गुरुचरित्र अध्याय त्रेचाळीसावा ।४३ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४३(त्रेचाळीसावा)

॥श्रीशैलशिवरात्रिमहिमावर्णनं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढें चरित्र जाहलें कैसी । विस्तारावें आम्हांसी । कृपा करीं गा दातारा ॥ १	नामधारक सिद्धमुनींना म्हणाला, "हे दातारा, यापुढे श्रीगुरूंचे कोणते चरित्र घडले, ते मला सविस्तर सांगा."
सिद्ध म्हणे ऐक वत्सा । समस्त भक्त सेवा करितां । त्यांत एक विणकर तंतिक अत्यंता । करीतसे भक्ति श्रीगुरुची ॥ २	सिद्धमुनी म्हणाले, "हे वत्सा ऐक, गाणगापुरात अनेक भक्त सेवा करत असत, त्यात एक 'तंतुक' नावाचा विणकर श्रीगुरूंची निस्सीम भक्ती करत असे."
तीन प्रहर संसारयात्रा । करुनि येतसे पवित्रा । राजांगण झाडी विचित्रा । नमस्कार करी दुरोनि ॥ ३	तो रोज तीन प्रहर प्रपंच करून, मग पवित्र होऊन मठात येत असे. तो मठाचे अंगण झाडून स्वच्छ करी आणि दुरूनच श्रीगुरूंना वंदन करी.
ऐसे किती दिवस क्रमिले । व्रत शिवरात्री आलें । समस्त यात्रेसी निघाले । मातापिता तंतिकाचे ॥ ४	असे अनेक दिवस गेले. एकदा महाशिवरात्रीचा सण आला. त्यावेळी तंतुकाचे आई-वडील व नातेवाईक श्रीपर्वताच्या (श्रीशैल) यात्रेला निघाले.
त्यासी बोलाविती यात्रेसी । तो म्हणतसे नयें तयांसी । तुम्ही मूर्ख असा पिसीं । माझा श्रीपर्वत येथेंचि असे ॥ ५	त्यांनी तंतुकाला यात्रेला बोलावले, तेव्हा तो म्हणाला, "मी येणार नाही. तुम्ही मूर्ख आहात, माझा श्रीपर्वत (श्रीगुरु) तर येथेच आहे."
श्रीगुरु माझा मल्लिकार्जुन । पर्वत म्हणिजे श्रीगुरुभुवन । आपण न यें येथून । चरण सोडोनि श्रीगुरुचे ॥ ६	"माझे श्रीगुरु हेच साक्षात मल्लिकार्जुन आहेत आणि हा मठच माझा श्रीपर्वत आहे. मी त्यांचे चरण सोडून कोठेही जाणार नाही."
समस्त लोक त्यासी हांसती । पिसें लागलें यासी म्हणती । चला जाऊं म्हणोनि निघती । भ्राता माता पिता त्याचे ॥ ७	लोक त्याला हसू लागले आणि म्हणाले, "हा वेडा झाला आहे." असे म्हणून त्याचे आई-वडील आणि भाऊ यात्रेला निघून गेले.
नगरलोक समस्त गेला । आपण एकला राहिला । श्रीगुरुमठासी आला । गुरु पुती तयासी ॥ ८	गावातील सर्व लोक यात्रेला गेल्यावर तो एकटाच राहिला. तो मठात आला असता श्रीगुरूंनी त्याला विचारले.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । कां गा यात्रेसी तूं न वचसी । तंतिक म्हणे स्वामीसी । माझी यात्रा तुमचे चरण ॥ ९	श्रीगुरु म्हणाले, "अरे, तू यात्रेला का गेला नाहीस?" तंतुक म्हणाला, "स्वामी, तुमचे चरण हीच माझी सर्वात मोठी यात्रा आहे."
नाना तीर्थयात्रादि देखा । तुमचे चरणीं असे निका । वायां जाती मूर्ख लोक । पाषाणदर्शन करावया ॥ १०	"सर्व तीर्थे तुमच्या चरणापाशीच आहेत. मूर्ख लोक विनाकारण दगडाचे दर्शन घ्यायला दूरवर जातात."
ऐसें म्हणोनि तंतिक । नमस्कार करी नित्य देख । तंव पातली शिवरात्रि ऐक । माघवद्य चतुर्दशी ॥ ११	असे म्हणत तो रोज नमस्कार करू लागला. मग माघ वद्य चतुर्दशी म्हणजेच महाशिवरात्रीचा दिवस उजाडला.
श्रीगुरु होते संगमासी । दोन प्रहर होतां भक्त परियेसीं । आपण गेला स्नानासी । उपवास असे शिवरात्रीचा ॥ १२	दुपारी श्रीगुरु संगमावर गेले होते. तंतुकाचा शिवरात्रीचा उपवास होता, तोही स्नानासाठी तेथे गेला.
संगमीं स्नान करोनि । श्रीगुरुतें नमस्कारोनि । उभा ठेला कर जोडोनि । भक्तिपूर्वक एकोभावें ॥ १३	संगमावर स्नान करून त्याने श्रीगुरूंना नमस्कार केला आणि हात जोडून भक्तीने त्यांच्यासमोर उभा राहिला.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । तुझीं समस्त गेलीं यात्रेसी । तूं एकलाचि राहिलासी । पहातासी विनोद श्रीपर्वताचा ॥ १४	श्रीगुरु थट्टेने म्हणाले, "तुझे सर्व नातेवाईक यात्रेला गेले आणि तू एकटाच राहिलास. तुला श्रीपर्वताची शोभा पाहायची नाही का?"
पुसती कधीं देखिलासी? । म्हणे स्वामी नेणें कधींसी । तुमचे चरणीं आम्हांसी । सर्व यात्रा सदा असती ॥ १५	त्यांनी विचारले, "तू कधी श्रीपर्वत पाहिला आहेस का?" तो म्हणाला, "स्वामी, मी कधीच पाहिलेला नाही, कारण मेरे लिए तुमचे चरणच सर्व काही आहेत."
त्याचा भाव पाहोनी । जवळी बोलाविती श्रीगुरुमुनि । बैस म्हणती कृपा करुनि । दाखवूं म्हणती श्रीपर्वत ॥ १६	त्याची दृढ भक्ती पाहून श्रीगुरूंनी त्याला जवळ बोलावले आणि म्हणाले, "ये, इथे बैस. मी तुला आज श्रीपर्वत दाखवतो."
नयन झांकूनि पादुकेसी । दृढ धरीं गा वेगेंसीं । ऐसें म्हणोनि तयासी । मनोवेगें घेऊनि गेले ॥ १७	"डोळे मिटून माझ्या पादुकांना घट्ट धर," असे सांगून श्रीगुरूंनी त्याला आपल्या योगसामर्थ्याने (मनोवेगाने) प्रवासाला नेले.
क्षण न लागतां श्रीगिरीसी । घेऊनि गेले भक्तासी । तीरीं बैसले पाताळगंगेसी । नयन उघडीं म्हणती त्यातें ॥ १८	क्षणार्धात ते श्रीशैल पर्वतावर पोहोचले. पाताळगंगेच्या तीरावर बसल्यावर श्रीगुरु म्हणाले, "आता डोळे उघड."
क्षणैक मात्र निद्रावस्था । म्हणतां झाला जागृता । अवलोकितां पर्वत दिसत । म्हणे स्वप्न किंवा सत्य ॥ १९	डोळे उघडताच समोर अवाढव्य पर्वत पाहून त्याला वाटले की आपण स्वप्न पाहत आहोत की हे सत्य आहे?
श्रीगुरु म्हणती तयासी । कां गा भ्रांतपणें पाहसी । वेगें जावें दर्शनासी । क्षौर स्नान करुनियां ॥ २०	श्रीगुरु म्हणाले, "असा गोंधळून का पाहतोस? लवकर जाऊन क्षौर (केस कापणे) आणि स्नान करून दर्शन घे."
श्रीगुरु ऐसे निरोप देतां । शीघ्र गेला स्नानाकरितां । तेथें देखिलीं मातापिता । भ्राता ग्रामलोक सकळिक ॥ २१	श्रीगुरूंच्या आज्ञेने तो स्नानाला गेला असता, तिथे त्याला त्याचे आई-वडील, भाऊ आणि गावातील सर्व लोक दिसले.
ते पुसती तयासी । कवणें मार्गें आलासी । आमुची भेटी कां न घेसी । लपून येणें कोण धर्म ॥ २२	लोक त्याला पाहून थक्क झाले आणि विचारू लागले, "अरे, तू कोणत्या रस्त्याने आलास? आम्हाला न सांगता लपून येणे हा कोणता धर्म?"
विनवीतसे मातापित्यांसी । आम्ही निघालों आजि दोन प्रहरेंसी । एक घटिका लागली वाटेसी । आतां आलों गुरुसमागमें ॥ २३	तो म्हणाला, "मी आज दुपारीच निघालो आणि अवघ्या एक घटकेत श्रीगुरूंसोबत येथे पोहोचलो."
एक हांसती मिथ्या म्हणती । आम्हांसवेंचि आला लपत । ऐसें बडिवारें बोलत । अबद्ध म्हणती सकळ जन ॥ २४	लोक हसून म्हणाले, "हा खोटे बोलतोय. हा नक्कीच आमच्यासोबत लपून आला असावा."
तो कोणासवें न बोले । शीघ्र स्नान क्षौर केलें । पुष्पें अक्षता बेलें । घेऊनि गेला पूजेसी ॥ २५	तो कोणाशीही वाद न घालता लवकर स्नान व विधी उरकून, फुले व बेल घेऊन मंदिरात पूजेला गेला.
पूजा करितां लिंगस्थानीं । देखता झाला श्रीगुरुमुनि । अति विस्मय करोनि । पूजा केली मनोभावें ॥ २६	मंदिरात शिवलिंगाची पूजा करताना त्याला त्या लिंगाच्या ठिकाणी साक्षात श्रीगुरु दिसले! त्याला मोठे आश्चर्य वाटले.
समस्त लोक पूजा करिती । श्रीगुरु सर्व पूजा घेती । तंतिक म्हणतसे चित्तीं । श्रीगुरुराज आपणचि शंकर ॥ २७	सर्व लोक लिंगाची पूजा करत होते, पण ती सर्व पूजा श्रीगुरु स्वीकारत होते. तंतुकाची खात्री पटली की श्रीगुरु हेच साक्षात शंकर आहेत.
ऐसा निर्धार करुनि । पाहिजे प्रसाद-फल खुणी । घेऊनि आला गुरुसंनिधानीं । एकचित्तें परियेसा ॥ २८	असा मनाशी निश्चय करून तो प्रसादाचे फळ घेऊन पुन्हा श्रीगुरूंकडे परत आला.
श्रीगुरु पुसती तयासी । एधवां राहसी किंवा जासी । तंतिक विनवी स्वामियासी । एक देखिलें नवल आतां ॥ २९	श्रीगुरूंनी विचारले, "आता तुला येथेच राहायचे आहे की परत जायचे?" तंतुक म्हणाला, "स्वामी, मी आता एक नवल पाहिले."
समस्त लोक जाऊनि । देवालयाभीतरीं बैसोनि । पूजा करिती तुमचे चरणीं । लिंग न देखों तुम्हीच तेथें ॥ ३०	"लोक मंदिरात जाऊन पूजा करत आहेत, पण मला तिथे लिंगाऐवजी तुमचेच चरण दिसत आहेत!"
श्रीगुरु तूं जवळीच असतां । इतुके दुरी कां कष्टती वृथा । लोक येताति बहुता । काय कारण या स्थाना ॥ ३१	"स्वामी, तुम्ही तर प्रत्यक्ष माझ्या जवळ आहात, मग लोक इतक्या लांब कष्ट करत का येतात? या स्थानाचे महत्त्व काय?"
तूं तरी केवळ परमेश्वर । दिसतोसि आम्हां नर । न कळे तुझा महिमा अपार । गौप्यरुपें गुरुनाथा ॥ ३२	"आपण साक्षात परमेश्वर आहात, पण मानवी रूपात वावरत आहात. आपला महिमा अगाध आहे."
सर्व जन मूढ होऊन । नेणती तुझें महिमान । कां हो येताति या स्थानीं । विस्तारोनि सांग मज ॥ ३३	"सर्व जन अज्ञानी असल्याने आपले महत्त्व जाणत नाहीत. या श्रीशैल पर्वतावर लोक का येतात, ते मला सांगा."
श्रीगुरु म्हणती ऐक भक्ता । सर्वत्र ईश्वरपूर्णता । स्थानमहिमा असे ख्याता । जे अगम्य त्रिभुवनीं ॥ ३४	श्रीगुरु म्हणाले, "हे भक्ता, ईश्वर सर्वव्यापी असला तरी काही स्थानांचा महिमा त्रिभुवनात श्रेष्ठ मानला जातो."
तंतिक म्हणतसे स्वामियासी । तूं तरी पूर्ण ब्रह्म होसी । स्थानमहिमा वानिसी । विस्तारुनि सांग आम्हां ॥ ३५	तंतुक म्हणाला, "स्वामी, आपण साक्षात ब्रह्म असून या स्थानाचा महिमा सांगत आहात, तर तो सविस्तर सांगा."
श्रीगुरु निरोपिती भक्तासी । येथील महिमा पुससी । सांगेन ऐक विस्तारेंसीं । स्कंदपुराणीं असे कथा ॥ ३६	श्रीगुरूंनी भक्ताला सांगितले, "या पर्वताचा महिमा स्कंदपुराणात वर्णिला आहे, तो मी तुला सांगतो."
माघवद्य चतुर्दशी । अपार महिमा श्रीपर्वतासी । सांगेन ऐक तत्परेसीं । श्रीगुरु म्हणती तंतिकातें ॥ ३७	"महाशिवरात्रीला श्रीशैल पर्वताचे महत्त्व फार मोठे आहे. ती कथा लक्षपूर्वक ऐक."
पूर्वी ख्यात किरातदेशीं । ‘विमर्षण’ राजा परियेसीं । शूर असे पराक्रमेंसीं । समस्त शत्रु जिंकिले तेणें ॥ ३८	प्राचीन काळी किरात देशात 'विमर्षण' नावाचा एक शूर आणि पराक्रमी राजा होऊन गेला.
आणिक एक कुबुद्धि असे । पारधी करी बहुवसें । बलाढ्य स्थूळ बहु असे । चंचळ सकळ-स्त्रियारत ॥ ३९	तो राजा शूर होता, पण त्याची बुद्धी कुविचारी होती. तो शिकार करायचा, दिसायला लठ्ठ होता आणि विलासी होता.
सर्वमांस भक्षण करी । ग्राह्य अग्राह्य न विचारी । ऐसा वर्ते दुराचारी । ईश्वर पूजी भक्तिभावें ॥ ४०	तो मांसाहार करायचा आणि दुराचारी होता, तरीही तो देवाची पूजा मात्र मोठ्या भक्तीने करायचा.
नित्य पूजा करी अपार । शिवरात्रि आलिया हर्षनिर्भर । गीत नृत्य वाद्य परिकर । भक्तिपूर्वक करी पूजा ॥ ४१	तो रोज पूजा करायचा आणि शिवरात्रीला तर गाणी, नृत्य आणि वाद्यांच्या गजरात देवाची सेवा करायचा.
आचार तरी बरवा नसे । शिवपूजा करी बहुवसें । पत्नी त्यासी एक असे । सुलक्षण नाम ‘कुमुद्वती’ ॥ ४२	त्याचे वागणे जरी शुद्ध नव्हते, तरी तो शिवपूजेत मग्न असायचा. त्याची पत्नी 'कुमुद्वती' ही अत्यंत गुणी आणि सुशील होती.
सुशील सुगुण पतिव्रता । मनीं करी बहुत चिंता । पुरुष आपुला परद्वाररता । ईश्वरभक्ति करीतसे ॥ ४३	ती साध्वी विचार करायची की, "माझा पती एकीकडे दुराचारी आहे आणि दुसरीकडे देवाची भक्तीही करतो, हे कसे?"
ऐसें क्रमितां एके दिवसीं । पुसों लागली आपुले पुरुषासी । म्हणे प्राणेश्वरा परियेसीं । विनंति एक असे माझी ॥ ४४	एक दिवस तिने आपल्या पतीला नम्रपणे विचारले, "स्वामी, मला एक शंका आहे."
क्षमा करावी माझिया बोला । विस्तारोनि सांगावें सकळा । तुम्ही दुराचारी भक्षितां सकळां । परद्वार निरंतर ॥ ४५	"माझे बोलणे रागवू नका, पण तुम्ही एवढे दुराचारी असूनही भक्ती कशी काय करता?"
तुम्हांला ईश्वरावरी । भक्ति उपजली कवणेपरी । सांगावें स्वामी सविस्तारीं । कोप न करावा प्राणनाथा ॥ ४६	"आपल्या मनात देवाबद्दल प्रेम आणि भक्ती कशी निर्माण झाली, ते मला सांगा."
राजा म्हणे स्त्रियेसी । बरवें पुसिलें आम्हांसी । ज्ञान झालें आतां मानसीं । पूर्व जन्म सांगेन माझा ॥ ४७	राजा म्हणाला, "तू चांगले विचारलेस. मला आता माझ्या पूर्वजन्माचे ज्ञान झाले आहे, ते मी तुला सांगतो."
पूर्वीं पंपानगरीं आपण । श्वानयोनीं जन्मोन जाण । होतों तेथें काळ क्रमोन । शिवरात्रि आली एके दिवसीं ॥ ४८	"मागील जन्मी मी पंपा नगरीत एक 'कुत्रा' होतो. तिथे एक दिवस महाशिवरात्र आली."
त्या नगरीं होतें एक शिवालय । समस्त लोक आले पूजावया । आपणही गेलों हिंडावया । भक्षावया कांहीं मिळेल म्हणोनि ॥ ४९	"त्या शहरातील शिवमंदिरात लोक पूजेला आले होते. मी तिथे खाण्यासाठी काही मिळेल या आशेने गेलो होतो."
उत्साहें लोक पूजा करिती । नाना वाजंतरें वाजतीं । गर्भगृहीं प्रदक्षिणा करिती । धरुनि आरति सकळिक ॥ ५०	"लोक आनंदाने पूजा, वाद्ये आणि आरती करत मंदिराला प्रदक्षिणा घालत होते."
आपण गेलों द्वारांत । विनोदें पाहूं म्हणत । मज देखोनि आले धांवत । काष्ठ पाषाण घेवोनियां ॥ ५१	"मी मंदिराच्या दारात उभा होतो, तेव्हा लोक मला हाकलण्यासाठी दगड आणि काठ्या घेऊन धावून आले."
आपण पौळीमध्यें होतों पळत । द्वार घातलें मारूं म्हणत । धरा धरा मारा म्हणोनि बोलत । मारुं लागले पाषाणीं ॥ ५२	"लोक मला मारण्यासाठी ओरडू लागले, तेव्हा मी घाबरून मंदिराच्या आवारात इकडून तिकडे पळू लागलो."
वाट नाहीं बाहेर जावयासी । अभिलाष असे जीवासी । पळतसें देवालयभीतरेसी । मार्ग नाहीं कोठें देखा ॥ ५३	"बाहेर जायला रस्ता मिळत नव्हता, जीव वाचवण्यासाठी मी मंदिराच्या आत पळत होतो."
बाहेर जाईन म्हणत । द्वाराकडे मागुती येत । सवेंचि लोक पाठीं लागत । सव्य प्रदक्षिणा पळतसें ॥ ५४	"मी पुन्हा पुन्हा दाराकडे यायचा प्रयत्न करी, पण लोक पाठी लागल्यामुळे नकळत मंदिराला 'प्रदक्षिणा' घातली जायची."
लपावया ठाव नाहीं देखा । वेष्टिलों पौळीं दुर्गासरिखा । पाठी लागले सकळिका । पुन्हा पौळींत पळे तैसाचि ॥ ५५	"लपायला जागा नव्हती, लोकांनी वेढले होते, त्यामुळे मी पुन्हा पुन्हा मंदिराच्या भोवती पळत राहिलो."
उच्छिष्ट कांहीं मिळेल म्हणोनि । देउळांत गेलों भामिनी । काकुळती बहु मनीं । प्राण वांचेल म्हणोनियां ॥ ५६	"हे प्रिये, मंदिरात काहीतरी उष्टे अन्न खायला मिळेल या आशेने मी आत गेलो होतो, पण तिथे जीव वाचवण्यासाठी माझी मोठी केविलवाणी अवस्था झाली."
ऐसा तीन वेळां पळालों । मारतील म्हणोनि बहु भ्यालों । मग अंतरगृहीं निघालों । पूजा देखिली तेथ शिवाची ॥ ५७	"अशा प्रकारे मी तीन वेळा मंदिराभोवती पळालो. मार खाण्याच्या भीतीने मी गाभाऱ्यात शिरलो, तिथे मला शंकराची पूजा दिसली."
द्वार धरोनि समस्त लोक । शस्त्रें मारिलें मज ऐक । ओढोनि टाकिती सकळिक । शिवालयाबाहेरी ॥ ५८	"पण लोकांनी मला तिथेही सोडले नाही. त्यांनी मला मारहाण केली आणि ओढत मंदिराच्या बाहेर नेऊन टाकले."
मज पुण्य घडलें प्रदक्षिणीं । पूजा देखिली नयनीं । तेणें पुण्यें राजा होउनि । उपजलों ऐक प्राणेश्वरी ॥ ५९	"भीतीने का होईना, पण माझ्याकडून मंदिराला प्रदक्षिणा घडल्या आणि डोळ्यांनी शिवाची पूजा दिसली. त्या पुण्यामुळेच मी या जन्मी राजा झालो."
शिवरात्रि होती ते दिवसीं । न मिळे उच्छिष्ट भुक्तीसी । प्राण त्यजिला उपवासी । तेंही पुण्य मज घडलें ॥ ६०	"त्या दिवशी महाशिवरात्र होती आणि मला काहीही खायला मिळाले नाही. मी उपाशीपोटीच प्राण सोडले, त्याचेही पुण्य मला लाभले."
आणिक एक पुण्य घडलें । दीपमाळीस दीपक उजळले । ते म्यां डोळां देखिले । प्राण त्यजिला शिवद्वारीं ॥ ६१	"आंणखी एक पुण्य घडले, ते म्हणजे मंदिरातील दीपमाळेवर उजळलेले दिवे मी मरताना पाहिले. शिवद्वारीच माझा अंत झाला."
तेणें पुण्यें झालें ज्ञान । ऐक शिवरात्रीचें महिमान । म्हणसी तूं दुराचारी म्हणोनि । त्याचा संदेह सांगेन ॥ ६२	"त्या पुण्यामुळेच मला हे ज्ञान झाले आहे. तू विचारले होतेस की मी दुराचारी असूनही भक्त कसा? तर त्याचे कारण ऐक."
पूर्वजन्म माझा श्वान । त्याचा स्वभाव सर्वभक्षण । सर्वां ठायीं त्याची वासना । तेचि स्वभाव मज असती ॥ ६३	"माझा पूर्वजन्म कुत्र्याचा होता. काहीही खाणे आणि वासना ठेवणे हा कुत्र्याचा स्वभाव या जन्मीही माझ्याकडे तसाच राहिला आहे."
ऐसें स्त्रियेसी सांगितलें । पुन्हा प्रश्न तिणें केले । म्हणे स्वामी जें सांगितलें । आपुला जन्म पुरातन ॥ ६४	राजाने आपली कथा सांगितल्यावर राणीने पुन्हा विचारले, "स्वामी, आपण आपला पूर्वजन्म सांगितलात..."
तुम्ही असा सर्वज्ञानी । माझा जन्म सांगा विस्तारुनि । म्हणोनि लागतसे चरणीं । कृपा करीं गा प्राणेश्वरा ॥ ६५	"...आपण सर्वज्ञ आहात, तर कृपा करून माझा पूर्वजन्म कोणता होता ते सांगा," असे म्हणून ती चरणी लागली.
ऐक वपुषे ज्ञान सती । तुझा पूर्व जन्म कपोती । करीत होतीस उदरपूर्ती । एके दिवसीं अवधारीं ॥ ६६	राजा म्हणाला, "हे सती, तू पूर्वजन्मी एक 'कपोती' (पारधीण पक्षी) होतीस आणि एके दिवशी अन्नाच्या शोधात होतीस."
पडिला होता मांसगोळा । तो तुवां चोंचीनें धरिला कवळा । उडत होतीस आकाशमंडळा । तें दुरुनि देखिलें घारीनें ॥ ६७	"तुला जमिनीवर एक मांसाचा गोळा सापडला, तो तू चोचीत धरून आकाशात उडालीस. ते एका घारीने दुरून पाहिले."
कवळ घेईन म्हणोनि । घार आली धांवोनि । तूं गेलीस वो पळोनि । महारण्य क्रमीत ऐका ॥ ६८	"तो मांसगोळा हिसकावून घेण्यासाठी घार तुझ्यावर धावून आली. तू जीव वाचवण्यासाठी घनघोर अरण्यात पळत सुटलीस."
पाठीं लागली ते घारी । मागें पुढें न विचारी । तूं पळालीस ते अवसरीं । श्रीपर्वत-गिरीवरी ॥ ६९	"घार तुझ्या मागे लागली होती. पळता पळता तू श्रीशैल पर्वतावर पोहोचलीस."
सवेंचि आली ते घारी । तूं गेलीस शिवालय-शिखरी । भोंवों लागलीस प्रदक्षिणापरी । श्रम जाहले तुज बहुत ॥ ७०	"घार तिथेही आली, तेव्हा तू मंदिराच्या शिखराभोवती घिरट्या घालू लागलीस. ती एक प्रकारे मंदिराला प्रदक्षिणाच झाली."
दुरोनि आलीस धांवत । प्राण होता कंठगत । श्रमोनि शिखरीं तूं बैसत । घारीं येऊनि मारिलें चोंचीं ॥ ७१	"तू खूप थकली होतीस, तुझे प्राण कंठाशी आले होते. तू शिखरावर विसाव्यासाठी बसली असता घारीने तुझ्यावर चोचीतून वार केला."
घेऊनि गेली मांस-कवळें । तुझें देह पंचत्व पावलें । प्रदक्षिणा-पुण्य फळलें । झालीस तुवां राजपत्नी ॥ ७२	"घार मांसाचा तुकडा घेऊन गेली आणि तू तिथेच प्राण सोडले. पण मंदिराला प्रदक्षिणा घडल्यामुळे तू या जन्मी राजपत्नी झालीस."
इतुकिया अवसरीं । पुनः पतीस प्रश्न करी । आतां तुमच्या निरोपावरी । ईश्वरपूजा करीन ॥ ७३	हे ऐकून राणीने पतीला पुन्हा प्रश्न केला, "आता मी आपल्या सांगण्याप्रमाणे मनोभावे ईश्वरपूजा करेन."
पुढें मज काय होईल । तुम्हीं कवण स्थानीं असाल । तें विस्तारावें प्राणेश्वरा निर्मळ । आत्मपति राजेंद्रा ॥ ७४	"परंतु पुढच्या जन्मात आमची स्थिती काय असेल? आपण कोठे असाल? ते मला विस्ताराने सांगा."
राजा सांगे सतीसी । पुढील जन्म कन पुससी । आपण राजा सिंधुदेशीं । जन्म पावेन अवधारीं ॥ ७५	राजा म्हणाला, "पुढच्या जन्मी मी सिंधु देशाचा राजा म्हणून जन्म घेईन."
माझी भार्या तूंचि होसी । जन्म पावसी सृंजयदेशीं । तेथील राजा पवित्रवंशी । त्याची कन्या होसील ॥ ७६	"तू सृंजय देशाच्या राजाची कन्या म्हणून जन्म घेशील आणि पुन्हा माझीच पत्नी होशील."
तीसरा जन्म आपणासी । राजा होईन सौराष्ट्रदेशीं । तूं उपजसी कलिंगराजवंशीं । माझी पत्नी होसील ॥ ७७	"तिसऱ्या जन्मी मी सौराष्ट्राचा राजा होईन आणि तू कलिंग राजघराण्यात जन्मून माझी पत्नी होशील."
चवथा जन्म आपणासी । राजा होईन गांधारदेशीं । तूं उपजसी मागध कुळेसी । तैंही माझी प्राणेश्वरी ॥ ७८	"चौथ्या जन्मी मी गांधारचा राजा आणि तू मगध देशाची राजकुमारी होऊन आम्ही विवाह करू."
पांचवा जन्म आपणासी । राजा होईल अवंतदेशीं । तूं दाशार्हराजकुळीं जन्मसी । माझी भार्या होसील तूं ॥ ७९	"पाचव्या जन्मी मी अवंतीचा राजा होईन आणि तू दाशार्ह कुळात जन्मून माझी पत्नी होशील."
सहावा जन्म आपणासी । आनर्त नाम राजा परियेसीं । यायातिकन्या तूं होसी । तैंही माझी प्राणेश्वरी ॥ ८०	"सहाव्या जन्मी मी आनर्त देशाचा राजा होईन आणि तू ययाती राजाची कन्या होऊन माझी पत्नी होशील."
सातवा जन्म आपणासी । राजा होईन पांडयदेशीं । रुप लावण्य मजसरसीं । नोहे कवण संसारीं ॥ ८१	"सातव्या जन्मी मी पांड्य देशाचा अत्यंत देखणा आणि पराक्रमी राजा होईन."
ज्ञानी सर्वगुणी होईन । सूर्यकांति ऐसें वदन । जैसा रुपें असे मदन । नाम माझें ‘पद्मवर्ण’ ॥ ८२	"मी सर्वगुणी आणि सूर्यतेजस्वी होईन. मदनासारखे माझे रूप असेल आणि माझे नाव 'पद्मवर्ण' असेल."
तूं जन्मसी वैदर्भकुळीं । रुपसौंदर्यें आगळी । जैसी सुवर्णाची पुतळी । चंद्रासारिखें मुखकमळ ॥ ८३	"तू विदर्भ कुळात अत्यंत सुंदर कन्या म्हणून जन्म घेशील. तुझे रूप सुवर्णपुतळीसारखे तेजस्वी असेल."
‘वसुमती’ असें नांव पावसी । तुज वरीन स्वयंवरेंसीं । दमयंती नळा जैसी । स्वयंवर होईल तुज मज ॥ ८४	"तुझे नाव 'वसुमती' असेल. नल-दमयंतीप्रमाणे आपले स्वयंवर होईल आणि मी तुला वरीन."
राज्य करीन बहुत दिवस । यज्ञ करीन असमसाहस । जिंकीन समस्त देशांस । मंत्रशास्त्र शिकेन बहु ॥ ८५	"मी खूप काळ राज्य करेन, अनेक यज्ञ करेन, सर्व देश जिंकेन आणि अनेक शास्त्रे आत्मसात करेन."
देवद्विजार्चन करीन । नाना अग्रहार दान देईन । ऐशापरी वृद्धाप्य होऊन । राज्यीं स्थापीन पुत्रासी ॥ ८६	"मी देव-ब्राह्मणांची सेवा करेन, दानधर्म करेन आणि म्हातारपणी पुत्राला राज्यावर बसवीन."
आपण चवथा आश्रम घेईन । अगस्त्यऋषीपाशीं जाईन । ब्रह्मज्ञानोपदेश शिकेन । अंतकाळ होय तंव ॥ ८७	"त्यानंतर मी संन्यास घेऊन अगस्त्य ऋषींकडे जाईन आणि ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश घेईन."
देहावसान होतां । तुज घेईन सांगाता । दिव्य विमानीं बैसोनि तत्त्वता । स्वर्गाप्रती जाऊं बळें ॥ ८८	"मृत्यूनंतर मी तुला सोबत घेऊन दिव्य विमानाने स्वर्गाला जाईन."
ईश्वरपूजेची महिमा । शिवरात्रिव्रत श्रीशैल्य अनुपम्या । म्हणोनि राजा स्त्री घेऊनि संगमा । यात्रा करी शिवरात्री ॥ ८९	अशा प्रकारे ईश्वरपूजा आणि शिवरात्रीचे महत्त्व जाणून राजा आपल्या पत्नीसह संगमावर जाऊन शिवरात्रीची यात्रा करू लागला.
श्रीगुरु म्हणती तंतिकासी । शिवरात्री-श्रीपर्वत-महिमा ऐसी । ऐक तो श्वान परियेसीं । सप्तजन्मीं राजा झाला ॥ ९०	श्रीगुरु तंतुकाला म्हणाले, "बघ, त्या कुत्र्याने शिवरात्रीला नकळत केलेल्या प्रदक्षिणेमुळे तो सात जन्म राजा झाला."
अंतीं पावला स्वर्गलोक । पर्वतमहिमा ऐसा ऐक । तुज जाहलें गुरुमुख । ईश्वरपूजा करीं बरवी ॥ ९१	"शेवटी त्याला स्वर्ग मिळाला. असा हा श्रीशैल पर्वताचा महिमा आहे. तुला आता गुरुमुखातून हे समजले आहे, तर तू चांगली भक्ती कर."
ग्रामीं असे कल्लेश्वर । गाणगाग्रामीं भीमातीर । पूजा करीं गा निरंतर । मल्लिकार्जुनसमान ॥ ९२	"गाणगापुरात भीमा तीरावर जे 'कल्लेश्वर' आहेत, त्यांची तू मल्लिकार्जुनाप्रमाणेच नित्य पूजा कर."
संगमेश्वर संगमासी । पूजा करीं अहर्निशीं । मल्लिकार्जुन तोचि परियेसीं । न धरीं संदेह मनांत ॥ ९३	"संगमावरील संगमेश्वराची भक्ती कर. तो आणि मल्लिकार्जुन एकच आहेत, मनात कोणताही संशय ठेवू नकोस."
तंतिक म्हणे स्वामियासी । स्वामी तूं मज चाळविसी । पूजेसि गेलों मल्लिकार्जुनासी । लिंगस्थानीं तुज देखिलें ॥ ९४	तंतुक म्हणाला, "स्वामी, आपण मला का फसवता? मी प्रत्यक्ष मल्लिकार्जुनाच्या लिंगात आपले रूप पाहिले आहे!"
सर्वां ठायीं तूंचि एक । झाला अससी व्यापक । कल्लेश्वर संगमनायक । एकेक सांगसी आम्हांपुढें ॥ ९५	"आपणच सर्वव्यापी आहात. कल्लेश्वर असो की संगमेश्वर, ते सर्व आपलीच रूपे आहेत, हे मला ठाऊक आहे."
ऐकोनि श्रीगुरु हांसती । ये रे पादुका धरीं म्हणती । नयन त्याचे झांकिती । संगमा आले तात्काळीं ॥ ९६	हे ऐकून श्रीगुरु हसले. "ये, पुन्हा पादुका धर," असे सांगून त्यांनी तंतुकाचे डोळे मिटले आणि क्षणार्धात ते गाणगापूरच्या संगमावर परतले.
इतुकिया अवसरीं । मागें गाणगापुरीं । श्रीगुरुसी पाहती गंगातीरीं । कोठें गेले म्हणोनियां ॥ ९७	इकडे गाणगापुरात भक्तमंडळी श्रीगुरूंना शोधत होती की ते अचानक कोठे गायब झाले?
एक म्हणती संगमीं होता । एक म्हणती आम्हीं आलों आतां । कोठें गेले पहा म्हणतां । चुकर होती भक्तजन ॥ ९८	लोक आपसात चर्चा करू लागले. कोणी म्हणे ते संगमावर होते, तर कोणी म्हणे आम्ही आताच तिथून आलो पण ते दिसले नाहीत.
श्रीगुरु आले संगमासी । तंतिकास पाठविती मठासी । बोलावावया शिष्यांसी । आपण राहिले संगमांत ॥ ९९	श्रीगुरु संगमावर प्रकट झाले. त्यांनी तंतुकाला मठात पाठवले जेणेकरून तो इतर शिष्यांना संगमावर घेऊन येईल.
तंतिक आला गांवांत । लोक समस्त हांसत । क्षौर कां रे केलें म्हणत । तंतिक म्हणे श्रीपर्वता गेलों होतों ॥ १००	तंतुक गावात आला तेव्हा लोक त्याला हसले आणि विचारले, "अरे, तू डोके का मुंडवले आहेस?" तो म्हणाला, "मी श्रीशैल पर्वताला गेलो होतो."
दवणा प्रसाद विभूति । नानापरींचे हार दाखविती । लोक ऐसा विस्मय करिती । म्हणती दोनप्रहरीं घरीं होता ॥ १०१	त्याने तिथला प्रसाद, विभूती आणि हार दाखवले. लोक चकित झाले, कारण दुपारीच तर तो गावात होता!
एक म्हणती सत्य मिथ्या । त्यासी म्हणती सांग रे सत्या । तंतिक म्हणे सवें गुरुनाथा । गेलों होतों वायुवेगें ॥ १०२	काही लोकांना विश्वास बसला नाही, पण तंतुक म्हणाला, "मी श्रीगुरूंसोबत वायुवेगाने तिथे जाऊन आलो आहे."
श्रीगुरु आले संगमासी । मज पाठविलें मठासी । बोलाविलें शिष्यांसी । राहूं पाहती आजि संगमीं ॥ १०३	"श्रीगुरु आता संगमावर आले आहेत. त्यांनी मला तुम्हाला बोलवण्यासाठी पाठवले आहे."
एक म्हणती होईल सत्य । मूर्ख म्हणती नव्हे, मिथ्य । तंतिक गेला त्वरित । शिष्यवर्गांसी जाणविलें ॥ १०४	काही जण त्याला खरे मानू लागले, तर काही वेडा समजू लागले. तंतुकाने सर्व शिष्यांना ही बातमी दिली.
सांगितला सकळ वृत्तांत । समस्त गेले संगमा त्वरित । पूजा जाहली संगमीं बहुत । सिद्ध म्हणे नामधारकासी ॥ १०५	सर्व भक्त धावत संगमावर गेले आणि तिथे श्रीगुरूंची मोठी पूजा झाली, असे सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात.
मिथ्या म्हणती जे लोक । त्यांसी होईल कुंभीपाक । पंधरा दिवसीं ऐक । यात्रालोक गांवा आले ॥ १०६	जे लोक श्रीगुरूंच्या चमत्काराला खोटे मानतात, त्यांना नरकवास होतो. पंधरा दिवसांनंतर यात्रेला गेलेले गावकरी परत आले.
मग पुसती तयांसी । तेहीं सांगितलें भरंवसीं । आनंद झाला भक्तांसी । म्हणे सरस्वती-गंगाधर ॥ १०७	त्या गावकऱ्यांनीही तंतुक तिथे दिसल्याची पुष्टी केली, तेव्हा सर्वांना मोठा आनंद झाला.
सिद्धें सांगितलें नामधारकासी । तें मी सांगतसें परियेसीं । श्रीगुरुमहिमा अपारेंसी । अमृत सेवितों निरंतर ॥ १०८	सिद्धमुनींनी ही कथा नामधारकाला सांगितली आणि सरस्वती गंगाधर म्हणतात, "मी हे अमृतासमान गुरुचरित्र अखंड सेवन करत आहे."
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे श्रीशैलशिवरात्रिमहिमावर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४३॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या १०८ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय चव्वेचाळीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील चव्वेचाळीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.