गुरुचरित्र अध्याय सत्ताविसावा ।२७वा । मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय २७(सत्ताविसावा)

॥मदोन्मत्तविप्रशापकथनं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिद्धाचिया चरणा । विनवीतसे वचना । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥१॥	शिष्य नामधारक सिद्ध मुनींच्या चरणी लागून विनंती करू लागला. श्रोत्यांनी ही कथा एकाग्र चित्ताने ऐकावी.
जयजयाजी सिद्ध योगी । तू तारक आम्हा जगी । ज्ञानप्रकाश करणेलागी । दिले दर्शन चरणांचे ॥२॥	"हे सिद्ध योगी, तुमचा जयजयकार असो. आम्हाला ज्ञानप्रकाश देण्यासाठीच तुम्ही दर्शन दिले आहे."
चतुर्वेद विस्तारेसी । श्रीगुरु निरोपिती विप्रांसी । पुढे कथा वर्तली कैसी । विस्तारावी दातारा ॥३॥	"श्रीगुरूंनी मदांध ब्राह्मणांना वेदांचा विस्तार सांगितला, त्यानंतर पुढे काय घडले ते सांगावे."
शिष्यवचन ऐकोनि । सांगता झाला विस्तारोनि । ऐक शिष्या नामकरणी । अनुपम महिमा श्रीगुरूची ॥४॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून सिद्ध मुनी श्रीगुरूंचा अनुपम महिमा विस्ताराने सांगू लागले.
किती प्रकारे विप्रांसी । श्रीगुरु सांगती हितासी । न ऐकती द्विज तामसी । म्हणती वाद का पत्र देणे ॥५॥	श्रीगुरूंनी त्या तामसी ब्राह्मणांना अनेक प्रकारे हिताच्या गोष्टी सांगितल्या, पण त्यांनी फक्त वादाचा किंवा जयपत्राचा हट्ट धरला.
ऐसे उत्तर ऐकोनि कानी । कोप करिती श्रीगुरु मनि । जैसे तुमचे अंतःकरणी । तैसे सिद्धी पाववू म्हणती ॥६॥	त्यांचे उद्धट उत्तर ऐकून श्रीगुरू मनात रागावले आणि म्हणाले, "तुमच्या मनात जसे आहे, तसेच घडून येईल."
सर्पाचे पेटारियासी । कोरू जाता मूषक कैसी । जैसा पतंग दीपासी । करी आपुला आत्मघात ॥७॥	"सर्पाच्या पेटारीला छिद्र पाडणारा उंदीर जसा स्वतःचा मृत्यू ओढवून घेतो, किंवा पतंग जसा दीपावर झेप घेऊन आत्मघात करतो..."
तैसे विप्र मदोन्मत्त । श्रीगुरु न ओळखत । बळे आपुले प्राण देत । दिवांधवत्‍ द्विज देखा ॥८॥	"...तसेच हे मदांध ब्राह्मण श्रीगुरूंना न ओळखता स्वतःचा घात करून घेऊ पाहत होते."
इतुके वर्तता ते अवसरी । श्रीगुरु देखती नरासी दूरी । शिष्यासी म्हणती पाचारी । कवण जातो मार्गस्थ ॥९॥	त्याच वेळी श्रीगुरूंना लांबून एक वाटसरू जाताना दिसला. त्यांनी आपल्या शिष्याला त्या माणसाला बोलावण्यास सांगितले.
श्रीगुरुवचन ऐकोनि । गेले सेवक धावोनि । त्या नराते पाचारोनि । आणिला गुरुसन्मुख ॥१०॥	आज्ञा मिळताच सेवक धावत गेले आणि त्यांनी त्या माणसाला श्रीगुरूंसमोर आणले.
गुरु पुसती त्यासी । जन्म कवण जातीसी । तो वृत्तान्त सांग मजसी । म्हणोनि पुसती तये वेळी ॥११॥	श्रीगुरूंनी त्याला विचारले, "तुझा जन्म कोणत्या जातीत झाला आहे? तुझा वृत्तांत आम्हाला सांग."
श्रीगुरुवचन ऐकोन । सांगे आपण जातिहीन । मातंग नाम म्हणोन । स्थान आपुले बहिर्ग्रामी ॥१२॥	तो म्हणाला, "स्वामी, मी अंत्यज (मातंग) जातीचा आहे आणि गावाबाहेर राहतो."
तू कृपाळू सर्वा भूती । म्हणोनि पाचारिले प्रीती । आपण झालो उद्धारगति । म्हणोनि दंडवत नमन करी ॥१३॥	"तुम्ही सर्वांवर कृपा करणारे आहात, म्हणूनच मला बोलावले." असे म्हणून त्याने साष्टांग नमस्कार केला.
ऐसे कृपाळू परमपुरुष । दृष्टि केली सुधारस । लोहासी लागता परिस । सुवर्ण होता काय वेळ ॥१४॥	श्रीगुरूंनी त्याच्यावर कृपादृष्टी टाकली. लोखंडाला परीस लागल्यावर त्याचे सोने व्हायला वेळ लागत नाही, तसा प्रभाव पडला.
तैसे तया पतितावरी । कृपा केली नरहरी । दंड देवोनि शिष्या करी । रेखा सप्त काढविल्या ॥१५॥	श्रीगुरूंनी त्या पतितावर कृपा केली आणि आपल्या हातातील दंडाने जमिनीवर सात रेषा ओढल्या.
श्रीगुरु म्हणती पतितासी । एक रेखा लंघी रे ऐसी । आला नर वाक्यासरसी । आले ज्ञान आणिक तया ॥१६॥	श्रीगुरूंनी त्याला पहिली रेषा ओलांडायला सांगितली. ती ओलांडताच त्याला एका वेगळ्या जन्माचे ज्ञान झाले.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । कवणे कुळी जन्मलासी । पतित म्हणे किरातवंशी । नाम आपुले वनराखा ॥१७॥	तो म्हणाला, "मी किरात वंशातील वनरक्षक (वनराखा) आहे."
दुसरी रेका लंघिता । ज्ञान झाले मागुता । बोलू लागला अनेक वार्ता । विस्मय करिती तये वेळी ॥१८॥	दुसरी रेषा ओलांडताच त्याला पुन्हा नवीन ज्ञान झाले. तो नवनवीन गोष्टी बोलू लागला, जे पाहून सर्वजण चकित झाले.
तिसरी रेखा लंघी म्हणती । त्यासी झाली ज्ञातिस्मृति । म्हणे गंगापुत्र निश्चिती । वास तटी गंगेच्या ॥१९॥	तिसरी रेषा ओलांडल्यावर त्याला जुन्या जन्माचे स्मरण झाले. तो म्हणाला, "मी गंगापुत्र असून गंगेच्या काठी राहतो."
लंघिता रेखा चवथी । म्हणे आपण शूद्रजाती । जात होतो आपुले वृत्ती । स्वामी माते पाचारिले ॥२०॥	चौथी रेषा ओलांडल्यावर तो म्हणाला, "मी शूद्र जातीचा असून आपल्या कर्माने वागत होतो."
लंघिता रेखा पांचवेसी । झाले ज्ञान आणिक तयासी । जन्म झाला वैश्यवंशी । नाम आपुले सोमदत्त ॥२१॥	पाचवी रेषा ओलांडल्यावर त्याला ज्ञान झाले की तो सोमदत्त नावाचा वैश्य (व्यापारी) आहे.
सहावी रेखा लंघितां । म्हणे आपण क्षत्रिय ख्याता । नाम आपुले विख्याता । गोदावरी म्हणोनि ॥२२॥	सहावी रेषा ओलांडताच तो स्वतःला गोदावरी नावाचा प्रसिद्ध क्षत्रिय म्हणू लागला.
सातवी रेखा लंघिताक्षण । अग्रजाती विप्र आपण । वेदशास्त्रादि व्याकरण । अध्यापक नाम आपुले ॥२३॥	सातवी रेषा ओलांडताच तो म्हणाला, "मी श्रेष्ठ ब्राह्मण असून वेद-शास्त्रांचा अध्यापक आहे."
श्रीगुरु म्हणती तयासी । वेदशास्त्री अभ्यास म्हणसी । आले विप्र चर्चेसी । वाद करी त्यांसवे ॥२४॥	श्रीगुरू त्याला म्हणाले, "जर तू वेदशास्त्राचा अभ्यासक आहेस, तर या आलेल्या ब्राह्मणांशी वाद कर."
अभिमंत्रोनी विभूति । त्याचे सर्वांगी । प्रोक्षिती । प्रकाशली ज्ञानज्योती । त्या नरा परियेसा ॥२५॥	श्रीगुरूंनी अभिमंत्रलेली विभूती त्याच्या अंगाला लावली, तेव्हा त्याच्या अंतरी ज्ञानाची ज्योत प्रकाशली.
जैसे मानससरोवरास । वायस जाता होती हंस । तैसा गुरुहस्तस्पर्श । पतित झाला ज्ञानराशी ॥२६॥	कावळा जसा मानससरोवरावर गेल्यावर हंस होतो, तसा श्रीगुरूंच्या स्पर्शाने तो पतित माणूस ज्ञानाचा सागर झाला.
नरसिंहसरस्वती जगद्गुरु । त्रयमूर्तींचा अवतारु । अज्ञानी लोक म्हणती नरु । तेचि जाती अधःपाता ॥२७॥	श्रीनृसिंह सरस्वती हे साक्षात त्रिमूर्ती अवतार आहेत. जे त्यांना सामान्य मनुष्य मानतात, ते अधोगतीला जातात.
येणेपरी पतितासी । ज्ञान झाले आसमासी । वेदशास्त्र सांगेसी । म्हणो लागला तये वेळी ॥२८॥	अशा प्रकारे त्या माणसाला अगाध ज्ञान प्राप्त झाले आणि तो वेदांचे अर्थ सांगू लागला.
जे आले चर्चेस विप्र । भयचकित झाले फार । जिव्हा तुटोनि झाले बधिर । ह्रदयशूळ तात्काळी ॥२९॥	हे पाहून वादासाठी आलेले ते ब्राह्मण खूप घाबरले. त्यांची वाचा बसली आणि मनात धडकी भरली.
विप्र थरथरा कापती । श्रीगुरुचरणी लोळती । आमुची आता काय गति । जगज्ज्योती स्वामिया ॥३०॥	ते ब्राह्मण थरथरा कापू लागले आणि श्रीगुरूंच्या चरणी लोळून "आमचे काय होईल?" म्हणून रडू लागले.
श्रीगुरुद्रोही झालो जाण । धिक्कारिले ब्राह्मण । तू अवतार गौरीरमण । क्षमा करणे स्वामिया ॥३१॥	"आम्ही श्रीगुरूंचा द्रोह केला. तुम्ही साक्षात शिव आहात, आम्हाला क्षमा करा."
वेष्टोनिया मायापाशी । झालो आपण महातामसी । नोळखो तुझ्या स्वरूपासी । क्षमा करणे स्वामिया ॥३२॥	"आम्ही मायेच्या पाशात अडकून तामसी झालो होतो, तुमचे स्वरूप ओळखले नाही. आम्हाला क्षमा करा."
तू कृपाळु सर्वा भूती । आमुचे दोष नाणी चित्ती । आम्हा द्यावी उद्धारगति । म्हणोनि चरणी लागती ॥३३॥	"आमचे दोष मनात न आणता आमचा उद्धार करा." असे म्हणत ते चरणी लागले.
एखादे समयी लीलेसी । पर्वत करसी तृणासरसी । पर्वत पाहसी कोपेसी । भस्म होय निर्धारी ॥३४॥	"तुम्ही इच्छिले तर पर्वताचे गवत कराल आणि रागावलात तर पर्वत भस्म कराल, अशी तुमची शक्ती आहे."
तूचि सृष्टि स्थापिसी । तूचि सर्वांचे पोषण करिसी । तूचि कर्ता प्रळयासी । त्रिमूर्ति जगद्गुरु ॥३५॥	"तुम्हीच सृष्टीचे निर्माते, पालनकर्ते आणि लयकर्ते - साक्षात त्रिमूर्ती जगद्गुरू आहात."
तुझा महिमा वर्णावयासी । मति नाही आम्हांसी । उद्धरावे दीनासी । शरणागता वरप्रदा ॥३६॥	"तुमचा महिमा वर्णन करण्याची आमची ताकद नाही. आम्हाला शरण आलेल्या दीनांचा उद्धार करा."
ऐसे विप्र विनविती । श्रीगुरु त्यासी निरोप देती । तुम्ही क्षोभविला भारती । त्रिविक्रम महामुनि ॥३७॥	श्रीगुरू म्हणाले, "तुम्ही त्रिविक्रम भारतींसारख्या थोर मुनींचा अपमान केला."
आणिक केले बहुत दोषी । निंदिले सर्व विप्रांसी । पावाल जन्म ब्रह्मराक्षसी । आपुली जोडी भोगावी ॥३८॥	"तुम्ही अनेक ब्राह्मणांची निंदा केली, त्यामुळे तुम्हाला ब्रह्मराक्षस व्हावे लागेल. आपल्या कर्माचे फळ भोगावेच लागते."
आपुले आर्जव आपणापासी । भोगिजे पुण्यपापासी । निष्कृति न होता क्रियमाणासी । गति नाही परियेसा ॥३९॥	"आपल्या कर्माचे फळ आपल्यालाच भोगावे लागते. प्रायश्चित्त घेतल्याशिवाय सुटका नाही."
श्रीगुरुवचन ऐकोनि । लागती विप्र दोघे चरणी । कधी उद्धरो भवार्णवी । म्हणोनिया विनविती ॥४०॥	हे ऐकून ते ब्राह्मण रडू लागले आणि "आमचा उद्धार कधी होईल?" असे विचारू लागले.
श्रीगुरुनाथ कृपामूर्ति । त्या विप्रांते निरोप देती । ब्रह्मराक्षस व्हाल प्रख्याति । संवत्सर बारापर्यंत ॥४१॥	श्रीगुरूंनी सांगितले की, "तुम्ही बारा वर्षे ब्रह्मराक्षस होऊन राहाल."
अनुतप्त झालिया कारण । शांतिरूप असाल जाण । जो का शुकनारायण । प्रथम वाक्य म्हणतसा ॥४२॥	"पश्चात्ताप झाल्यामुळे तुम्ही शांत स्वरूपात असाल. शुकनारायण ऋषींचे नाव घेताच तुमचे पाप कमी होईल."
तुमचे पाप शुद्ध होता । द्विज येईल पर्यटता । पुढील वाक्य तुम्हा सांगता । उद्धारगति होईल ॥४३॥	"जेव्हा तुमचे पाप शुद्ध होईल, तेव्हा एक फिरता ब्राह्मण तिथे येईल. त्याने पुढील वाक्य सांगताच तुमची मुक्ती होईल."
आता जावे गंगेसी । स्थान बरवे बैसावयासी । म्हणोनि निरोपिती त्यासी । गेले विप्र ते वेळी ॥४४॥	"आता गंगेवर जाऊन योग्य ठिकाणी राहा." अशी आज्ञा मिळताच ते ब्राह्मण निघून गेले.
निघता ग्रामाबाहेरी । ह्रदयशूल अपरंपारी । जाता क्षण नदीतीरी । विप्र पंचत्व पावले ॥४५॥	गावाबाहेरी पडताच त्यांच्या छातीत कळा उठल्या आणि नदीकाठी पोहोचताच त्यांचा मृत्यू झाला.
आपण केल्या कर्मासी । प्रयत्‍न नाही आणिकासी । ऐसे विप्र तामसी । आत्मघातकी तेचि जाणा ॥४६॥	आपल्या कर्माची फळे आपल्यालाच भोगावी लागतात. ते तामसी ब्राह्मण स्वतःसाठी आत्मघातकी ठरले.
श्रीगुरुवचन येणेपरी । अन्यथा नव्हे निर्धारी । झाले राक्षस द्विजवरी । बारा वर्षी गति पावले ॥४७॥	श्रीगुरूंचे शब्द खोटे ठरत नाहीत. ते ब्राह्मण राक्षस झाले आणि बारा वर्षांनी त्यांना मुक्ती मिळाली.
विप्र पाठविले गंगेसी । मागे कथा वर्तली कैसी । नामधारक शिष्यासी । सिद्ध सांगे अवधारा ॥४८॥	ब्राह्मणांना पाठवल्यानंतर पुढे काय घडले, ते सिद्ध मुनी नामधारकाला सांगत आहेत.
पतित झाला महाज्ञानी । जातिस्मरण सप्तजन्मी । पूर्वापार विप्र म्हणोनि । निर्धार केला मनात ॥४९॥	तो अंत्यज माणूस महाज्ञानी झाला होता. त्याला आपल्या मागील सात जन्मांचे स्मरण झाले होते.
नमन करूनि श्रीगुरूसी । विनवी पतित भक्तीसी । अज्ञानमाया तिमिरासी । ज्योतिरूप जगद्गुरु ॥५०॥	त्याने श्रीगुरूंना नमन केले आणि म्हटले, "तुम्ही अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करणारे ज्योतिरूप आहात."
विप्र होतो पूर्वी आपण । केवी झालो जातिहीन । सांगावे जी विस्तारोन । त्रिकाळज्ञान अंतरसाक्षी ॥५१॥	"मी पूर्वी ब्राह्मण होतो, तर मग या जन्मात अंत्यज कसा झालो? हे त्रिकाळज्ञानी स्वामी, मला सांगा."
जन्मांतरी आपण देख । पाप केले महादोष । की विरोधिले विनायक । नृसिंहसरस्वती सांग पा ॥५२॥	"माझ्याकडून असे कोणते मोठे पाप घडले? हे नृसिंह सरस्वती, मला सविस्तर सांगा."
ऐसे वचन ऐकोनि । सांगती गुरु प्रकाशूनि । म्हणोनि सांगती सिद्धमुनि । नामधारक शिष्यासी ॥५३॥	त्याचे हे प्रश्न ऐकून श्रीगुरू त्याला सर्व रहस्य सांगू लागले, असे सिद्ध मुनी नामधारकाला सांगत आहेत.
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार । पुढील कथा ऐकता नर । पतित होय ब्रह्मज्ञानी ॥५४॥	सरस्वती गंगाधर म्हणतात, यापुढील कथा ऐकून सामान्य माणूसही ब्रह्मज्ञानी होऊ शकतो.
ऐसी पुण्यपावन कथा । ऐकता उद्धार अनाथा । पावे चतुर्विध पुरुषार्था । निश्चयेसी जाण पा ॥५५॥	ही कथा ऐकल्याने अनाथांचा उद्धार होतो आणि चारही पुरुषार्थ प्राप्त होतात.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे मदोन्मत्तविप्रशापकथनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥२७॥ ॥ओवीसंख्या ॥५५॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय अठ्ठाविसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील अठ्ठाविसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.