात १४७ अनुवाक आणि ७८२ दशक आहेत.
तिनी अष्टक ब्राह्मणासी । प्रश्न सांगेन परियेसी । अष्ट अधिक विसांसी । एकचित्ते अवधारा ॥ १७८	तिन्ही ब्राह्मण अष्टकात मिळून एकूण २८ प्रश्न आहेत.
त्रीणि शत विसांसी । एक अधिक परियेसी । अनुवाक आहेती विस्तारेसी । परत ब्राह्मणासी परियेसा ॥ १७९	एकूण अनुवाक ३२१ आहेत.
दशक संख्या विस्तार । सप्तशत अधिक सहस्त्र । अष्टचत्वारिष्ठि उत्तर । अधिक असती परियेसा ॥ १८०	एकूण दशकांची संख्या १७४८ आहे.
आता सांगेन अरण । त्यासी असती दहा प्रश्न । विस्तारोनिया सांगेन । एकचिते अवधारा ॥ १८१	"आता आरण्यकाचे १० प्रश्न सांगतो, ते नीट ऐका."
अरणाचा भद्रनाम प्रथम प्रश्न । द्वात्रिशत् अनुवाक असे खूण । एक शतक तीस जाण । दशक त्यासी मनोहर ॥ १८२	आरण्यकाचा पहिला 'भद्र' प्रश्न असून ३२ अनुवाक आणि १३० दशक आहेत.
स्वाधाय ब्राह्मणासी । अनुवाक वीस परियेसी । चतुर्विंशति दशक त्यासी । एकचित्ते परियेसा ॥ १८३	दुसऱ्या 'स्वाध्याय' भागात २० अनुवाक आणि २४ दशक आहेत.
चित्ती म्हणिजे प्रश्नासी । अनुवाक जाण एकविंशतीसी । दोन अधिक पन्नासासी । दशक त्यासी विस्तार ॥ १८४	तिसऱ्या 'चित्ती' प्रश्नात २१ अनुवाक आणि ५२ दशक आहेत.
ऐसा थोर चवथा प्रश्न । नाम तया मंत्रब्राह्मण । द्विचत्वारिम्शत अनुवाक जाण । द्विषष्ठी दशक त्यासी ॥ १८५	चौथा मोठा प्रश्न 'मंत्रब्राह्मण' असून ४२ अनुवाक आणि ६२ दशक आहेत.
श्रेष्ठ ब्राह्मण प्रश्नासी । अनुवाक जाण द्वादशी । आठ अधिक शतासी । दशक तुम्ही जाणावे ॥ १८६	पाचव्या प्रश्नात १२ अनुवाक आणि १०८ दशक आहेत.
पितृभेद असे प्रश्न । द्वादश अनुवाक परिपूर्ण । सप्तविंशती दशक जाण । एकचित्ते परियेसा ॥ १८७	सहाव्या 'पितृभेद' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि २७ दशक आहेत.
’शिक्षा’ नाम प्रश्नासी । अनुवाक असती द्वादशी । तीन अधिक विसांसी । दशक त्यासी मनोहर ॥ १८८	सातव्या 'शिक्षा' प्रश्नात १२ अनुवाक आणि २३ दशक आहेत.
ब्रह्मविदा असे प्रश्न । अनुवाक त्यासी नऊ जाण । दशक चतुर्दश असे खूण । व्यास म्हणे शिष्यांसी ॥ १८९	आठव्या 'ब्रह्मविदा' प्रश्नात ९ अनुवाक आणि १४ दशक आहेत.
भुगुर्वै असे प्रश्न । अनुवाक त्यासी दहा जाण । पंचदश दशक जाण । एकचित्ते परियेसा ॥ १९०	नवव्या 'भृगुर्वै' प्रश्नात १० अनुवाक आणि १५ दशक आहेत.
दशम प्रश्न नारायण । अनुवाक तीस असती खूण । एकशत वेद जाण । दशक त्यासी परियेसा ॥ १९१	दहावा 'नारायण' प्रश्न असून ३० अनुवाक आणि १०० दशक आहेत.
दहा प्रश्न अरणासी । अनुवाक जाण परियेसी । दोनी पूर्ण द्विशतासी । संख्या असे परियेसा ॥ १९२	आरण्यकातील १० प्रश्नांचे मिळून एकूण २०० अनुवाक आहेत.
पंचशता उपरी । नवपंचाशत विस्तारी । दशक जाणा मनोहरी । म्हणे व्यास शिष्याते ॥ १९३	यात एकूण ५५९ दशक आहेत.
ऐसे ग्रंथ तयांसी । प्रश्न असती ब्यायशी । नव षष्ठी अधिक एकशत सहस्त्रासी । अनुवाक जाण मनोहर ॥ १९४	अशा प्रकारे सर्व ग्रंथांचे मिळून ८२ प्रश्न आणि ११६९ अनुवाक आहेत.
पन्नासी दशक विस्तार । सांगेन तुम्हा प्रकार । द्वयशत दोनो सहस्त्र । द्वय उणे पन्नास जाण ॥ १९५	पन्नासांची संख्या २२४८ आहे.
द्वयसहस्त्र त्रय शत । सप्त अधिक उन्नत । दशकी जाण विख्यात । ग्रंथत्रय परिपूर्ण ॥ १९६	"एकूण दशक २३०७ आहेत, अशा प्रकारे तिन्ही ग्रंथ पूर्ण होतात."
ऐशीया यजुर्वेदासी । भेद असती शायशी । त्यात एक भेदासी । एवढा असे विस्तार ॥ १९७	अशा यजुर्वेदाचे शंभर (शायसी) भेद असून एकाच शाखेचा हा एवढा विस्तार आहे.
येणेपरी व्यासमुनि । वैशंपायना विस्तारोनि । सांगता झाला म्हणोनि । श्रीगुरु म्हणती द्विजांसी ॥ १९८	"अशा प्रकारे व्यासांनी वैशंपायनाला माहिती दिली, असे श्रीगुरूंनी ब्राह्मणांना सांगितले."
तिसरा शिष्य जैमिनी । त्यास सांगे व्यासमुनि । सामवेद विस्तारोनि । निरोपित अवधारा ॥ १९९	"व्यासांचा तिसरा शिष्य जैमिनी होता, त्याला त्यांनी आता सामवेदाचा विस्तार सांगायला सुरुवात केली."
उपवेद गांधर्व अत्र । काश्यपाचे असे गोत्र । रुद्र देवता परम पवित्र । जगती छंद म्हणावा ॥ २००	सामवेदाचा उपवेद 'गांधर्व' असून 'काश्यप' हे गोत्र आहे. याची देवता 'रुद्र' असून छंद 'जगती' आहे.
नित्यस्त्रग्वी असे जाणा । शुचि वस्त्र प्रावरणा । मन शांत इंद्रियदमना । शमीदण्ड धरिला असे ॥ २०१	"याचे स्वरूप नित्य माळा धारण केलेले, स्वच्छ वस्त्रे नेसलेले, शांत मन आणि इंद्रिये जिंकलेले असून हातात शमीचा दंड घेतलेले असे आहे."
कांचननयन श्वेतवर्ण । सूर्यासारखे किरण । षड्‌रत्‍नी दीर्घ जाण । सामवेद रूप असे ॥ २०२	"सामवेदाचे डोळे सोन्यासारखे, वर्ण पांढरा, तेज सूर्यासारखे असून तो सहा रत्नांनी सुशोभित आणि उंच आहे."
याच्या भेदा नाही मिती । अखिल सहस्त्र बोलती । ऐसी कोणा असे शक्ति । सकळासी शिकू म्हणावया ॥ २०३	"सामवेदाच्या भेदांना मर्यादा नाही, त्याचे हजारो भेद सांगितले जातात. ते सर्व शिकण्याची शक्ती कोणामध्ये आहे?"
एका नारायणावांचोनि । समस्त भेद नेणे कोणी । ऐक शिष्या जैमिनी । सांगे तुज किंचित ॥ २०४	"नारायणाशिवाय हे सर्व भेद कोणालाही पूर्णपणे माहित नाहीत. व्यासमुनी जैमिनीला म्हणाले, ""मी तुला त्यातील काही भाग सांगतो."""
प्रथम आसुरायणीया । दुसरे वासुरायणीय़ा । वातान्तरेया म्हणोनिया । तिसरा भेद परियेसा ॥ २०५	"१. आसुरायणीया, २. वासुरायणीया आणि ३. वातान्तरेया."
प्रांजली असे भेद एक । ऋज्ञग्वैनविधा एक । आणि प्राचीन योग्यशाखा । असे सहावा परियेसा ॥ २०६	"४. प्रांजली, ५. ऋज्ञग्वैनविधा आणि ६. प्राचीन योग्यशाखा."
ज्ञानयोग सप्तम । राणायणीया असे ज्या नाम । यासी भेद दश जाण । आहेत ऐका एकचित्ते ॥ २०७	सातवी शाखा 'राणायणीया' असून तिचे पुढे दहा भेद आहेत.
राणायणीया सांख्यायनी । तिसरा शाठ्या म्हणोन । मुग्दल नाम जाणोनि । चौथा भेद परियेसा ॥ २०८	"१. राणायणीया, २. सांख्यायनी, ३. शाठ्या आणि ४. मुग्दल."
खल्वला महाखल्वला । सप्तम नामे लाङ्‌गला । अष्ट भेद कैथुमा । गौतमा म्हणे परियेसा ॥ २०९	"५. खल्वला, ६. महाखल्वला, ७. लाङ्‌गला, ८. कैथुमा आणि ९. गौतमा."
दशम शाखा जैमिनी । ऐसे भेद विस्तारोनि । सांगितले व्यासमुनी । श्रीगुरु म्हणति द्विजांसी ॥ २१०	"दहावी शाखा जैमिनी. श्रीगुरु ब्राह्मणांना म्हणाले की, अशा प्रकारे व्यासांनी हे भेद सांगितले."
पूर्ण सामवेदासी । कोण जाणे क्षितीसी । तीनवेदी म्हणविसी । मदोन्मत्त होवोनिया ॥ २११	"""पूर्ण सामवेदाला पृथ्वीवर कोण जाणतो? तरीही तुम्ही गर्वाने स्वतःला 'त्रिवेदी' म्हणवून घेता."""
सूत म्हणे शिष्यासी । सांगे व्यास अतिहर्षी । अथर्वण वेदांसी । निरोपिले परियेसा ॥ २१२	"सूत ऋषी म्हणतात की, व्यासांनी मग मोठ्या आनंदाने अथर्ववेदाबद्दल माहिती दिली."
अथर्वण वेदासी । उपवेद असे परियेसी । मंत्रशास्त्र निश्चयेसी । वैतान असे गोत्र ॥ २१३	अथर्ववेदाचा उपवेद 'मंत्रशास्त्र' (सर्पवेद/पिशाचवेद) असून गोत्र 'वैतान' आहे.
आधिदैवत इंद त्यासी । अनुष्टुप्‍ छंदेसी । तीक्ष्ण चंड क्रूरेसी । कृष्ण वर्ण असे जाण ॥ २१४	"याची देवता 'इंद्र' असून छंद 'अनुष्टुप्' आहे. याचे स्वरूप तीक्ष्ण, उग्र, क्रूर आणि वर्ण काळा आहे."
कामरूपी क्षुद्र कर्म । स्वदार असे त्यासी नाम । विश्वसृजक साध्यकर्म । जलमूर्ध्नीगालव ॥ २१५	हा वेद कामरूपी असून यात क्षुद्र कर्मेही येतात. यात विश्वनिर्मितीची कर्मेही सांगितली आहेत.
ऐसे रूप तयासी । भेद नव परियेसी । सुमंतु नाम शिष्यासी । सांगतसे श्रीव्यास ॥ २१६	अथर्ववेदाचे नूर नऊ भेद व्यासांनी आपला शिष्य सुमंतु याला सांगितले.
पैप्पला भेद प्रथम । दुसरा भेद दान्ता नाम । प्रदांत भेद सूक्ष्म । चौथा भेद स्तोता जाण ॥ २१७	"१. पैप्पला, २. दान्ता, ३. प्रदांत आणि ४. स्तोता."
औता नाम असे ऐका । ब्रह्मदा यशदा शाखा । सातवा भेद शाखा ऐका । शौनकी म्हणती ॥ २१८	"५. औता, ६. ब्रह्मदा-यशदा आणि ७. शौनकी."
अष्टम वेददर्शा भेदासी । चरणविद्या नवमेसी । पाच कल्प परियेसी । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥ २१९	८. वेददर्शा आणि ९. चरणविद्या. याचे पाच कल्प आहेत.
ऐसे चौघा शिष्यास । सांगत असे वेदव्यास । प्रकाश केला क्षितीस । भरतखंडी परियेसा ॥ २२०	अशा प्रकारे व्यासांनी आपल्या चार शिष्यांना ज्ञान देऊन भरतखंडात वेदांचा प्रकाश पसरवला.
या भरतखंडत । पूर्वी होते पुण्य बहुत । वर्णाश्रमधर्म आचर । होते लोक परियेसा ॥ २२१	पूर्वी या भरतखंडात खूप पुण्य होते आणि लोक वर्णाश्रमधर्माचे पालन करत असत.
या कलियुगाभीतरी । कर्म सांडिले द्विजवरी । लोपले वेद निर्धारी । गुप्त जाहले क्षितीसी ॥ २२२	"परंतु या कलियुगात ब्राह्मणांनी आपली कर्मे सोडली आहेत, त्यामुळे वेद पृथ्वीवरून लोप पावून गुप्त झाले आहेत."
कर्मभ्रष्ट झाले द्विज । म्लेच्छा सांगती वेदबीज । सत्त्व गेले सहज । मंदमती झाले जाण ॥ २२३	"ब्राह्मण कर्मभ्रष्ट झाले आहेत, ते म्लेच्छांना वेदांचे गुपित सांगतात. त्यामुळे त्यांचे सत्त्व गेले असून ते मतिमंद झाले आहेत."
पूर्वी होते महत्त्व । ब्राह्मणासी देवत्व । वेदबळे नित्यत्व । भूसुर म्हणती त्या काजा ॥ २२४	"पूर्वी ब्राह्मणांना वेदांच्या बळामुळे देवत्व प्राप्त होते, म्हणून त्यांना 'भूसुर' (पृथ्वीवरील देव) म्हणत असत."
पूर्वी राजे याच कारणी । पूजा करती विप्रचरणी । सर्व देता दक्षिणादानी । ते अंगिकार न करिती ॥ २२५	पूर्वीचे राजे ब्राह्मणांच्या चरणांची पूजा करत असत. ब्राह्मण खूप दान मिळत असूनही त्याचा स्वीकार करत नसत.
वेदबळे विप्रांसी । त्रिमूर्ति वश होते त्यांसी । इंद्रादि सुरवरांसी । भय होते विप्रांचे ॥ २२६	वेदांच्या ताकदीमुळे त्रिमूर्ती सुद्धा ब्राह्मणांना वश होत्या आणि प्रत्यक्ष इंद्रादी देवांनाही ब्राह्मणांची भीती वाटत असे.
कामधेनु कल्पतरू । विप्रवाक्ये होत थोरू । पर्वत करिती तृणाकारू । तृणा पर्वत परत्वे ॥ २२७	ब्राह्मणांच्या शब्दांमुळे कामधेनु आणि कल्पतरू सुद्धा थोर वाटत असत. ते पर्वताचे गवत आणि गवताचा पर्वत करण्याची शक्ती ठेवत.
विष्णु आपण परियेसी । पूजा करी विप्रांसी । आपुले दैवत म्हणे त्यांसी । वेदसत्त्वे करोनिया ॥ २२८	"साक्षात विष्णू सुद्धा ब्राह्मणांची पूजा करत आणि त्यांना आपले दैवत मानत, कारण त्यांच्याकडे वेदांचे सामर्थ्य होते."
श्लोक ॥ देवाधीनं जगत्सर्वं मंत्राधीनं च दैवतं । ते मंत्रा ब्राह्मणाधीना ब्राह्मणो मम दैवतम्‍ ॥ २२९	"""हे संपूर्ण जग देवांच्या अधीन आहे, देव मंत्रांच्या अधीन आहेत आणि ते मंत्र ब्राह्मणांच्या अधीन आहेत, म्हणून ब्राह्मण हे माझे दैवत आहेत."""
ऐसे महत्त्व द्विजांसी । पूर्वी होते परियेसी । वेदमार्ग त्यजोनि सुरसी । अज्ञानमार्गे रहाटती ॥ २३०	"ब्राह्मणांचे पूर्वी असे महत्त्व होते, पण आता ते वेदमार्ग सोडून अज्ञानाच्या मार्गाने वागत आहेत."
हीन यातीपुढे ऐका । वेद म्हणती मूर्ख देखा । त्यांच्या पाहू नये मुखा । ब्रह्मराक्षस होताती ॥ २३१	"जे मूर्ख हीन जातीच्या लोकांसमोर वेदांचे पठण करतात, त्यांचे तोंडही पाहू नये; असे लोक मृत्यूनंतर ब्रह्मराक्षस होतात."
तेणे सत्त्व भंगले । हीन यातीते सेविले । अद्यापि क्रय करिती मोले । वेद भ्रष्ट करिताती ॥ २३२	नीच लोकांची सेवा केल्यामुळे त्यांचे सत्त्व नष्ट झाले आहे. ते पैशासाठी वेदांची विक्री करून वेद भ्रष्ट करत आहेत.
ऐशा चारी वेदांसी । शाखा असती परियेसी । कोणे जाणावे क्षितीसी । सकळ गौप्य होऊनि गेले ॥ २३३	"अशा या चारही वेदांच्या अनेक शाखा आहेत, त्या पृथ्वीवर आता कोणालाच पूर्णपणे माहित नाहीत, सर्व काही गुप्त झाले आहे."
चतुर्वेदी म्हणविसी । लोकांसवे चर्चा करिसी । काय जाणसी वेदांसी । अखिल भेद आहेत जाण ॥ २३४	"""तू स्वतःला चारी वेदांचा जाणकार म्हणवतोस आणि लोकांशी वाद घालतोस, पण तुला वेदांतील गुपिते काय ठाऊक आहेत?"""
ऐशामध्ये काय लाभ । घेऊ नये द्विजक्षोभ । कोणी केला तूते बोध । जाई म्हणती येथून ॥ २३५	"""अशा वादात काय फायदा? ब्राह्मणांचा कोप ओढवून घेऊ नका. तुम्हाला कोणी हा चुकीचा सल्ला दिला? इथून निघून जा."""
आपुली आपण स्तुति करिसी । जयपत्रे दाखविसी । त्रिविक्रम यतीपासी । पत्र मागसी लिहुनी ॥ २३६	"""तुम्ही स्वतःचीच स्तुती करत आहात, जयपत्रे दाखवत आहात आणि आता त्रिविक्रम भारथींकडेही जयपत्राची मागणी करत आहात."""
आमुचे बोल ऐकोनि । जावे तुम्ही परतोनि । वाया गर्वे भ्रमोनि । प्राण आपुला देऊ नका ॥ २३७	"""आमचे सांगणे ऐका आणि परत जा. उगीच अहंकारापोटी स्वतःचा जीव धोक्यात घालू नका."""
ऐसे श्रीगुरु विप्रांसी । सांगती बुद्धि हितासी । न ऐकती विप्र तामसी । म्हणती चर्चा करू ॥ २३८	"श्रीगुरूंनी ब्राह्मणांना त्यांच्या हिताच्या गोष्टी सांगितल्या, पण त्या तामसी ब्राह्मणांनी ऐकले नाही. ते चर्चेचा हट्ट धरून बसले."
चर्चा जरी न करू येथे । हारी दिसेल आम्हांते । सांगती लोक राजयाते । महत्त्व आमुचे उरे केवी ॥ २३९	"""जर आम्ही चर्चा केली नाही तर आमची हार मानली जाईल. लोक राजाला काय सांगतील? मग आमचे महत्त्व कसे टिकेल?"""
सिद्ध म्हणे नामांकिता । ऐसे विप्र मदोमन्ता । नेणती आपुले हिता । त्यासी मृत्यु जवळी आला ॥ २४०	"सिद्ध मुनी नामधारकाला म्हणतात, ""असे हे अहंकारी ब्राह्मण स्वतःचे हित विसरले होते, त्यांचा मृत्यू जवळ आला होता."""
गंगाधराचा नंदनु । सांगे गुरुचरित्र कामधेनु । वेदविवरण ऐकता साधनु । होय समाधान श्रोते जना ॥ २४१	गंगाधराचा पुत्र (सरस्वती गंगाधर) हे कामधेनुसमान गुरुचरित्र सांगत आहे. वेदांचे हे विवरण ऐकून श्रोत्यांचे समाधान होईल.
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । चारी वेदांचा मथितार्थ । उकलोनि दाविला यथार्थ । म्हणे सरस्वतीगंगाधर ॥ २४२	"सरस्वती गंगाधर म्हणतात की, अशा प्रकारे चारी वेदांचा सारांश यथार्थपणे उलगडून सांगितला आहे."
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे वेदविस्तारकथनं नाम षड्‍विंशोऽध्यायः ॥२६॥ ॥ ओवीसंख्या ॥२४२॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय सत्ताविसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील सत्ताविसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.