गुरुचरित्र अध्याय सदतीसावा ।३७ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ३७(सदतीसावा)

॥आह्निककर्मनिरूपणं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक विनवी सिद्धासी । पुढे कथा वर्तली कैसी । श्रीगुरु सांगती विस्तारेसी । काय निरूपिले यानंतर ॥१॥	नामधारकाने सिद्धांना विचारले की, यानंतर श्रीगुरूंनी ब्राह्मणाला पुढे कोणता उपदेश केला आणि काय कथा घडली?
ऐक नामधारका सगुणा । श्रीगुरु अवतार नारायणा । जाणे सर्व आचारखुणा । सांगतसे कृपेसी ॥२॥	सिद्ध म्हणाले, "हे नामधारका, श्रीगुरु हे साक्षात नारायणाचे अवतार आहेत. ते सर्व आचार-धर्म जाणतात आणि कृपेने ते सांगत आहेत."
त्रैमूर्तीच्या अवतारास । आचार सांगता काय प्रयास । ज्ञान देउनी पतितास । वेद म्हणविले कवणेपरी ॥३॥	साक्षात दत्तगुरूंना आचार सांगणे कठीण नाही. त्यांनी तर पतितांनाही ज्ञान देऊन त्यांच्याकडून वेद वदवून घेतले आहेत.
ऐसे गुरुमूर्ति दातारु । भक्तजनकल्पतरु । सांगते झाले आचारु । कृपा करोनि विप्रासी ॥४॥	असे भक्तवत्सल श्रीगुरु त्या ब्राह्मणावर कृपा करून त्याला धर्माचरण (आचार) सांगू लागले.
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । गृहरक्षणार्थ कारणासी । अग्निमंथनकाष्ठासी । संपादावे कृष्णामार्जार ॥५॥	श्रीगुरु ब्राह्मणाला म्हणतात, घराच्या रक्षणासाठी आणि अग्नीसाठी लागणारे साहित्य गोळा करावे, तसेच काळी मांजर पाळावी.
श्रीखंडादि मणिघृते । तिळ कृष्णाजिन छागवस्त्रे । इतुकी असावी पवित्रे । दुरिते बाधा करू न शकती ॥६॥	चंदन, मणी, तूप, तीळ, मृगाजिन (हरणाचे कातडे) आणि पवित्र वस्त्रे घरात असावीत, त्याने संकटे येत नाहीत.
शुक्लपक्ष सारसासी । पोसावे घरी परियेसी । समस्तपापविनाशी । धेनु असावी आपुले घरी ॥७॥	घरात पापविनाशक अशी गाय असावी आणि सारस पक्ष्यासारखे शुभ पक्षी असावेत.
देवपूजेचे विधान । सांगेन ऐका एक मन । गृह बरवे संमार्जन । देवगुह असावे ॥८॥	आता देवपूजेचा विधी सांगतो. घर नेहमी स्वच्छ असावे आणि घरात देवासाठी वेगळे देवघर असावे.
हिरण्य रौप्य ताम्रेसी । अथवा मृत्तिका पात्रेसी । संमार्जन करावे विधींसी । निषिद्ध पात्रे सांगेन ॥९॥	सोने, चांदी, तांबे किंवा मातीच्या पात्रांनी पूजा करावी. आता पूजेसाठी कोणती पात्रे निषिद्ध आहेत ते सांगतो.
कास्यपात्री कन्यकाहस्ती । नोवरी अथवा शूद्र जाती । न करावे वस्त्र धरोनि वामहस्ती । दक्षिण हस्ती सारवावे ॥१०॥	काशाचे पात्र, नवीन नवरी किंवा शूद्र व्यक्तीच्या हातातील पात्र पूजेला वापरू नये. डाव्या हातात वस्त्र धरून उजव्या हाताने पूजेची तयारी करावी.
प्रारंभ करावा नैऋत्यकोनी । रात्री न करावे उदक घेउनी । अगत्य करणे घडे मनी । भस्मे करोनि सारवावे ॥११॥	स्वच्छतेची सुरुवात नैऋत्य कोपऱ्यातून करावी. रात्री पाण्याने जमीन सारवू नये, फारच गरज पडल्यास भस्माने सारवावी.
रंगमाळिका घालोनि निर्मळ । असावे देवताभुवनी । मग बैसोनि शुभासनी । देवपूजा करावी ॥१२॥	देवापुढे सुंदर रांगोळी काढावी आणि पवित्र आसनावर बसून देवपूजा करावी.
जैसी संध्या ब्राह्मणासी । देवपूजा करावी तैसी । त्रिकाल करावे अर्चनासी । एकचित्ते मनोभावे ॥१३॥	ब्राह्मणाला जशी त्रिकाल संध्या महत्त्वाची आहे, तशीच त्रिकाल देवपूजा करणेही आवश्यक आहे.
त्रिकाळी न घडे ज्यासी । प्रातःकाळी करावी हर्षी । तेही न साधे परियेसी । माध्याह्नकाळी करावे ॥१४॥	तिन्ही वेळा पूजा जमली नाही तर सकाळी करावी, तेही शक्य नसल्यास दुपारी (माध्याह्नी) करावी.
सायंकाळी मंत्रेसी । पुष्पे वाहोनि भक्तीसी । ऐसे न साधे जयासी । भोजनकाळी करावे ॥१५॥	संध्याकाळी मंत्रांनी फुले वाहावीत. काहीच जमले नाही तर जेवणापूर्वी देवाचे अर्चन करावे.
देवपूजा न करी नर । पावे त्वरित यमपुर । नरक भोगी निरंतर । ऐक ब्राह्मणा एकचित्ते ॥१६॥	जो मनुष्य देवपूजा करत नाही, त्याला मृत्यूनंतर यमपुरीत नरकवास सोसावा लागतो.
विप्रकुळी जन्म जयासी । पूजा न करिता जेवी हर्षी । तोचि होय यमग्रासी । वैश्वदेव न करी नर ॥१७॥	ब्राह्मण कुळात जन्मून जो देवपूजा आणि वैश्वदेव न करता जेवतो, तो यमाच्या जाळ्यात सापडतो.
देवपूजा करावयासी । सहा प्रकार परियेसी । उदकनारायण विशेषी । पूजिता तृप्ति जगन्नाथा ॥१८॥	देवपूजेचे सहा प्रकार आहेत. पाण्यातील नारायणाची पूजा केल्याने जगन्नाथ तृप्त होतो.
दुसरा प्रकार सांगेन ऐका । अग्निदेवपूजा अधिका । मानसपूजा अतिविशेखा । एकचित्ते परियेसा ॥१९॥	दुसरा प्रकार म्हणजे अग्नीची पूजा. तसेच मानसाने (मनाने) केलेली पूजाही अत्यंत श्रेष्ठ आहे.
सूर्यपूजा करिता जाण । संतुष्ट होय नारायण । सामान्यपक्षे स्थंडिली जाण । प्रतिमापूजा स्वल्पबुद्धि ॥२०॥	सूर्याची पूजा केल्याने नारायण प्रसन्न होतो. स्थंडिलावर किंवा प्रतिमेत (मूर्तीत) देव पाहून पूजा करणे हे सामान्य लोकांसाठी आहे.
ज्ञाता असेल बुद्धिमंत । यज्ञपुरुषपूजा त्वरित । स्वर्गापवर्गा पूजा देत । यज्ञपुरुषपूजा मुख्य जाण ॥२१॥	ज्ञानी माणसाने यज्ञपुरुषाची पूजा करावी, ही पूजा स्वर्ग आणि मोक्ष देणारी मुख्य पूजा मानली जाते.
अथवा पूजावे धेनूसी । ब्राह्मणपूजा विशेषी । गुरुपूजा मनोभावेसी । प्रत्यक्ष तुष्टे गुरुमूर्ति ॥२२॥	तसेच गाय, ब्राह्मण आणि श्रीगुरूंची मनोभावे पूजा करावी, गुरुपूजेने साक्षात परमात्मा संतुष्ट होतो.
गुरु त्रैमूर्ति म्हणोनि । बोलती समस्त श्रुतिवचनी । सकळाभीष्टे तयापासूनी । पाविजे चारी पुरुषार्थ ॥२३॥	सर्व श्रुती सांगतात की गुरु हे त्रिमूर्ती स्वरूप आहेत. त्यांच्या पूजेने धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ मिळतात.
कलिप्रवेश होता नरू । न करिता अंतःकरण स्थिरू । उत्पत्ति केली शाङर्गधरू । समस्त कलि उद्धारावया ॥२४॥	कलियुगात मानवाचे मन स्थिर राहत नाही, म्हणून भगवंताने कलियुगातील उद्धारासाठी विविध मार्ग निर्माण केले.
शालिग्रामचक्रांकितेसी । प्रकाश केला ह्रषीकेशी । तीर्थ घेता परियेसी । समस्त पापे नासती ॥२५॥	भगवंताने शालिग्राम आणि चक्रांकित शिळा प्रकट केल्या. त्यांचे तीर्थ घेतल्याने सर्व पापे नष्ट होतात.
आज्ञा घेऊनि श्रीगुरूची । पूजा करावी प्रतिमेची । वेदोक्त मंत्र करोनी वाची । विधिपूर्वक पूजावे ॥२६॥	श्रीगुरूंच्या आज्ञेने मूर्तीची पूजा करावी आणि वेदोक्त मंत्रांचे पठण करून विधी पूर्ण करावा.
स्त्रीजनादि शूद्रांसी । न म्हणावे वेदमंत्रेसी । आगमोक्तमार्गैसी गुरुनिरोपे करावे ॥२७॥	स्त्रिया आणि शूद्रांनी वेदमंत्र म्हणू नयेत, त्यांनी आगम (पुराणोक्त) मार्गाने श्रीगुरूंच्या सांगण्यानुसार पूजा करावी.
श्रीगुरूचे निरोपाने । पूजिजे काष्ठे पाषाणे । तेचि होती देव जाणे । होती प्रसन्न परियेसा ॥२८॥	श्रीगुरूंच्या शब्दावर विश्वास ठेवून लाकूड किंवा दगडाची पूजा केली तरी त्यात देवत्व येते आणि तो प्रसन्न होतो.
शुचि आसनी बैसोनी । करावे प्राणायाम तिन्ही । येभ्योमाता म्हणोनि । चेतन करावा परमात्मा ॥२९॥	पवित्र आसनावर बसून तीन प्राणायाम करावेत आणि अंतरात्म्यातील परमात्म्याला जागी करावे.
प्रणव मंत्रोनि द्वादशी । उदक प्रोक्षावे आपुल्या शिरसी । संकल्प करोनि अंगन्यासी । कलशपूजा करावी ॥३०॥	मंत्रांनी डोक्यावर पाणी शिंपडावे. संकल्प करून अंगन्यास करावा आणि कलशाची पूजा करावी.
देवाच्या दक्षिण भागेसी । कलश ठेवावा परियेसी । पूजा करोनि भक्तीसी । शंखपूजा करावी ॥३१॥	देवाच्या उजव्या बाजूला कलश ठेवावा आणि त्यानंतर शंखाची पूजा करावी.
निर्माल्य काढोनि विनयेसी । टाकावे ते नैऋत्यदिशी । धौत वस्त्र हांतरोनि हर्षी । दीप प्रज्वलित करावा ॥३२॥	जुनी फुले (निर्माल्य) काढून नैऋत्य दिशेला टाकावीत. स्वच्छ वस्त्र अंथरून दिवा लावावा.
स्मरावे मनी श्रीगुरूसी । मनोवाक्कायकर्मैसी । अर्चन करावे पीठासी । विधिपूर्वक अवधारा ॥३३॥	मनात श्रीगुरूंचे स्मरण करून पीठाची पूजा विधीप्रमाणे करावी.
चारी द्वारे पूजोनि । दिशा पूजाव्या अर्चुनी । शांताकार करा ध्यानी । मग आवाहनावे मंत्रोक्त ॥३४॥	चारही दिशांची पूजा करून देवाचे शांत ध्यान करावे आणि मंत्रांनी देवाचे आवाहन करावे.
सहस्त्रशीर्षेति आवाहनोनि । पुरुषएवेदं आसनी । एतावानस्य म्हणोनि । पाद्य द्यावे अवधारा ॥३५॥	'सहस्त्रशीर्षा' मंत्राने आवाहन करून 'पुरुषएवेदं' ने आसन द्यावे आणि 'एतावानस्य' मंत्राने पाद्य द्यावे.
मंत्र म्हणोनि त्रिपादूर्ध्व ऐसा । अर्घ्य द्यावे परियेसा । तस्माद्विराड म्हणा ऐसा । देवासी आचमन समर्पावे ॥३६॥	'त्रिपादूर्ध्व' मंत्राने अर्घ्य द्यावे आणि 'तस्माद्विराड' मंत्राने आचमन समर्पावे.
यत्पुरुषेण मंत्रेसी । स्नपन करा देवासी । दुग्धादि पंचामृतासी । स्नपनपूजा करावी ॥३७॥	'यत्पुरुषेण' मंत्राने देवाला स्नान घालावे. दूध, दही इत्यादी पंचामृताने देवाला अभ्यंग स्नान घालावे.
पुरुषसूक्तादि रुद्रेसी । श्रुतिमार्गै करोनि न्यासासी । स्नपन करावे परियेसी । एकचित्ते अवधारा ॥३८॥	पुरुषसूक्त आणि रुद्र मंत्रांचे पठण करत देवाला अभिषेक करावा.
स्नपन करूनि देवासी । बैसवावे शूभासनेसी । तयज्ञमिति मंत्रेसी । वस्त्रे द्यावी परियेसा ॥३९॥	स्नान झाल्यावर देवाला आसनावर बसवून 'तयज्ञमिति' मंत्राने वस्त्रे अर्पण करावीत.
तस्माद्यज्ञेति मंत्रेसी । यज्ञोपवीत द्यावे देवासी । येणेचि मंत्रे गंधाक्षतेसी । वहावे अनन्यभक्तीने ॥४०॥	'तस्माद्यज्ञे' मंत्राने यज्ञोपवीत, गंध आणि अक्षता अर्पण कराव्यात.
तस्मादश्वा अजायन्त । ऐसा तुम्ही मंत्र म्हणत । पुष्पे वहावी एकचित्त । मनःपूर्वक देवासी ॥४१॥	'तस्मादश्वा अजायन्त' या मंत्राचा उच्चार करत देवाला मनःपूर्वक फुले वाहावीत.
पुष्पे वहावयाचे विधान । सांगेन ऐका ऋषिजन । आपण पेरिली कुसुमे सगुण । उत्तम पक्ष परियेसा ॥४२॥	स्वतःच्या बागेत फुलवलेली फुले अर्पण करणे हा सर्वोत्तम प्रकार आहे.
पुष्पे असती अरण्यात । ती मध्यम प्रकार बोलिजेत । क्रय करूनि घेता विकत । अधम पुष्पे जाणिजे ॥४३॥	अरण्यातील फुले मध्यम दर्जाची, तर विकत घेतलेली फुले पूजेसाठी अधम मानली जातात.
उत्तम न मिळता घ्यावी विकत । उत्तम पक्ष पुष्पे श्वेत । रक्त मध्यम अधम पीत । कृष्णचित्र अधमाधम ॥४४॥	सफेद फुले सर्वोत्तम, लाल मध्यम, पिवळी कनिष्ठ आणि काळी फुले अत्यंत कनिष्ठ होत.
वर्जावी शिळी पुष्पे देख । सच्छिद्र अथवा कृमिभक्षक । भूमीवरी पडे ऐक । पुष्प त्यजावे देवासी ॥४५॥	शिळी, छिद्र असलेली, किडलेली किंवा जमिनीवर पडलेली फुले देवाला वाहू नयेत.
शिळी नव्हेती द्रव्ये जाणा । बिल्वपत्रे तुळसी आणा । सहस्त्रपत्रे कमळे नाना । सदा ग्राह्य देवांसी ॥४६॥	बेल, तुळस आणि कमळ ही कधीही शिळी मानली जात नाहीत.
शतपत्रे बकुलचंपकासी । पाटले कमले पुन्नागेसी । मल्लिका जाती करवीरेसी । कल्हारपुष्पे अर्पावी ॥४७॥	बकुळ, चाफा, कमळ, मोगरा, जाई, कण्हेर इत्यादी फुले देवाला अर्पण करावीत.
विष्णुपूजा करावयासी । वर्जावी पुष्पे तुम्ही ऐसी । धत्तूर अर्क करवीरेसी । रक्त पुष्पे वर्जावी ॥४८॥	विष्णूच्या पूजेसाठी धोतरा, रुई आणि लाल फुले वर्ज्य आहेत.
गिरिकर्णिका निर्गुडेसी । सेवगा कपित्थ करंजेसी । अमलपत्र कुष्मांडेसी । पुष्पे विष्णूसी वर्जावी ॥४९॥	गोकर्ण, निर्गुडी, शेवगा, कवठ आणि कोहळ्याची फुले विष्णूला वाहू नयेत.
ही वाहिल्या होय दोषी । सांगेन ऐका समस्त ऋषि । पुजा करिती विष्णुसी । त्यजावी याचि कारणे ॥५०॥	ही निषिद्ध फुले विष्णूला वाहिल्यास दोष लागतो, म्हणून ती टाळावीत.
अर्कपुष्प वाहिल्यासी । विनाश होय आपणासी । धत्तूरपुष्पे प्रज्ञानासी । कोविदारे दरिद्रता ॥५१॥	रुईच्या फुलाने विनाश होतो, धोतऱ्याने बुद्धी भ्रष्ट होते आणि कांचनाच्या फुलाने दरिद्रता येते.
श्रीकर्णिकापुष्पे वाहता । कुळक्षय होय त्वरिता । कंटुकारीपुष्पे वाहता । शोक होय परियेसा ॥५२॥	कर्णिका फुलाने कुळाचा क्षय होतो आणि काटेरी फुलांनी दुःख प्राप्त होते.
कंदपुष्पे होय दुःख । शाल्मलीपुष्पे रोग ऐक । उसकी कारणे करूनि विवेक । पुष्पे वहावी विष्णूसी ॥५३॥	कंदपुष्पाने दुःख आणि सावरीच्या फुलाने रोग जडतात, म्हणून विचारपूर्वक फुले वाहावीत.
वर्जा पुष्पे ईश्वरासी । सांगेन नावे परियेसा । कपित्थ केतकी शशांकेसी । श्यामपुष्पे वर्जावी ॥५४॥	शंकराच्या पूजेसाठी कवठ, केवडा आणि काळी फुले वर्ज्य आहेत.
काष्ठ पिंपळ करंज देखा । बकुल दाडिंब केतका । घातकी निंबादि पंचका । माधवीपुष्पे वर्जावी ॥५५॥	पिंपळ, करंज, बकुळ, डाळिंब आणि निंबाची फुले शिवाला वाहू नयेत.
चूत कुंद यूथिका जाती । रक्त पुष्पे वर्जावी निरुती । ईश्वरार्चने दोष घडती । श्वेतपुष्पे मुख्य देखा ॥५६॥	शंकराला पांढरी फुले मुख्य असून लाल फुले वाहिल्याने दोष घडतात.
पूजा करिता गणेशासी । वर्ज करा तुम्ही तुलसी । नित्यपूजा करा दूर्वैसी । दूर्वा वर्ज शक्तिदेवीते ॥५७॥	गणपतीला तुळस वाहू नये आणि दुर्वांनी पूजा करावी. देवीला दुर्वा वाहू नयेत.
येणे विधी पुष्पे वाहता । काम्य होय तुम्हा त्वरिता । चतुर्विध पुरुषार्था । लाधाल तुम्ही अवधारा ॥५८॥	या नियमांनुसार पूजा केल्यास तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होऊन चारी पुरुषार्थ मिळतील.
यत्पुरुषेति मंत्रेसी । सुगंध धूपादि परिमळेसी । ब्राह्मणोस्येति मंत्रेसी । एकार्तिक्य करावे ॥५९॥	'यत्पुरुषे' मंत्राने धूप दाखवावा आणि 'ब्राह्मणोस्य' मंत्राने आरती करावी.
चंद्रमामनसो इति मंत्रेसी । नैवेद्य अर्पावा देवासी । तांबूल अर्पिता म्हणा मंत्रासी । नाभ्याआसीदिति ऐसा ॥६०॥	'चंद्रमा मनसो' मंत्राने नैवेद्य आणि 'नाभ्याआसीद' मंत्राने विडा अर्पण करावा.
सुवर्णपुष्पे नीरांजन । सप्तास्येति मंत्रे करून । पुष्पांजलि घेऊन । देवा यज्ञेति मंत्रे अर्पावी ॥६१॥	निरांजनाने ओवाळून 'सप्तास्ये' मंत्र म्हणावा आणि मंत्रपुष्पांजली अर्पण करावी.
धातापुरस्तात् मंत्रेसी । नमस्कारावे देवासी । अति संमुख पृष्ठदेशी । गर्भगृही करू नये ॥६२॥	'धातापुरस्तात्' मंत्राने नमस्कार करावा. देवाच्या समोर किंवा पाठ करून उभे राहू नये.
नमस्काराचे विधान । सांगेन ऐका विद्वज्जन । सव्य देवप्रदक्षिणा । करूनि नमन करावे ॥६३॥	देवाला उजव्या बाजूने प्रदक्षिणा घालून मग नमस्कार करावा.
आपुला गुरु माता पिता । संमुख जावे बाहेरूनि येता । अथवा उत्तम द्विज देखता । संमुख जावोनि वंदावे ॥६४॥	गुरु, आई, वडील किंवा श्रेष्ठ ब्राह्मण समोर आल्यास त्यांना सामोरे जाऊन वंदन करावे.
सभा असेल द्विजांची । नमस्कार करा तुम्ही एकची । देवार्चनी तैसेची । नमस्कार पावे समस्ता ॥६५॥	ब्राह्मणांची सभा असेल तर सर्वांना मिळून एकच नमस्कार करावा.
माता पिता श्रीगुरूसी । नमस्काराची रीति ऐसी । उभय हस्ते कर्णस्पर्शी । एकभावे वंदावे ॥६६॥	आई, वडील आणि गुरूंना दोन्ही हातांनी आपले कान स्पर्श करून वंदावे.
सव्य पादावरी देखा । सव्य हस्त स्पर्शोनि निका । वामहस्ती वामपादुका । धरूनि नमन करावे ॥६७॥	उजव्या हाताने उजव्या पायाला आणि डाव्या हाताने डाव्या पायाला स्पर्श करून नमन करावे.
गुरुस्थानांची नावे । सांगेन ऐका भावे । विचारोनिया बरवे । नमस्कारावे येणे विधी ॥६८॥	कोणाकोणाला गुरूंच्या स्थानी मानून नमस्कार करावा, ते सांगतो.
माता पिता गुरु धाता । भयहर्ता अन्नदाता । व्रतबंध केल्या पुरोहिता । सापत्‍नी ते गुरुस्थानी ॥६९॥	आई, वडील, गुरु, रक्षक, अन्नदाता, पुरोहित आणि सावत्र आई हे गुरुस्थानी आहेत.
ज्येष्ठ भ्राता अथवा चुलता । सापत्‍न असेल ज्याची माता । वय अधिक इष्टमित्रा । नमस्कारावे तयांसी ॥७०॥	मोठा भाऊ, चुलता आणि वयाने मोठ्या मित्रांनाही नमस्कार करावा.
निषिद्ध स्थाने नमावयासी । सांगेन ऐका तुम्हासी । उणे असेल वय ज्यासी । नमू नये विद्वज्जनी ॥७१॥	आपल्यापेक्षा वयाने लहान असलेल्या व्यक्तीला विद्वानांनी नमस्कार करू नये.
अग्नि समिधा पुष्पे कुशा । धरिला असेल अक्षतांकुशा । स्वहस्ती परहस्ती असता दोषा । अशस्त्रवध होईजे नमस्कारिता ॥७२॥	हातात अग्नी, समिधा, फुले, दर्भ, अक्षता असताना नमस्कार केल्यास किंवा स्वीकारल्यास दोष लागतो.
जप अथवा होम करिता । दूर देखिला द्विज येता । स्नान करिता जळी असता । नमन करिता दोष घडे ॥७३॥	जप, होम किंवा स्नान करत असताना मध्येच नमस्कार केल्यास दोष लागतो.
एखादा विप्र असे धावत । नेणता अथवा धनगर्वित । क्रोधवंत किंवा मंगलस्नान करित । नमस्कार करू नये ॥७५॥	धावणाऱ्या, गर्विष्ठ, रागावलेल्या व्यक्तीला नमस्कार करू नये.
एकहस्ते ब्राह्मणासी । नमू नये परियेसी । सूतकिया मूर्ख जनांसी । करू नये नमस्कार ॥७५॥	एका हाताने नमस्कार करू नये. सुतकी किंवा मूर्ख माणसालाही नमस्कार टाळावा.
गीतवाद्यादि नृत्येसी । संतुष्टावे देवासी । प्रार्थना करावी भक्तीसी । मग अर्चावे सनकादिका ॥७६॥	गायन, वादन आणि भक्तीने देवाची प्रार्थना करावी.
पूजा अपूर्व देवासी । हस्त ठेवूनि पीठेसी । उत्तरपूजा करावी हर्षी । मग करावे उद्वासन ॥७७॥	पूजा पूर्ण झाल्यावर उत्तरपूजा करावी आणि मग उद्वासन करावे.
ऐसेपरी देवपूजा । करावी भक्तीने ऐका द्विजा । संस्कृत अन्न व्हावया काजा । वैश्वदेव करावा ॥७८॥	अशी देवपूजा झाल्यावर अन्नातील दोष दूर करण्यासाठी 'वैश्वदेव' विधी करावा.
अग्नि अलंकार करूनि । अन्न अग्निकुंडी दाखवूनि । घृतसंमिश्रित करूनि । पंच भाग करावे ॥७९॥	अग्नी प्रज्वलित करून अन्नाला तुपाचा स्पर्श करावा आणि पाच भाग करावेत.
एक भागाच्या दहा आहुति । दुसरा बळिहरणी योजिती । अग्रदान तिसरा करिती । चौथ्या मागे पितृयज्ञ ॥८०॥	दहा आहुती, बळीहरण, अग्रदान आणि पितृयज्ञ असे भाग करावेत.
मनुष्ययज्ञ पांचव्यासी । वैश्वदेव करावा मंत्रेसी । अन्न नाही ज्या दिवसी । तंदुलांनी करावा ॥८१॥	पाचवा भाग मनुष्ययज्ञासाठी ठेवावा. अन्न नसल्यास तांदळाने विधी करावा.
वैश्वदेव समयासी । अतिथि आलिया घरासी । चोर चांडाल होय हर्षी । पूजा करावी मनोभावे ॥८२॥	वैश्वदेवाच्या वेळी दारात जो कोणी येईल, त्याला अतिथी मानून अन्न द्यावे.
यम सांगे दूतासी । वैश्वदेव करिता नरासी । जाऊ नको तयापासी । विष्णुआज्ञा आम्हा असे ॥८३॥	यम म्हणतात, जो नित्य वैश्वदेव करतो, त्याच्याकडे जाऊ नका.
मातापिताघातकियांसी । शुनि श्वपचचांडासांसी । अतिथि आलिया घरासी अन्न द्यावे परियेसा ॥८४॥	कितीही पापी मनुष्य दारात आला तरी त्याला विन्मुख न करता अन्न द्यावे.
न विचारावे गोत्रकुळ । अन्न घालावे तात्काळ । विन्मुख झालिया पितृकुळ । वर्षै सोळा न येती घरासी ॥८५॥	अतिथीला त्याचे कुळ विचारू नये. अतिथी उपाशी गेल्यास पितर कोपतात.
प्रवासी असेल आपण जरी । औषधि घृत दधि क्षीरी । कंदमूळे फळे तरी । देवयज्ञ करावा ॥८६॥	प्रवासात असताना औषधी, तूप, दही किंवा फळांनी देवयज्ञ करावा.
अन्नाविणे अग्रदान । करू नये साधुजन । पंचमहायज्ञ करू ब्राह्मण । चांद्रायण आचरावे ॥८७॥	अन्नाशिवाय अग्रदान करू नये, नाहीतर प्रायश्चित्त घ्यावे लागते.
न होता वैश्वदेव आपुल्या घरी । भिक्षेसि आला नर जरी । भिक्षा घालिता पाप दूरी । वैश्वदेवफल असे ॥८८॥	वैश्वदेव झाला नसेल आणि भिक्षेकरी आला, तर त्याला भिक्षा दिल्यास वैश्वदेवाचे फळ मिळते.
बळिहरण घालोनि काडःई आपण । त्याणे आचरावे चांद्रायण । आपं काढिता दोष जाण । आणिकाकरवी काढवावे ॥८९॥	बळीहरणाचे अन्न स्वतः काढू नये, इतरांकडून काढवावे.
बळिहरण न काढिता जेवी जरी । सहा प्राणायाम त्वरित करी । तेणे होय पाप दूरी । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥९०॥	बळीहरण न काढता जेवण केले तर सहा प्राणायाम करावेत.
गृहपूजा करूनि देखा । गोग्रास द्यावा विशेखा । नित्य श्राद्ध करणे ऐका । करूनि अन्न समर्पावे ॥९१॥	देवाची पूजा झाल्यावर गाईला गोग्रास द्यावा आणि पितरांचे स्मरण करावे.
स्वधाकार पिंडदान । करू नये अग्नौकरण । ब्रह्मचारियासी तांबूलदान । दक्षिणा वर्ज परियेसा ॥९२॥	भोजनाच्या वेळी पिंडदान करू नये. ब्रह्मचाऱ्याला विडा किंवा दक्षिणा देऊ नये.
वैश्वदेव झालियावरी । उभा राहोनि आपुल्या द्वारी । अतिथिमार्ग पहावा निर्धारी । आलिया पूजन करावे ॥९३॥	वैश्वदेव झाल्यावर दारात उभे राहून अतिथीची वाट पाहावी.
श्रमोनि आलिया अतिथिसी । पूजा करावी भक्तीसी । अथवा अस्तमानसमयासी । आलिया पूजन करावे ॥९४॥	थकलेल्या किंवा सूर्यास्ताच्या वेळी आलेल्या अतिथीचे पूजन करावे.
वर्णाना ब्राह्मणो गुरुः । ऐसे बोलती वेदशास्त्रु । अतिथि जाण सर्व गुरु । वैश्वदेवसमयासी ॥९५॥	भोजनाच्या वेळी आलेला अतिथी हा सर्वांचा गुरु मानला जातो.
वैश्वदेवसमयी अतिथिसी । पूजा करिता परियेसी । ती पावे देवांसी । तुष्टे ब्रह्मा इंद्र वह्नि ॥९६॥	अतिथीची पूजा थेट देवाला पोहोचते.
वायुगण अर्यमादि देव । तृप्ति पावे सदाशिव । पूजा करावी एकभाव । सर्व देवता संतुष्टती ॥९७॥	अतिथीच्या तृप्तीने सर्व देवता संतुष्ट होतात.
अतिथीपाद प्रक्षाळिती । पितर सकळ तृप्त होती । अन्नदाने ब्रह्मा तृप्ति । विष्णुमहेश्वरा अवधारा ॥९८॥	अतिथीचे पाय धुतल्याने पितर आणि त्रिदेव तृप्त होतात.
यतीश्वरादि ब्रह्मचारी । जे समयी येती आपुल्या घरी । अन्न द्यावे निर्धारी । महापुण्य असे देखा ॥९९॥	संन्यासी किंवा ब्रह्मचारी यांना अन्न देणे हे महापुण्याचे काम आहे.
ग्रासमात्र दिधला एक । मेरूसमान पुण्य अधिक । बरवे द्यावे त्यासी उदक । समुद्रासमान दान असे ॥१००॥	दिलेला अन्नाचा एक घास मेरू पर्वताएवढे पुण्य देतो.
अतिथि आलिया घरासी । जेवी आपण त्यजूनी त्यासी । श्वानयोनी पावे हर्षी । गर्दभयोनी पुढे उपजे ॥१०१॥	अतिथीला डावलून स्वतः जेवल्यास पुढचा जन्म कुत्रा किंवा गाढवाचा मिळतो.
ऐसे अतिथि पूजोन । मग करावे भोजन आपण । सर्वथा न करावे अन्न भिन्न । प्रपंच करिता दोष असे ॥१०२॥	अतिथीला जेऊ घातल्यावरच स्वतः जेवावे. अन्न भिन्न असू नये.
सायंप्रातर्गृहस्थासी । भोजन करणे संतोषी । प्रक्षालन करोनि पादांसी । ओले पायी असावे ॥१०३॥	गृहस्थाने आनंदाने भोजन करावे, जेवण्यापूर्वी हात-पाय धुवावेत.
ओली असावी पाच स्थाने । हस्त पाद उभय जाणे । मुख ओले पंचम स्थाने । शतायुषी पुरुष होय ॥१०४॥	दोन हात, दोन पाय आणि मुख ओली करून जेवणारा दीर्घायुषी होतो.
पूर्वाभिमुख बैसोन । भोजनसमयी धरा मौन । पाद उभय जोडोन । बैसावे ऐका एकचित्ते ॥१०५॥	पूर्वेकडे तोंड करून, मौन पाळून मांडी घालून जेवावे.
मंडल करावे चतुष्कोनी । वरी भस्म प्रोक्षोनि । क्षत्रियास मंडल त्रिकोनी । वर्तुळ वैश्यासी परियेसा ॥१०६॥	ब्राह्मणाने चौकोनी, क्षत्रियाने त्रिकोणी आणि वैश्याने वर्तुळाकार मंडल करावे.
शूद्रे अर्धचंद्राकार । मंडल करावे परिकर । आवाहनावे सुरवर । आदित्य वसु रुद ब्रह्मा ॥१०७॥	शूद्राने अर्धचंद्राकार मंडल करावे.
पितामहादि देवता । तया मंडली उपजविता । याचि कारणे तत्त्वता । मंडलाविणे जेवू नये ॥१०८॥	मंडलाविणे जेवण करू नये.
न करिता मंडल जेवी जरी । अन्न नेती निशाचरी । पिशाच असुर राक्षस परी । अन्नरस नेती अवधारा ॥१०९॥	मंडलाशिवाय जेवल्यास अन्नरस राक्षस नेतात.
उत्तम पूर्वाभिमुखी देख । पश्चिम मध्यम ऐक । पितृकार्या उत्तरमुख । सदा दक्षिण वर्जावी ॥११०॥	दक्षिणेकडे तोंड करून कधीही जेवू नये.
धरावे पात्र सुवर्ण रजत ताम्रपात्र । पद्मअपात्र पालाशपात्र । पुण्यपात्र परियेसा ॥१११॥	सोने, चांदी, तांबे किंवा पळसाच्या पात्रात जेवणे पुण्यकारक आहे.
जेविता वर्जावे गृहस्थांनी ताम्रपात्र । यतींनी सुवर्ण अथवा रजत । ताम्रशुक्तिशंखज पात्र । स्फटिक पाषाण यतीसी ॥११२॥	गृहस्थाने तांब्याच्या पात्रात जेवू नये.
कर्दलीगर्भपत्रेसी । पद्मपत्रजळे स्पर्शी । वल्लीपालाशपत्रेसी । जेविता चांद्रायण आचरावे ॥११३॥	केळीच्या पानावर जेवणे श्रेष्ठ आहे.
वट अश्वत्थ अर्क पटोल । कदंब कोविदारपर्णे कोमळ । भोजन करिता तात्काळ । चांद्रायण आचरावे ॥११४॥	वडाच्या किंवा पिंपळाच्या पानावर जेवू नये.
लोहपात्र आपुले करी । ताम्र मृण्मय पृष्ठपर्णावरी । कार्पासपत्री वस्त्रावरी । जेविता नरकाप्रती जाय ॥११५॥	लोखंडी पात्र किंवा कापडावर जेवल्यास नरकवास होतो.
कास्यपात्री जेविल्यासी । यश बळ प्रज्ञा आयुष्यासी । वढे नित्य अधिकेसी । गृहस्थांनी नित्य कास्यपात्र ॥११६॥	काशाच्या पात्रात जेवल्याने यश आणि आयुष्य वाढते.
असावे पात्र पाच शेर । नसावे उने अधिक थोर । उत्तमोत्तम षट्‍ शेर । सुवर्णपात्रासमान देखा ॥११७॥	पात्र योग्य वजनाचे असावे.
कास्यपात्रीचे भोजन । तांबूलासहित अभ्यंगन । यती ब्रह्मचारी जाण । विधवा स्त्रियांनी वर्जावे ॥११८॥	संन्यासी, ब्रह्मचारी यांनी काशाचे पात्र टाळावे.
श्वानाच्या चर्माहुनी । निषेध असे एरंडपानी । निषेध अधिक त्याहुनी । आणिक जेविल्या भिन्नताटी ॥११९॥	दुसऱ्याच्या ताटात जेवणे निषिद्ध आहे.
फुटके कास्यपात्रेसी । जेविता होय महादोषी । संध्याकाळी जेविता हर्षी । महापातकी होय जाणा ॥१२०॥	फुटलेल्या पात्रात जेवणे दोषकारक आहे.
जवळी असता पतित जरी । जेवू नये अवधारी । शूद्र जेविल्या शेषावरी । जेवू नये ब्राह्मणाने ॥१२१॥	दुसऱ्याने उष्टे केलेले अन्न खाऊ नये.
सवे घेउनी बाळासी । जेवू नये श्राद्धदिवसी । आसन आपुले आपणासी । घालू नये ब्राह्मणाने ॥१२२॥	स्वतःचे आसन स्वतः लावू नये.
आपोशन आपुले हाती । घेऊ नये मंदमती । तैल घालुनी स्वहस्ती । आपण अभ्यंग करू नये ॥१२३॥	आपोशन स्वतःच्या हाताने घेऊ नये.
भोजनकाळी मंडळ देखा । करू नये स्वहस्तका । आयुष्यक्षय पुत्रघातका । म्हणिजे नाम तयासी ॥१२४॥	स्वतःच्या हाताने मंडल करू नये.
नमस्कारावे वाढिता अन्न । अभिधारावे पहिलेचि जाण । प्राणाहुति घेता क्षण । घृत घालावे स्वहस्ताने ॥१२५॥	अन्नाला नमस्कार करून त्यावर तुपाची धार सोडावी.
उदक घेऊनि व्याह्रति मंत्री । प्रोक्षोनि अन्न करा पवित्री । परिषिंचावे तेचि रीती । मग नमावे चित्रगुप्ता ॥१२६॥	अन्नावर पाणी शिंपडून चित्रगुप्ताचे स्मरण करावे.
बळी घालोनि चित्रगुप्तासी । काढवावे सवेचि परियेसी । वाम हस्तक धुवोनि सरसी । पात्र दृढ धरावे ॥१२७॥	चित्रगुप्ताचा बळी बाजूला काढून ताट धरावे.
अंगुष्ठतर्जनीमध्यमांगुलीसी । धरावे पात्र वामहस्तेसी । आपोशन करावे सव्यकरेसी । आणिकाकरवी घालावे ॥१२८॥	उजव्या हाताने आपोशन घ्यावे.
आपोशन उदक सोडोनि जरी । आणिक घेती उदक तरी । श्वानमूत्र घेतल्यापरी । एकचित्ते परियेसा ॥१२९॥	आपोशन झाल्यावर मध्येच पाणी पिणे निषिद्ध आहे.
धरिले आपोशन ब्राह्मणासी । नमस्कारिता महादोषी । आशीर्वाद घेऊ नये तयापासी । उभयतांसी दोष घडे ॥१३०॥	जेवताना कोणालाही नमस्कार करू नये.
मौन असावे ब्राअह्मणे देख । बोलू नये शब्दादिक । आपोशन घ्यावे मंत्रपूर्वक । मग घ्याव्या प्राणाहुति ॥१३१॥	जेवताना मौन पाळून प्राणाहुती घ्याव्यात.
आपोशनाविण भोजन करी । पापविमोचन करा तरी । अष्टोत्तरशत मंत्र गायत्री । जपता दोष परिहरे ॥१३२॥	आपोशनाशिवाय जेवल्यास गायत्री मंत्राचा जप करावा.
प्राणाहुतीचे विधान । सांगेन ऐकिजे ब्राह्मण । प्राणाग्निहोत्र करिता जाण । समस्त पापे जाती देखा ॥१३३॥	प्राणाहुतीमुळे सर्व पापे भस्म होतात.
जैसा कार्पासराशीची । अग्नि लागता परियेसी । जळोनि जाय त्वरितेसी । तैसी पापे नासती ॥१३४॥	कापसाला आग लागल्यावर जसा तो जळतो, तशी पापे जळतात.
प्राणाहुतीचे लक्षण । चतुर्विध पुरुषार्थ जाण । अन्न स्पर्शोनि मंत्र म्हणे । गीताश्लोक प्रख्यात ॥१३५॥	अन्नाला स्पर्श करून गीतेतील श्लोक म्हणावा.
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्‍ ॥१३६॥	"मी जठराग्नी होऊन प्राण्यांच्या देहात राहतो..."
अन्नं ब्रह्म रसो विष्णु । भोक्ता देव गिरिजारमणु । ऐसा तुम्ही मंत्र म्हणोनु । अग्निरस्मि मंत्र जपावा ॥१३७॥	"अन्न ब्रह्म, रस विष्णू आणि भोक्ता शिव आहे."
मग घ्याव्या प्राणाहुति । आहेति पंच मंत्र प्रख्याति । तर्जनी मध्यम अंगुष्ठधृती । प्राणाय स्वाहा म्हणावे ॥१३८॥	'प्राणाय स्वाहा' अशी पहिली आहुती द्यावी.
मध्यम अनामिका अंगुष्ठेसी । अपानाय स्वाहा म्हणा हर्षी । व्यानाय स्वाहा म्हणा यांसी । कनिष्ठिकाअनामिकाअंगुष्ठेसी ॥१३९॥	'अपान' आणि 'व्यान' आहुती द्याव्यात.
अंगुष्ठतर्जनीकनिष्ठिकेसी । उदानाय स्वाहा म्हणा हर्षी । पंचांगुलीने परियेसा । समानाय स्वाहा म्हणावे ॥१४०॥	पाचही बोटांनी 'समानाय स्वाहा' म्हणून पूर्ण करावे.
प्राणाहुती घेतल्या अन्न । दंता स्पर्शो नये जाण । जिव्हे गिळावे तक्षण । मग धरावे मौन देखा ॥१४१॥	प्राणाहुती घेताना अन्नाचा दाताला स्पर्श होऊ नये. ते जिभेने सरळ गिळावे आणि त्यानंतर मौन पाळावे.
मौन धरावयाची स्थाने । सांगेन ऐका अतिउत्तमे । स्नानासमयी धरा निर्गुणे । न धरिता फल असेना ॥१४२॥	"मौन पाळण्याची उत्तम स्थाने ऐका: स्नान करताना मौन पाळावे, अन्यथा स्नानाचे पूर्ण फळ मिळत नाही."
होम करिता न धरी मौन । लक्ष्मी जाय तत्क्षण । जेविता मौन न धरिता आपण । अपमृत्यु घडे त्यासी ॥१४३॥	होम करताना मौन न पाळल्यास लक्ष्मी निघून जाते आणि जेवताना बोलल्यास अपमृत्यूची भीती असते.
अशक्य असेल मौन जरी । प्राणाहुति घेई तववरी । मौन धरावे अवधारी । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥१४४॥	"पूर्ण वेळ मौन शक्य नसेल, तर किमान पाच प्राणाहुती घेईपर्यंत तरी अवश्य मौन पाळावे."
पिता जिवंत असे ज्यासी । अथवा ज्येष्ठ बंधु परियेसी । धरू नये मौनासी । श्राद्धान्न जेविता धरावे ॥१४५॥	"ज्याचे वडील किंवा मोठा भाऊ जिवंत आहे, त्याने नित्य जेवताना कडक मौन पाळू नये, मात्र श्राद्धाचे जेवण घेताना मौन पाळावे."
पंच प्राणाहुति देता । सर्वांसी मौन ग्राह्यता । असेल पिता वडील भ्राता । मौन धरिल्या अधःपात ॥१४६॥	"पाच प्राणाहुती देताना सर्वांनी मौन पाळावे, पण नंतर वडीलधारे माणसे जवळ असल्यास पूर्ण मौन धरू नये, अन्यथा अध:पात होतो."
जेविता प्रथम मधुरान्न । भोजन करावे नरे जाण । भक्षून पूर्वी द्रवान्न । कठिणांश परियेसा ॥१४७॥	"जेवताना सुरुवातीला गोड पदार्थ (मधुरान्न) खावेत, त्यानंतर द्रव पदार्थ आणि शेवटी कठीण पदार्थ खावेत."
भोजनांती समयासी । जेवू नये द्रवान्नांसी । बळ जाय परियेसी । शीघ्र भोजन करावे ॥१४८॥	"जेवणाच्या शेवटी जास्त द्रव पदार्थ घेऊ नयेत, त्याने शक्ती कमी होते. जेवण लवकर (त्वरेने) करावे."
धेनुसी उदक प्यावयासी । जितुका वेळ होय त्यासी । भोजन करावे परियेसी । शीघ्र भोजन मुख्य जाणा ॥१४९॥	"गाईला पाणी पिण्यास जेवढा वेळ लागतो, साधारण तितक्या वेळात भोजन पूर्ण करावे."
भोजन करावयाची स्थिति । सांगेन ऐका ग्रासमिति । संन्यासी-मुनि-यती । अष्ट ग्रास ध्यावे जाण ॥१५०॥	अन्नाच्या प्रमाणाचे नियम: संन्याशाने केवळ ८ घास जेवावे.
षोडश ग्रास अरण्यवासी । द्वात्रिशत गृहस्थासी । मिति नाही ब्रह्मचार्‍यासी । एकचित्ते परियेसा ॥१५१॥	"वानप्रस्थाने १६, गृहस्थाने ३२ घास जेवावे; तर ब्रह्मचाऱ्याला घासांचे बंधन नाही."
जितुका मावेल आपुल्या मुखी । तितुका ग्रास घ्यावा विशेखी । अधिक घेता ग्रास मुखी । उच्छिष्ठ भक्षिले फळ देखा ॥१५२॥	"तोंडात जेवढा सहज मावेल तितकाच मोठा घास घ्यावा, फाजील मोठा घास घेतल्यास उष्टे खाल्ल्याचा दोष लागतो."
अर्धा ग्रास भक्षूनि । उरले ठेविती आपुल्या भाणी । चांद्रायण आचरावे त्यांनी । उच्छिष्ठ भोजन तया नाव ॥१५३॥	एखादा घास अर्धा चावून पुन्हा ताटात ठेवल्यास तो उष्ट्या भोजनाचा दोष मानला जातो.
न बैसावे सहभोजनासी । इष्टसोयरे इत्यादिकांसी । व्रतबंधाविणे पुत्रासी । कन्याकुमारांसी दोष नाही ॥१५४॥	इतरांसोबत एकाच ताटात जेवू नये. मात्र मुंज न झालेला मुलगा किंवा लहान मुलींना हा नियम लागू नाही.
सांडू नये अन्न देखा । घृत पायस विशेष ऐका । सांडावे थोडे ग्रास एका । जेवू नये सर्व अन्न ॥१५५॥	"ताटात अन्न सांडू नये, पण शेवटी देवासाठी किंवा बलिदानासाठी अगदी थोडे अन्न ताटात उरवावे."
भोजन संपेपर्यंत । पात्री धरावा वामहस्त । जरी सोडील अजाणत । अन्न वर्जोनि उठावे ॥१५६॥	"जेवण संपेपर्यंत डावा हात ताटावर असावा. जर मध्येच हात काढला, तर जेवण तिथेच थांबवावे."
या कारणे द्विजजना । सोडू नये पात्र जाणा । अथवा न धरावे पूर्वीच जाणा । दोष नाही परियेसा ॥१५७॥	म्हणून ब्राह्मणांनी ताटाचा संपर्क सोडू नये किंवा सुरुवातीलाच ताटाला स्पर्श न करता जेवावे.
वस्त्र गुंडाळोनि डोयीसी । अथवा संमुख दक्षिणेसी । वामपादावरी हस्तेसी । जेविता अन्न राक्षस नेती ॥१५८॥	"डोक्याला रुमाल बांधून, दक्षिणेकडे तोंड करून किंवा डाव्या पायावर हात ठेवून जेवल्यास अन्न राक्षस पळवतात."
वामहस्त भूमीवरी । ठेवूनि नर भोजन करी । रोग होय शरीरी । अंगुली सोडोनि जेवू नये ॥१५९॥	डावा हात जमिनीवर टेकवून जेवल्यास रोग जडतात. बोटांच्या साहाय्यानेच अन्न ग्रहण करावे.
अंगुली सोडूनि जेवी जरी । दोष गोमांस भक्षिल्यापरी । दोष असती नानापरी । स्थाने असती भोजनासी ॥१६०॥	बोटे ताटापासून विलग करून जेवल्यास मोठा दोष लागतो.
अश्वगजारूढ होऊनि । अथवा बैसोनि स्मशानी । देवालयी शयनस्थानी । जेवू नये परियेसा ॥१६१॥	"घोडा किंवा हत्तीवर बसून, स्मशानात, देवळात किंवा झोपण्याच्या जागी बसून जेवू नये."
निषिद्ध जेवण करपात्रेसी । ओले नेसोनि आर्द्रकेसी । बहिर्हस्त बहिःकेशी । जेविता दोष परियेसी ॥१६२॥	केवळ हाताच्या तळव्यावर अन्न घेऊन जेवू नये. ओले वस्त्र नेसून किंवा ओल्या केसांनी जेवू नये.
यज्ञोपविताच्या उपवीतीसी । भोजन करावे परियेसी । जेविता आपुल्या संमुखेसी । पादरक्षा असू नये ॥१६३॥	जानवे नेहमी सव्य (उजव्या खांद्यावर) असावे. समोर जोडे (पादरक्षा) असू नयेत.
ग्रास उदक कंद मूळ । इक्षुदंडादि केवळ । भक्षोनि पात्री ठेविता सकळ । उच्छिष्ट होय अवधारा ॥१६४॥	एखादा पदार्थ अर्धवट चावून पुन्हा ताटात ठेवला की तो उष्टा (अपवित्र) होतो.
भोजन करी स्नानाविणे । न करिता होम जेवी कवणे । अन्न नव्हे कृमि जाणे । म्हणे पराशर ऋषि ॥१६५॥	"स्नानाशिवाय किंवा होम न करता जेवणारे लोक अन्नाऐवजी जणू किडेच खातात, असे पराशर ऋषी म्हणतात."
पर्णपृष्ठावरी रात्रीसी । दीपेविण जेविल्यासी । महादोष असे तयासी । कृमि भक्षिल्यासमान होय ॥१६६॥	पानाचा मागील भाग वापरून किंवा अंधारात (दिवा नसताना) जेवल्यास दोष लागतो.
दीप जाय भोजन करिता । पात्र धरावे स्मरोनि सविता । पुनरपि आणोनि लाविता । मग भोजन करावे ॥१६७॥	जेवताना दिवा विझल्यास सूर्याचे स्मरण करून ताट धरून ठेवावे आणि पुन्हा दिवा लावल्यावरच जेवावे.
पात्री असेल जितुके अन्न । तितुकेचि जेवावे परिपूर्ण । आणिक घेता दोष जाण । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥१६८॥	ताटात वाढलेले सर्व अन्न संपवावे. मध्येच अधिक अन्न घेणे दोषकारक मानले जाते.
स्पर्शो नये जेविता केश । कथा सांगता महादोष । दिसू नये व्योम आकाश । अंधकारी जेवू नये ॥१६९॥	जेवताना केसांना स्पर्श करू नये. जेवताना गप्पा मारू नयेत आणि उघड्या आकाशाखाली जेवू नये.
न ठेविता शेष स्त्रियेसी । जेविता होय अत्यंत दोषी । ठेविले न जेविता स्त्रिया दोषी । महापातके घडती जाणा ॥१७०॥	"पत्नीसाठी ताटात थोडे उष्टे (प्रसाद) न ठेवता सर्व जेवणे दोषकारक आहे, आणि पत्नीने ते न स्वीकारणेही चुकीचे आहे."
शून्यदेवदेवालयी । देवस्थान आपुले गृही । जलसमीप संध्यासमयी । जेवू नये परियेसा ॥१७१॥	"ओसाड देवळात, घरात देवघरात बसून किंवा पाण्याच्या काठी संध्याकाळी जेवू नये."
पात्रे ठेवूनि दगडावरी । जेवू नये अवधारी । अवलोकू नये मुखावरी । स्त्रीजनाचे परियेसी ॥१७२॥	दगडावर ताट ठेवून जेवू नये. जेवताना स्त्रियांच्या तोंडाकडे पाहत बसू नये.
न करावे सहभोजन । जेविता होय उच्छिष्टभक्षण । कुलस्त्रियेसी करिता भोजन । निर्दोष असे परियेसा ॥१७३॥	"परक्यांसोबत एकाच ताटात जेवणे उष्टे खाण्यासारखे आहे, पण स्वतःच्या पत्नीसोबत जेवण्यात दोष नाही."
प्राशन शेष उदकासी । घेऊ नये उच्छिष्टासी । अगत्य घडे संधीसी । किंचित‍ सांडूनि घेईजे ॥१७४॥	दुसऱ्याचे उरलेले पाणी पिऊ नये. गरज पडल्यास थोडे पाणी खाली सांडून मग प्यावे.
वस्त्रोदक घेतल्यासी । अपार दोष घडती तयासी । जन्म पावे श्वानयोनीसी । पडे मागुती नरकात ॥१७५॥	"वस्त्राने गाळलेले पाणी पिणे निषिद्ध आहे, त्याने श्वानयोनी प्राप्त होते."
शब्द होय उदक घेता । अथवा क्षीर घृत सेविता । आपोशनोदक प्राशिता । सुरापानसमान असे ॥१७६॥	पाणी किंवा दूध पिताना 'गटगट' असा आवाज करणे हे मद्यपानासारखे मानले जाते.
महाजळी रिघोनि । उदक घेती मुखांतुनी । अथवा जे घेती उभ्यानी । सुरापानसमान जाणा ॥१७७॥	नदीत उभे राहून थेट तोंडाने पाणी पिणे किंवा उभे राहून पाणी पिणे निषिद्ध आहे.
द्वयहस्तांजुळि करूनि । घेऊ नये उदक ज्ञानी । घ्यावे एक हस्ते करूनि । वाम हस्त लावू नये ॥१७८॥	"दोन्ही हातांच्या ओंजळीने पाणी पिऊ नये, एकाच हाताने प्यावे."
सभे बैसोनि एकासनी । अथवा आपुले हातुरणी । प्राशन करू नये पाणी । महादोषा परियेसा ॥१७९॥	सभेमध्ये सर्वांसोबत किंवा अंथरुणावर बसून पाणी पिऊ नये.
वाढावे भिन्न पात्रेसी । पाहू नये आणिक यातीसी । रजस्वला स्त्रियांसी । चांडाळ श्वान पाहू नये ॥१८०॥	"जेवताना रजस्वला स्त्री, कुत्रा किंवा चांडाळाची दृष्टी अन्नावर पडू नये."
दृष्टि पडे इतुकियासी । ध्वनि ऐकता कर्णासी । त्यजावे अन्न त्वरितेसी । जेविता दोष परियेसी ॥१८१॥	अशांची दृष्टी पडल्यास किंवा त्यांचे शब्द कानावर पडल्यास ते अन्न तिथेच सोडावे.
कलहशब्द कांडण दळण । ऐकता जेवू नये अन्न । अपशब्द स्पृष्टास्पृष्ट जाण । त्यजावे अन्न परियेसा ॥१८२॥	भांडणाचे आवाज किंवा धान्य दळण्याचे आवाज ऐकू येत असताना जेवू नये.
नेणते लोक पंक्तीसी । घेऊ नये परियेसी । अगत्य घडे संधीसी । उदके भस्मे करा पृथक ॥१८३॥	"अज्ञानी लोकांना पंक्तीत घेऊ नये, घेतल्यास पाणी किंवा भस्माने ओळ आखून त्यांना वेगळे करावे."
अथवा स्तंभ असेल मध्य । द्वारमार्ग असेल शुद्ध । उदके वेष्टिता आपुले परिघ । दोष नाही परियेसा ॥१८४॥	मध्यभागी खांब किंवा पाण्याचा वेढा असल्यास पंगतीतील दोष लागत नाही.
कृष्ण वस्त्र नेसोनि आपण । जेविता दोष अपार जाण । स्त्रीजन वाढिती कांसेविण । उच्छिष्टसमान परियेसा ॥१८५॥	"काळे वस्त्र नेसून जेवू नये. ज्या स्त्रियांनी साडीचा काचा (कास) मारला नाही, त्यांनी वाढलेले अन्न उष्ट्यासारखे असते."
ऐसा विचार करूनि मनी । करावे भोजन द्विजजनी । विकिरिद विलोहित म्हणोनि । अभिमंत्रावे शेष अन्न ॥१८६॥	असा विचार करून ब्राह्मणाने जेवावे आणि शेवटी उरलेल्या अन्नाचे मंत्रांनी अभिमंत्रण करावे.
विकिरीदे इति मंत्रासी । म्हणावा अघोर ऋषि । रुद्रदेवता परियेसी । अन्नाभिमंत्रणे विनियोग ॥१८७॥	'विकिरीद' मंत्राने अन्नाचे शुद्धीकरण करावे.
ऐसा मंत्र जपोन । हाती घ्यावे शेषान्न । यमाच्या नावे बळी घालोन । उत्तरापोशन मग घ्यावे ॥१८८॥	मंत्र जपन झाल्यावर यमाच्या नावाने बळी ठेवावा आणि मग उत्तरापोशन घ्यावे.
उच्छिष्ट सर्व पात्रीचे । घेऊनि हाती म्हणा वाचे । रौरवमंत्र असे त्याचे । पात्राजवळी ठेवावे ॥१८९॥	ताटातील उरलेले कण गोळा करून 'रौरव' मंत्र म्हणत ताटापाशी ठेवावे.
उठोनि जावे प्रक्षालनासी । गंडूष करोनि मग हस्त स्पर्शी । न करित गंडूष प्रक्षाली हस्तासी । आत्मघातकी तोचि जाणा ॥१९०॥	"जेवण झाल्यावर गुळणा करून तोंड धुवावे, मगच हाताला स्पर्श करावा."
मुख प्रक्षाळिता परियेसी । मध्यमांगुली दात घासी । तर्जनी अंगुष्ठे महादोषी । रौरव नरकी परियेसा ॥१९१॥	तोंड धुताना मधल्या बोटाने दात घासावेत. तर्जनी किंवा अंगठा वापरल्यास दोष लागतो.
बरवे हस्तप्रक्षालन । करावे दंतशोधन । हातीचे पवित्र सोडून । टाकावे नैऋत्य दिशे ॥१९२॥	हात स्वच्छ धुवून दात साफ करावेत आणि हातातले दर्भाचे पवित्र नैऋत्येला टाकावे.
अंगुष्ठमात्र पुरुषा । म्हणावा मंत्र परियेसा । हस्त घासोनि चक्षुषा । उदक लावावे अवधारा ॥१९३॥	'अंगुष्ठमात्र पुरुष' मंत्र म्हणून ओला हात डोळ्यांना लावावा.
ऐसा जरी न म्हणा मंत्र । चक्षुरोग होय त्वरित । या कारणे करा निश्चित हस्तोदके आरोग्यता ॥१९४॥	"हा विधी न केल्यास डोळ्यांचे विकार जडतात, म्हणून हाताच्या पाण्याने डोळ्यांना स्पर्श करावा."
द्विराचमन करोनि । आयंगौ मंत्र म्हणोनि । दुपदादिवेन्मुमुचा म्हणोनि । पादप्रक्षालन करावे ॥१९५॥	दोनदा आचमन करून 'आयंगौ' मंत्राने पाय धुवावेत.
ऐसा तुम्ही मंत्र जपता । भोजनठायी जाऊनि बैसता । द्विराचमन करूनि निगुता । नासिकास्पर्श मग करावा ॥१९६॥	"हा मंत्र जपून नाकाला स्पर्श करावा, यामुळे शुचित्व प्राप्त होते."
स्मरावे मग अगस्त्यासी । कुंभकर्ण वडवाग्नीसी । वृकोदर शनैश्चरासी । इल्वल वातापि जीर्य म्हणावे ॥१९७॥	"पचनासाठी अगस्त्य ऋषी, कुंभकर्ण आणि वडवाग्नीचे स्मरण करून 'वातापि जीर्य' म्हणावे."
हस्त दाखवावे अग्निसी । आणिक सांगेन परियेसी । बंधुवर्ग असती जयासी । पुसू नये वस्त्रे कर ॥१९८॥	हात अग्नीला दाखवावेत. हात पुसण्यासाठी कोणाच्या वस्त्राचा वापर करू नये.
मग स्मरावे श्रीगुरूसी । आणिक स्मरावे कुळदेवतेसी । येणेपरी विधीसी । भोजन करावे द्विजोत्तमे ॥१९९॥	शेवटी श्रीगुरु आणि कुलदेवतेचे स्मरण करून भोजनाचा विधी पूर्ण करावे.
विप्र विनवी श्रीगुरूसी । भोजनप्रकार सांगितला आम्हासी । विधिनिषिद्ध अन्नै कैसी । निरोपावी दातारा ॥२००॥	"ब्राह्मण श्रीगुरूंना विचारतो, भोजनप्रकार समजला, आता कोणते अन्न निषिद्ध आहे ते सांगा."
विप्रवचन ऐकोनि । निरोपिती श्रीगुरु संतोषोनि । ऐक ब्राह्मणा कहणोनि । अतिप्रेमे निरोपिती ॥२०१॥	ब्राह्मणाचे प्रश्न ऐकून श्रीगुरूंनी अत्यंत आनंदाने आणि प्रेमाने त्याला पुढील उपदेश केला.
म्हणे सरस्वती गंगाधरु । ब्राह्मणपणाचा आचारु । निरोपिला गुरुनाथे समग्रु । म्हणोनि विनवी संतोषे ॥ २०२	ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर म्हणतात, श्रीगुरूंनी ब्राह्मणांचा संपूर्ण आचारधर्म येथे स्पष्ट केला आहे.
वैश्वदेवाविणे अन्न । अथवा गणान्नी परिपुर्ण । घातले असेल बहु लवण । बहुमिश्रितान्न जेऊ नये ॥२०३॥	वैश्वदेवाविना केलेले अन्न, खूप मीठ असलेले किंवा अनेक प्रकारची अन्ने एकत्र मिसळलेले अन्न जेवू नये.
लशुन गाजर कंद मुळा । वृंताक श्वेत जो असे भोपळा । छत्राकार शाखा सकळा । वर्जाव्या तुम्ही परियेसा ॥२०४॥	लसूण, गाजर, कंदमुळे, वांगे, पांढरा भोपळा आणि मशरूमच्या भाज्या ब्राह्मणांनी खाऊ नयेत.
धेनुअजामहिषीक्षीर । प्रसूतीचे । वर्जावे । दशरात्र । नूतनोदक पर्जन्य पूर । त्रिरात्रीचे वर्जावे ॥२०५॥	गाय-म्हैस व्यायल्यानंतर १० दिवस त्यांचे दूध पिऊ नये. पावसाळ्याचे गढूळ पाणी ३ दिवस वापरू नये.
कूष्मांड डोरली पडवळेसी । मुळा बेल आवळेसी । न भक्षावे प्रतिपदेसी । भक्षिता पाप परियेसा ॥२०६॥	प्रतिपदेला कोहळा, पडवळ, मुळा, बेल आणि आवळा खाऊ नये.
स्वर्गापवर्ग चाड ज्यासी । अष्टमी वर्जावी औदुंबरासी । अमलकफळ रात्रीसी । वर्जावे भानुवासर सप्तमी ॥२०७॥	ज्याला मोक्षाची इच्छा आहे त्याने अष्टमीला उंबर आणि रात्रीच्या वेळी आवळा खाऊ नये.
बेलफळ वर्ज शुक्रवारी । शमीफळ मंदवारी । भक्षिता लक्ष्मी जाय दुरी । वर्जावे ते दिवसी परियेस ॥२०८॥	शुक्रवारी बेलफळ आणि शनिवारी शमीचे फळ खाऊ नये, यामुळे लक्ष्मी निघून जाते.
धात्रीफळ रात्रीसी । भक्षिता हानि प्रज्ञेसी । नाश करी वीर्यासी । धात्रीफळ वर्जावे ॥२०९॥	रात्री आवळा खाल्ल्याने बुद्धी आणि शक्तीचा नाश होतो, म्हणून तो टाळावा.
नख केश पडिलिया अन्ना । स्पर्श केलिया मार्जार जाणा । वायस घारी कुक्कुट जाणा । स्पर्श केलिया अन्न त्यजावे ॥२१०॥	ज्या अन्नात नख-केस पडले आहेत किंवा मांजर-कावळ्याचा स्पर्श झाला आहे, ते अन्न टाळावे.
धेनुमूषक मुखस्पर्शे । अथवा स्पर्शे अधःकेशे । त्यजावे अन्न भरवसे । असेल उच्छिष्ट अन्नाजवळी ॥२११॥	गाय-उंदराने तोंड लावलेले किंवा उष्ट्या जवळचे अन्न टाळावे.
एक हाती वाढले अन्न । शिळे असेल शीत जाण । वर्जावे तुम्ही ब्राह्मण । निषिद्ध बोलिले आचार्य ॥२१२॥	एका हाताने वाढलेले किंवा खूप थंड झालेले अन्न ब्राह्मणाने घेऊ नये.
घृततैलमिश्रित । शिळे अन्न अपवित्र । तळिले असेल सर्वत्र । शिळे नव्हे सर्वथा ॥२१३॥	तूप किंवा तेलात तळलेले पदार्थ शिळे असले तरी ते अपवित्र मानले जात नाहीत.
विप्र विकिती गोरस । घृत क्षीर परियेस । घेता घडती महादोष । साक्षात वह्निपक्व जेवू नये ॥२१४॥	दूध-तूप विकणाऱ्या ब्राह्मणाकडून घेतलेले पदार्थ किंवा पुन्हा गरम केलेले अन्न खाऊ नये.
माषान्नाचे वटक देखा । शिळे न होती कधी ऐका । जैसे लाह्यापीठ देखा । शिळे नव्हे परियेसा ॥२१५॥	उडदाचे वडे आणि लाह्यांचे पीठ कधीही शिळे मानले जात नाही.
कंदमूळादि सुरान्न । जवांचे असेल परमान्न । गुडयुक्त असेल अन्न । शिळे नव्हे परियेसा ॥२१६॥	गुळाचे पदार्थ, जव आणि कंदमुळांपासून बनवलेले पदार्थ शिळे मानले जात नाहीत.
ऐशा शिळ्या अन्नासी । दोष नाही परियेसी । विटाळ होता महादोषी । शुचि स्थानी असावे ॥२१७॥	वरील पदार्थांना शिळेपणाचा दोष लागत नाही, पण विटाळ झाल्यास ते मात्र खाऊ नयेत.
भोजन केलिया नंतर । तांबूल घ्यावे परिकर । क्रमुकचूर्ण पर्ण सत्वर । घ्यावे द्यावे ब्राह्मणी ॥२१८॥	जेवणानंतर तांबूल (विडा) घ्यावा आणि ब्राह्मणांनाही द्यावा.
तिळमिश्रित भक्ष्यासी । जेवु नये रात्रीसी । जेविता होय महादोषी । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणाते ॥२१९॥	रात्रीच्या वेळी तिळाचे पदार्थ खाऊ नयेत, त्याने दोष लागतो.
क्रमुक एक सुखारोग्य । द्वय देता निश्चळ आरोग्य । त्रीणि द्यावी महा भाग्य । चतुर्थे दुःख होय जाणा ॥२२०॥	एक सुपारी आरोग्यासाठी, दोन निश्चित आरोग्यासाठी, तीन भाग्यासाठी; पण चार दुःखदायक असतात.
पाच क्रमुक देता जरी । आयुष्य प्रज्ञा वाढे भारी । देऊ नये सहा सुपारी । मरण सांगे परियेसा ॥२२१॥	पाच सुपाऱ्यांनी आयुष्य वाढते, पण सहा सुपाऱ्या मृत्यूचे कारण ठरू शकतात.
पर्ण अग्र मूल न काढी जरी । व्याधि संभवे अवधारी । अग्र भक्षिता पाप भारी । चूर्णपर्णे आयुष्य क्षीण ॥२२२॥	पानाचे शेंडे-देठ न काढता विडा खाल्ल्यास रोग जडतात आणि शेंडा खाल्ल्यास पाप लागते.
पर्णपृष्ठी बुद्धिनाश । द्विपर्ण खाता महादोष । ऐश्वर्याचा होय विनाश । ऋषिसंमत असे जाणा ॥२२३॥	पानाची मागील बाजू खाल्ल्यास बुद्धीचा नाश होतो आणि ऐश्वर्य नष्ट होते.
पर्णैविण क्रमुक मुखी । घालिता आपण होय असुखी । सप्त जन्म दरिद्री दुःखी । अज्ञानी होय अंतकाळी ॥२२४॥	पानाशिवाय नुसती सुपारी खाल्ल्यास माणूस सात जन्म दरिद्री राहतो.
यतीश्वरादिब्रह्मचारी । रजस्वला स्त्री विधवा जरी । तांबूल भक्षिता मांसपरी । रस त्याचा सुरापानसम ॥२२५॥	संन्यासी-विधवांनी विडा खाणे मांस खाण्यासारखे आणि मद्यपानासारखे आहे.
तांबूल भक्षिल्यानंतर । सायंसंध्या करावी विप्रे । सूर्यअर्धमंडळ उतरे । अर्घ्यै द्यावी परियेसा ॥२२६॥	विडा खाल्यावर सायंकाळची संध्या करून सूर्याला अर्घ्य द्यावे.
बैसोनि द्यावी अर्घ्यै तिन्ही । चारी द्यावी काळ क्रमूनि । गायत्री मंत्र जपूनि । इमंमेवरुण म्हणावा ॥२२७॥	बसून तीन अर्घ्ये देऊन गायत्री मंत्राचा जप करावा.
गोत्रप्रवर उच्चारोन । मग करावे औपासन । करावे निशि भोजन । क्षीरमिश्रित मुख्य असे ॥२२८॥	गोत्राचा उच्चार करून औपासन करावे आणि रात्रीचे हलके जेवण घ्यावे.
रात्री करिता परिसिंचना । ऋतंत्वा सत्यं मंत्र म्हणा । येणे विधी करा भोजना । पूर्वी जैसे बोलिले असे ॥२२९॥	रात्री 'ऋतं त्वा सत्येन' या मंत्राने पाणी प्रोक्षण करून जेवावे.
भोजन झालियानंतर । वेदाभ्यास एक प्रहर । मग जावे शयनावर । येणे विधी आचरावे ॥२३०॥	जेवणानंतर एक प्रहर वेदाभ्यास करून मग झोपायला जावे.
शयन करावयाचे विधान । सांगेन ऐका विद्वज्जन । पराशर सांगे वचन । तेचि विधान सांगतसे ॥२३१॥	झोपण्याचे नियम पराशर ऋषींनी सांगितल्याप्रमाणे सांगतो.
खट्‍वा असावी निर्मळ जाण । वर्जावी त्रिपाद भिन्न दूषण । औदुंबर अश्वत्थ पिंपरी निर्गुण । न करावी खट्‍वा परियेसा ॥२३२॥	खाट स्वच्छ असावी. उंबर किंवा पिंपळाच्या लाकडाची खाट वापरू नये.
निषिद्ध जांबूळ काष्ठाची । वर्जावी प्रेतगजदंताची । भिन्नकाष्ठ त्यजावी साची । बरवी असावी खट्‍वा देखा ॥२३३॥	जांभळाच्या लाकडाची किंवा हस्तिदंताची खाट वापरू नये.
सुमुहूर्तै विणावी खट्‍वा देखा । धनिष्ठा भरणी मृगशीर्षी दूषका । वार सांगेन विशेखा । शूभाशुभफळ असे ॥२३४॥	खाट विणण्यासाठी शुभ मुहूर्त असावा. धनिष्ठा-मृगशीर्ष नक्षत्रांवर खाट विणू नये.
आदित्यवारी लाभ देखा । चंद्रवारी महामुखा । भौमवारी पाविजे दुःखा । बुधवारी सांगे महापीडा ॥२३५॥	रविवारी खाट विणल्यास लाभ होतो, पण मंगळवारी दुःख मिळते.
गुरुवारी विणल्यासी । सहा पुत्र होती त्यासी । शुक्रवारी अतिविशेषी । मृत्यु पावे मंदवारी ॥२३६॥	गुरुवारी विणल्यास पुत्रप्राप्ती होते, पण शनिवारी मृत्यूची भीती असते.
स्वगृही शयन पूर्वशिरेंसी । श्वशुरालयी दक्षिणेसी । प्रवासकाळी पश्चिमेसी । शयन करावे परियेसा ॥२३७॥	स्वगृही पूर्वेकडे डोकं करून, सासरी दक्षिणेकडे आणि प्रवासात पश्चिमेकडे डोकं करून झोपावे.
सदा निषिद्ध उत्तर दिशा । वर्जले फळ सांगितली दिशा । विप्रे आचरावा ऐसा । ऋषिमार्ग शुभाचार ॥२३८॥	उत्तरेकडे डोकं करून कधीही झोपू नये.
पूर्ण कुंभ ठेऊनि उशी । मंगळ द्रव्य घालावे बहुवशी । रात्रिसूक्त म्हणावे हर्षी । विष्णुस्मरण करावे ॥२३९॥	उशाशी पाण्याचा पूर्ण कुंभ ठेवून विष्णूचे स्मरण करत झोपावे.
मग स्मरावा अगस्त्यऋषि । माधव मुचुकुंद परियेसी । आस्तिक कपिल महाऋषि । सर्पस्तुति करावी ॥२४०॥	झोपण्यापूर्वी अगस्त्य, मुचुकुंद, आस्तिक ऋषींचे स्मरण करावे.
निषिद्ध स्थाने निजावयासी । सांगेन सर्व परियेसी । जीर्ण देवालयी स्मशानासी । एक वृक्षातळी वर्जावे ॥२४१॥	जुने देऊळ, स्मशान किंवा एकाकी झाडाखाली झोपू नये.
चारी बिदी चोहाटेसी । ईश्वरस्थान परियेसी । मातापिता निजले स्थळासी । निजू नये परियेसा ॥२४२॥	चवाठ्यावर किंवा जिथे आई-वडील निजले आहेत तिथे झोपू नये.
वर्जावे वारुळाजवळी । आणि तळ्याचे पाळी । नदीतीरी नसता जवळी । घोर स्थळी निजू नये ॥२४३॥	वारूळ, तळ्याची पाळ किंवा नदीकाठी निर्जन ठिकाणी झोपू नये.
वर्जावे शयन धान्यावरी । निजू नये मोडके घरी । वडील खाली निजतील तरी । खट्‍वा वर्जावी त्यापुढे ॥२४४॥	धान्यावर किंवा पडक्या घरात झोपू नये. वडील खाली झोपले असल्यास पलंग टाळावा.
नेसून ओले अथवा नग्न । निजू नये शिर वेष्टून । आकाशाखाली वर्जावे शयन । दीप असता निजू नये ॥२४५॥	नग्न झोपू नये, डोके झाकून घेऊ नये. उघड्या आकाशाखाली झोपू नये.
पूर्वरात्री अपरात्रीसी । निजू नये परियेसी । असू नये स्त्रियेपासी । रजस्वला चतुर्थदिनी ॥२४६॥	मध्यरात्री किंवा पहाटे झोपू नये. पत्नी रजस्वला असताना तिच्याजवळ निजू नये.
असावे जानवे उपवीतीसी । दृष्टी न पडावी योनीसी । आयुष्य क्षीण परियेसी । दीप वर्जावा या कारणे ॥२४७॥	झोपताना जानवे व्यवस्थित असावे आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करावे.
नीळ वस्त्र नेसले स्त्रियेसी । करिता संग परियेसी । पुत्र उपजे चांडाळेसी । शुभ्र वस्त्र विशेष ॥२४८॥	निळे वस्त्र नेसलेल्या स्त्रीशी संग टाळावा, शुभ्र वस्त्र श्रेष्ठ मानले जाते.
रजस्वला न होता स्त्रियेसी । न करावा संग परियेसी । संग करिता महादोषी । आणिक प्रकार एक असे ॥२४९॥	पत्नी रजस्वला नसताना संग करणे दोषकारक आहे.
दश वर्षे होता कन्येसी । रजस्वला सर्वत्रांसी । ऐका तुम्ही सर्व ऋषि पराशर सांगतसे ॥२५०॥	मुलगी १० वर्षांची झाली की तिला धर्माचे शिक्षण देणे आवश्यक आहे.
ऋतुकाळ असता स्त्रियेसी । गावासी जाता परियेसी । भ्रूणहत्या होय दोषी । प्रख्यात असे परियेसा ॥२५१॥	पत्नीच्या ऋतुकाळात पती परगावी गेल्यास त्याला भ्रूणहत्येचा दोष लागतो.
वृद्ध अथवा वांझेसी ।असती पुत्र जिसी । बहु कन्या होती जियेसी । चुकता ऋतुकाळ दोष नाही ॥२५२॥	वृद्ध किंवा अनेक मुले असलेल्या स्त्रियांच्या बाबतीत ऋतुकाळाचे नियम शिथिल आहेत.
ऋतु देता चतुर्थ दिवसी । पुत्र उपजे अल्पायुषी । कन्या होय पाचवे दिवसी । सहावे दिनी पुत्र परियेसा ॥२५३॥	चौथ्या दिवशी झालेला पुत्र अल्पायुषी होतो, पाचव्या दिवशी कन्या होते.
विषम दिवसी कन्या जाण । सम दिवसी पुत्र सगुण । दहा दिवस ऋतुकाळ खूण । चंद्रबळ असावे ॥२५४॥	विषम दिवशी कन्या आणि सम दिवशी पुत्र होतो, असे शास्त्र सांगते.
मूळ मघा रेवती दिवसी । संग न करावा परियेसी । कोप नसावा उभयतांसी । संतोषरूपे असावे ॥२५५॥	मूळ-मघा नक्षत्रावर संग टाळावा. उभयतांमध्ये समाधान असावे.
ऋतुकाळी स्त्रीपुरुषांसी । जे जे असेल मानसी । सत्त्वरजतमोगुणेसी । तैसा पिंड उपजे देखा ॥२५६॥	त्या वेळी मनात जे विचार असतील, तसाच स्वभाव अपत्यामध्ये उतरतो.
ऐसा ब्राह्मणाचा आचार । सांगता झाला पराशर । ऐकोनि समस्त ऋषीश्वर । येणेपरी आचरती ॥२५७॥	असा ब्राह्मणांचा आचार पराशर ऋषींनी सांगितला.
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणांसी । ऐसा आचार परियेसी । जे आचरती विधींसी । दैन्य कैचे तया घरी ॥२५८॥	श्रीगुरु म्हणतात, जो हे आचार पाळतो, त्याच्या घरी दारिद्र्य येत नाही.
ते वंद्य होत देवांसी । कामधेनु येईल घरासी । लक्ष्मी राहे अखंडेसी । पुत्रपौत्री नांदती ॥२५९॥	असा मनुष्य देवांना वंद्य ठरतो आणि लक्ष्मी त्याच्या घरी सदैव नांदते.
होय आपण शतायुषी । न घडती दोष काही त्यासी । तो न भिई कळिकाळासी । ब्रह्मज्ञानी होय जाणा ॥२६०॥	तो शंभर वर्षे जगतो आणि त्याला मृत्यूची भीती राहत नाही.
काळमृत्यु चुके देखा । अपमृत्यु घडे कैचा ऐका । ऐसा आचार आहे निका । नित्य रहाटावे येणेपरी ॥२६१॥	या आचारामुळे अकाली मृत्यू टळतो, म्हणून याच मार्गाने राहावे.
ऐसे ऐकोनिया वचना । विप्र लागे श्रीगुरुचरणा । झाला उपदेश उद्धारणा । कृपासागर गुरुमूर्ति ॥२६२॥	हे ऐकून तो ब्राह्मण श्रीगुरूंच्या चरणी लागला.
भक्तजन तारावयासी । अवतरलासी ह्रषीकेशी । परिहरिले अंधकारासी । ज्ञानज्योती प्रकाशली ॥२६३॥	हे प्रभो, तुम्ही भक्तांच्या उद्धारासाठी ज्ञानज्योत पेटवली आहे.
ऐसे विनवोनि ब्राह्मण । पुनरपि धरिले श्रीगुरुचरण । श्रीगुरुमुर्ति संतोषोन । प्रसन्न झाले तये वेळी ॥२६४॥	ब्राह्मणाने पुन्हा पुन्हा वंदन केले आणि श्रीगुरु त्याच्यावर प्रसन्न झाले.
म्हणती श्रीगुरु तयासी । आचार सांगितला तुज हर्षी । नव जावे आता भिक्षेसी । आचार करूनि सुखी असे ॥२६५॥	श्रीगुरु म्हणाले, आता भिक्षा मागायला जाऊ नको, हा आचार पाळून सुखी राहा.
जे जे इच्छिसी कामना । होईल निरुती सत्य जाणा । कन्या पुत्र नांदती सगुणा । संदेह न धरावा मानसी ॥२६६॥	तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील, यात शंका नको.
ऐसा वर लाधोनि । विप्र गेला संतोषोनि । होता तैसा आचरोनि । सकळाभीष्टे लाधला ॥२६७॥	वर मिळवून तो ब्राह्मण घरी गेला आणि आचार पाळून वैभव मिळवले.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरुचरित्र ऐसे परियेसी । ऐकता ज्ञान समस्तांसी । मूढ होय ब्रह्मज्ञानी ॥२६८॥	सिद्ध मुनी म्हणतात, ही कथा ऐकल्याने मूर्खही ब्रह्मज्ञानी होतो.
अज्ञानतिमिरअंधकारासी । ज्योतिप्रकाश कथा सुरसी । जे जे इच्छिले मानसी । पाविजे त्वरित अवधारा ॥२६९॥	ही कथा मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करणारी प्रकाशज्योत आहे.
म्हणे सरस्वतीगंगाधरु । श्रीगुरुचरित्र असे सुरतरु । ऐकता होय संतोष फारु । सकळाभीष्टे साधती ॥२७०॥	श्रीगुरूचरित्र हे कल्पवृक्षाप्रमाणे सर्वांना हवे ते फळ देते.
इति श्रीगुरुचरित्र । नामधारका शिष्य सांगत । आचार जो का समस्त । निरोपिला श्रीगुरुनाथे ॥२७१॥	श्रीगुरूचरित्रातील आचार निरूपणाचा सदतीसावा अध्याय समाप्त झाला.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे आह्निककर्मनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥३७॥ ॥ ओवीसंख्या ॥२७१॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय अडतीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील अडतीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.