गुरुचरित्र अध्याय चव्वेचाळीसावा ।४४ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४४(चव्वेचाळीसावा)

॥द्विजकुष्‍टपरिहारो॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक म्हणे सिद्धमुनि । श्रीगुरुचरित्र तुम्ही देखिलें नयनीं । तुमचें भाग्य काय वानूं वदनीं । परब्रह्म देखिलें असे ॥ १	नामधारक सिद्धमुनींना म्हणाला, "हे सिद्धमुनी, तुम्ही श्रीगुरूंचे चरित्र प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिले आहे. तुमचे भाग्य किती मोठे आहे, की तुम्ही साक्षात परब्रह्माचे दर्शन घेतले आहे."
तुमचेनि प्रसादेंसीं । अमृतपान झालें आम्हांसी । आतां कष्ट आम्हां कायसी । सकळाभीष्ट लाधलों ॥ २	"तुमच्या कृपेमुळे मला या गुरुचरित्ररूपी अमृताचे पान करायला मिळत आहे. आता मला कसलेही कष्ट उरले नाहीत, माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत."
तुम्ही भेटलेति मज तारका । दैन्य गेलें सकळ दुःख । सर्वाभीष्ट लाधलों सुख । गुरुचरित्र ऐकतां ॥ ३	"तुम्ही मला तारणाऱ्या गुरूसमान भेटलात, माझे सर्व दुःख आणि दारिद्र्य संपले आहे. हे गुरुचरित्र ऐकून मला परम सुख मिळत आहे."
मागें कथानक सांगितलें । श्रीगुरु संगमीं राहिले । पुढें काय अपूर्व वर्तलें । निरोपावें दातारा ॥ ४	"मागील कथेत आपण सांगितले की श्रीगुरु संगमावर राहिले होते. त्यानंतर कोणती अद्भूत घटना घडली, ते मला सांगा."
सिद्ध सांगे नामधारकासी । ऐक वत्सा विस्तारेंसीं । विचित्र झालें येरे दिवसीं । एकचित्तें परियेसा ॥ ५	सिद्धमुनी म्हणाले, "हे वत्सा ऐक, त्यानंतर एक अत्यंत विचित्र आणि नवलपूर्ण घटना घडली, ती तू एकाग्रतेने ऐक."
‘नंदी’ नाम एक ब्राह्मण । सर्वांगीं कुष्ट श्वेतवर्ण । तुळजापुरा जाऊन । वर्षें तीन आराधिलें ॥ ६	'नंदी' नावाचा एक ब्राह्मण होता, ज्याला सर्व अंगावर पांढरे कुष्ठ (कोड) होते. त्याने ते बरे व्हावे म्हणून तुळजापूरला जाऊन तीन वर्षे देवीची आराधना केली.
तीन संवत्सर उपवास । द्विज कष्टला बहुवस । निरोप झाला सायासें । चंदलापरमेश्वरीजवळी जाणें ॥ ७	तीन वर्षे उपवास करून तो खूप कष्टला. शेवटी देवीने त्याला निरोप दिला की, तू चंदलापरमेश्वरीकडे (सन्नती क्षेत्र) जा.
जगदंबेचा निरोप घेऊनि । आला चंदलापरमेश्वरीस्थानीं । मास सात पुरश्चरणीं । पुनरपि केले उपवास ॥ ८	तुळजाभवानीचा निरोप घेऊन तो सन्नतीला आला आणि तिथे त्याने पुन्हा सात महिने कडक उपवास करून पुरश्चरण केले.
नानापरी कष्टतां । स्वप्न जाहलें अवचिता । तुवां जावें त्वरिता । गाणगग्रामस्थानासी ॥ ९	खूप कष्ट उपसल्यानंतर त्याला अचानक स्वप्न पडले की, "तू त्वरित गाणगापूर या क्षेत्राला जा."
तेथें असती श्रीगुरु । त्रयमूर्तीचा अवतारु । वेष धरिला असे नरु । तेथें होसील उत्तमांगी ॥ १०	"तिथे साक्षात त्रैमूर्तींचा अवतार असलेले श्रीगुरु मानवी रूपात राहत आहेत. त्यांच्याकडे गेल्यावर तू व्याधीमुक्त होऊन तुझे शरीर सुंदर होईल."
ऐसे निरोप त्यासी जाहले । विप्र म्हणे भलें केलें । मास सात कां चुकर केलें । जरी तुझे हातीं नोहेचि ॥ ११	असा निरोप मिळाल्यावर तो ब्राह्मण रागावला. तो देवीला म्हणाला, "जर तुझ्या हातात काही नव्हते, तर माझे सात महिने का वाया घालवले?"
जगन्माता तुळजा भवानी । तिचा निरोप घेऊनि । आलों तुजपाशीं ठाकोनि । तूं दैवत म्हणोनियां ॥ १२	"मी तुळजाभवानीचा निरोप घेऊन तुझ्याकडे आलो होतो, कारण तू मोठी देवता आहेस असे मला वाटले होते."
दैवतपण ठाउकें जाहलें । आम्हांसी निरोप दिधलें । मनुष्यापाशीं जा म्हणितलें । तुझे हातीं नोहेचि कांहीं ॥ १३	"आता तुझे देवपण कळून आले. तू मला एका माणसाकडे (श्रीगुरूंकडे) जायला सांगतेस, याचा अर्थ तुझ्या हातात काहीच नाही."
तूं जगद्दैवत जगदंबा म्हणविसी । आम्हां मनुष्यापाशीं पाठविसी । नांव जाहलें दैवतपणासी । भाग्य माझें म्हणतसे ॥ १४	"तू स्वतःला जगदंबा म्हणवतेस आणि मला माणसाकडे पाठवतेस? हे माझेच नशीब वाईट आहे," असे म्हणून तो दुःख करू लागला.
मनुष्यापाशीं जा म्हणावयासी । लाज नये कैसी तुम्हांसी । ओळख जाहली दैवतपणासी । उपवासी सात महिने ॥ १५	"एका माणसाकडे जा म्हणताना तुला कशी लाज वाटली नाही? तुझे देवपण मला सात महिन्यांच्या उपवासानंतर चांगलेच कळाले आहे."
पहिलेंचि जरी निरोप देत । इतुके कष्ट आम्हां न होत । दुराशा केली मी परदैवत । म्हणोनि, दुःख करी नानापरी ॥ १६	"जर हेच सांगायचे होते तर आधी का सांगितले नाही? विनाकारण कष्ट दिले," असे म्हणून तो देवीची निर्भत्सना करू लागला.
ऐसें अनेकपरीनें । दुःख करीतसे तो ब्राह्मण । पुन्हा मागुती पुरश्चरण । करीन म्हणे तो द्विजवर ॥ १७	तो ब्राह्मण खूप दुःखी झाला आणि चिडून म्हणाला, "मी पुन्हा येथेच धरणे धरून बसेन."
म्हणे मज बरवें होणें । अथवा आपुला प्राण देणें । ऐसें बोलोनि निर्वाणें । विप्र धरणें बैसला ॥ १८	"एक तर मला बरे कर किंवा माझे प्राण घे," असा निश्चय करून तो हट्टाला पेटून तिथेच बसला.
पुनरपि स्वप्न तयासी । तैसेंचि होय परियेसीं । आणिक समस्त भोपियांसी । तेणेंचिपरी स्वप्न होय ॥ १९	त्याला पुन्हा तसेच स्वप्न पडले. इतकेच नाही तर तिथल्या पुजारी (भोपे) मंडळींनाही देवीने स्वप्नात तोच निरोप दिला.
सकळ भोपे म्हणती तयासी । आजि स्वप्न झालें आम्हांसी । छळण न करीं गा देवीसी । निरोपासरसा जाईं वेगीं ॥ २०	पुजारी त्याला म्हणाले, "आम्हालाही देवीने स्वप्नात सांगितले आहे. आता देवीची परीक्षा न पाहता तू त्वरित गाणगापूरला निघून जा."
तूं तरी आतां नव जासी । आम्हां निरोप झाला ऐसी । बाहेर घालूं तुम्हांसी । देवळांत येऊं नेदूं ॥ २१	"जर तू आता गेला नाहीस, तर आम्ही तुला मंदिराबाहेर काढू आणि पुन्हा येऊ देणार नाही."
इतुकें जाहलियावरी । पारणें केलें द्विजवरीं । पूजा करी नानापरी । निरोप घेऊनि निघाला ॥ २२	शेवटी नाइलाजाने त्या ब्राह्मणाने उपवास सोडला, देवीची पूजा केली आणि तिथून गाणगापूरला निघाला.
गाणगाग्रामासी आला । मठीं जाऊनि पुसों लागला । भक्तजन सांगती त्याला । संगमीं आहेत गुरुमूर्ति ॥ २३	गाणगापूरला आल्यावर त्याने मठात विचारपूस केली. भक्तांनी सांगितले की श्रीगुरु सध्या संगमावर आहेत.
भक्त म्हणती तयासी । श्रीगुरु येतील पारणेसी । काल शिवरात्री-उपवासी । आतां येतील परियेसीं ॥ २४	भक्त म्हणाले, "काल महाशिवरात्र होती, श्रीगुरूंचा उपवास होता. आता ते उपवास सोडण्यासाठी (पारण्यासाठी) मठात येतील."
इतुकिया अवसरीं । श्रीगुरु आले साक्षात्कारी । ग्रामलोक द्विजातें वारी । राहें दूरी नको सन्मुख ॥ २५	तितक्यात श्रीगुरु मठात आले. ब्राह्मणाला कुष्ठरोग असल्यामुळे लोक त्याला बाजूला सारू लागले आणि "गुरूंसमोर येऊ नकोस" असे सांगू लागले.
श्रीगुरु आले मठांत । द्विज उभा होता चिंतीत । भक्तजन सांगती मात । विप्र एक आला असे ॥ २६	श्रीगुरु मठात गेल्यावर तो ब्राह्मण चिंतेत बाहेर उभा होता. भक्तांनी श्रीगुरूंना सांगितले की एक ब्राह्मण दर्शनासाठी आला आहे.
सर्वांगीं असे श्वेत । स्वामिदर्शना आलों म्हणत । श्रीगुरु म्हणती आपण जाणत । संदेहरुपें आला असे ॥ २७	"त्याचे सर्व अंग पांढरे झाले आहे." श्रीगुरु हसून म्हणाले, "मला माहित आहे, तो मनात शंका घेऊन आला आहे."
म्हणती बोलावा मठांत । भक्त गेले धांवत । तया द्विजातें पाचारीत । आला विप्र आंगणा ॥ २८	श्रीगुरूंनी त्याला आत बोलावले. भक्त त्याला बोलवायला गेले आणि तो ब्राह्मण मठाच्या अंगणात आला.
दुरोनि देखिलें श्रीगुरुसी । नमन करीत लोळे भूमीसी । श्रीगुरु म्हणती तयासी । संदेहरुपें आलासि कां ॥ २९	श्रीगुरूंना दुरून पाहताच त्याने साष्टांग नमस्कार केला. श्रीगुरु त्याला म्हणाले, "काय, मनात शंका घेऊन आलास का?"
देवीपासूनि मनुष्यापाशीं । येणें झालें काय कार्येंसी । संदेह करोनि मानसीं । कैसा आलासि द्विजवरा ॥ ३०	"देवीने माणसाकडे पाठवले म्हणून तू मनात राग धरून आलास, मग आता इथे कशासाठी आलास?"
ऐसें वचन ऐकोनि । आपुले मनींचें जाणिलें म्हणोनि । क्षमा करीं गा स्वामी म्हणोनि । लोटांगणीं येतसे ॥ ३१	आपले मनोगत गुरूंनी ओळखले हे पाहून तो चकित झाला. तो म्हणाला, "स्वामी, मला क्षमा करा," आणि त्यांच्या चरणी पडला.
म्हणे स्वामी आपण तमांध । तुझे दर्शनें झालों सुबुद्ध । अज्ञानें वेष्टिलों होतों मंद । नेणें सोय परब्रह्मा ॥ ३२	"स्वामी, मी अज्ञानाने आंधळा झालो होतो. आपल्या दर्शनाने मला आता बुद्धी सुचली आहे. मी परब्रह्माला ओळखू शकलो नाही."
तूं साक्षात्‌ वस्तु म्हणोनि । नेणों आपण तमोगुणी । आजि माझा सुदिन । दर्शनें झालों पुनीत ॥ ३३	"आपण साक्षात ईश्वर आहात हे माझ्या लक्षात आले नाही. आज माझा भाग्योदय झाला की मला आपले दर्शन मिळाले."
पापकर्मी पापी आपण । पापात्मा नेणें निज खूण । पापें संभवलों पूर्ण । आलों शरण तुजपाशीं ॥ ३४	"मी पापी आहे आणि माझ्या कर्मामुळे मी ही शिक्षा भोगत आहे. आता मी पूर्णपणे आपल्या शरणी आलो आहे."
तूं भक्तजनां आधार । शरणागता वज्रपंजर । ब्रीद वानिती सचराचर । श्रीगुरु नृसिंहसरस्वतीचें ॥ ३५	"आपण भक्तांचे आधार आहात आणि शरणागतांचे रक्षण करणारे आहात. आपले ब्रीद साऱ्या जगात विख्यात आहे."
आजि माझें कुकर्म गेलें । परब्रह्मचरण देखिलें । मनोरथ माझे पुरले । कृपासागरा यतिराया ॥ ३६	"आज माझे सर्व पाप नष्ट झाले, कारण मी आपल्या चरणांचे दर्शन घेतले. माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या."
तूं भक्तजनाची कामधेनु । मनुष्यवेषीं आलासि अवतरोनु । तुझा पार जाणे कवणु । त्रैमूर्ति तूंचि होसी ॥ ३७	"आपण भक्तांसाठी कामधेनू आहात आणि मानवी रूपात अवतार घेतला आहे. आपण साक्षात त्रैमूर्ती आहात."
जैसी सगरांवरी गंगा । पावन करावया आली जगा । तैसा तूं भक्तसेवकवर्गा । तारावया अवतरलासी ॥ ३८	"जशी भगीरथाने गंगेला पृथ्वीवर आणले, तसे आपण भक्तांना तारण्यासाठी या पृथ्वीवर अवतरला आहात."
का अहिल्या झाली पाषाण । दिव्यदेही झाली लागतां चरण । तैसें मज आजि निर्गुण । झालें स्वामी गुरुनाथा ॥ ३९	"रामाच्या चरणस्पर्शाने जशी अहिल्या पाषाणाची दिव्य देही झाली, तशीच माझी स्थिती आज आपल्या दर्शनाने झाली आहे."
व्रतबंध विवाह झालियावरी । व्याधि उद्भवली आपुले शरीरीं । स्त्री राहिली माहेरीं । स्पर्शों नये शरीर म्हणे ॥ ४०	तो आपली व्यथा सांगू लागला, "माझा विवाह झाल्यावर मला हा रोग झाला. माझी पत्नी माहेरी निघून गेली, ती मला स्पर्शही करू देत नाही."
आपुले असती मातापिता । सकळ म्हणती जाईं परता । दुःख जाहलें अपरिमिता । संसार त्यजूनि निघालों ॥ ४१	"माझे आई-वडीलही मला जवळ घेत नाहीत, ते मला दूर हाकलतात. या दुःखामुळे मी संसाराचा त्याग केला."
गेलों होतों तुळजापुरा । उपवास केले अपारा । मज म्हणती तूं पापभारा । नव्हे तुज बरवें आतां ॥ ४२	"मी तुळजापूरला गेलो, तिथे खूप उपवास केले. पण तिथले लोक मला म्हणाले की तू खूप पापी आहेस, तू बरा होणार नाहीस."
निरोप दे जा सन्नतीं । जेथें चंदलापरमेश्वरी वसती । तेथें होईल निवृत्ति । पाप जाईल म्हणोनि ॥ ४३	"त्यांनी मला सन्नतीला पाठवले, जिथे चंदलापरमेश्वरीचे मंदिर आहे."
तेथेंही कष्ट केले बहुत । नव्हेचि कांहीं, देवी उबगत । निरोप झाला जा म्हणत । कृपामूर्ति तुजपाशीं ॥ ४४	"तिथेही खूप कष्ट घेतले, पण देवीने मला आपल्याकडे (श्रीगुरूकडे) पाठवले."
ऐसें माझें दैव हीन । उबगताति देव आपण । मज देखोन निर्वाण । बाहेर घाला म्हणताति ॥ ४५	"माझे नशीब इतके वाईट आहे की साक्षात देवही मला कंटाळले आहेत आणि मला बाहेर काढायला सांगत आहेत."
देवता आपण उबगताति । मनुष्य कैसे मज देखती । निर्वाणीं आलों तुम्हांप्रती । निर्धार केला मरणाचा ॥ ४६	"जर देवच मला कंटाळले, तर माणसे मला कशी स्वीकारतील? म्हणून मी आता मरण्याचा निश्चय करून आपल्याकडे आलो आहे."
ऐसा पापी असोनि आपण । काय करावें अंग हीन । तोंड न पाहती कुष्ठी म्हणोन । मरण बरवें यापरतें ॥ ४७	"माझ्या या विद्रूप शरीराचे मी काय करू? कोणी माझे तोंड पाहायला तयार नाही. यापेक्षा मरण परवडले."
आतां असे एक विनंति । होय अथवा नव्हे निश्चितीं । शीघ्र निरोपावें यति । दैवतें चाळवितीं आशाबद्धें ॥ ४८	"स्वामी, आता मला स्पष्ट सांगा की मी बरा होईन की नाही. देवीने मला आशेला लावून इकडे पाठवले आहे."
मज चाड नाहीं शरीराची । प्राण देईन सुखेंचि । तूं रक्षक माउली शरणागताची । निरोपावें दातारा ॥ ४९	"मला आता शरीराचा मोह नाही, मी प्राण द्यायला तयार आहे. आपण शरणागतांचे रक्षणकर्ते आहात, तरी मला मार्ग दाखवा."
ऐसें करुणावचन ऐकोन । श्रीगुरु बोलती हांसोन । सोमनाथ ब्राह्मण बोलावून । निरोप देती न्याया संगमासी ॥ ५०	त्याचे बोलणे ऐकून श्रीगुरु हसले. त्यांनी 'सोमनाथ' नावाच्या ब्राह्मणाला बोलावले आणि सांगितले की याला संगमावर घेऊन जा.
बरवा संकल्प सांगोनि । स्नान करवा षट्‌कूळभुवनीं । अश्वत्थप्रदक्षिणा करवूनि । वस्त्रें टाका दूर त्याचीं ॥ ५१	"चांगला संकल्प सोडून त्याला संगमावर स्नान घाला, अश्वत्थाची प्रदक्षिणा करायला सांगा आणि त्याची जुनी वस्त्रे फेकून द्या."
नवीं वस्त्रें द्या यासी । शीघ्र आणा पारणेसी । ऐसा निरोप देती त्यांसी । दोघे गेले झडकरी ॥ ५२	"त्याला नवीन वस्त्रे द्या आणि त्वरित मठात परत घेऊन या." असा निरोप मिळताच ते दोघे संगमावर गेले.
स्नान करुनि बाहेर आला । शरीरवर्ण पालटला । अश्वत्थप्रदक्षिणा करूं लागला । सु-वर्ण जाहलें सर्वांग ॥ ५३	संगमावर स्नान करून बाहेर येताच त्याचे पांढरे कोड नष्ट झाले. त्याने अश्वत्थाला प्रदक्षिणा घातली आणि त्याचे शरीर सोन्यासारखे चकाकू लागले.
वस्त्रें देती ब्राह्मणासी । जीर्ण वस्त्रें टाकिती दूरेंसी । जेथें टाकिती ते भूमीसी । क्षार भूमि होय त्वरित ॥ ५४	त्याला नवीन वस्त्रे देण्यात आली आणि जुनी वस्त्रे दूर फेकली गेली. ती वस्त्रे जिथे पडली, तिथली जमीन रोगाच्या तीव्रतेमुळे लगेच क्षारयुक्त (नापीक) झाली.
सांगातें घेऊनि द्विजासी । सोमनाथ आला मठासी । चरणीं घातलें तयासी । लोक सर्व विस्मित ॥ ५५	सोमनाथ त्या ब्राह्मणाला घेऊन मठात परत आला. त्याला पाहून सर्व लोक थक्क झाले.
नंदीनामें केला नमस्कार । संतोषें स्तोत्र करी अपार । हर्षें जाहला निर्भर । लोळतसे पादुकावरी ॥ ५६	नंदी ब्राह्मणाने आनंदाने श्रीगुरूंना नमस्कार केला आणि तो त्यांच्या पादुकांवर लोळण घेऊ लागला.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । तुझी कामना झाली परियेसीं । सर्वांग आहे कैसी । अवलोकोनि पाहें म्हणती ॥ ५७	श्रीगुरु म्हणाले, "तुझी इच्छा पूर्ण झाली आहे. आता तुझे शरीर नीट न्याहाळून बघ."
पाहतां सर्वांग बरवें जाहलें । तावन्मात्र जंघेसी राहिलें । पाहतां मन त्याचें भ्यालें । म्हणे स्वामी असे थोडें ॥ ५८	त्याने पाहिले की सर्व शरीर स्वच्छ झाले आहे, पण मांडीवर एक छोटासा डाग शिल्लक राहिला होता. तो घाबरून म्हणाला, "स्वामी, थोडासा डाग उरला आहे."
तुझी कृपादृष्टि झाली असतां । थोडें राहिलें म्हणे केवीं आतां । करीतसे दंडवता । कृपा करीं गा परमात्मा ॥ ५९	"स्वामी, आपली पूर्ण कृपा झाल्यावर हा थोडासा भाग का शिल्लक राहिला?" असे म्हणून तो पुन्हा चरणी लागला.
श्रीगुरुमूर्ति निरोपिती तयासी । तूं संशय करोनि आलासी । मनुष्य काय करील म्हणोनि मानसीं । तेणें गुणें राहिलेंथोडें॥ ६०	श्रीगुरु म्हणाले, "तू मनात शंका घेऊन आला होतास की 'एक माणूस मला काय बरे करणार?', त्या संशयामुळेच तेवढा भाग शिल्लक राहिला आहे."
त्यासी असे एक प्रतीकार । तुवां कवित्व सांगावें अपार । आमुची स्तुति करावी निरंतर । बरवें होईल तुज मग ॥ ६१	"त्यावर आता एकच उपाय आहे, तू काव्याद्वारे आमची स्तुती कर, म्हणजे उरलेला डागही नष्ट होईल."
नंदीनामा म्हणे स्वामीसी । लिखित नेणें वाचायासी । कैसें करुं मी कवित्वासी । मंदमति असे आपण ॥ ६२	नंदी ब्राह्मण म्हणाला, "स्वामी, मला लिहिता-वाचता येत नाही, मी तर मतिमंद आहे. मग मी आपली स्तुती करण्यासाठी काव्य कसे करू?"
काय जाणें कवित्वस्थिति । मज नाहीं काव्यव्युत्पत्ति । स्वामी ऐसा निरोप देती । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ६३	"मला काव्याचे काहीच ज्ञान नाही." असे म्हणून तो श्रीगुरूंच्या चरणी लागला.
श्रीगुरु म्हणती द्विजासी । मुख उघडीं काढीं जिव्हेसी । विभूति शिंपिती तयासी । ज्ञान उपजलें ब्राह्मणा ॥ ६४	श्रीगुरु म्हणाले, "तुझे तोंड उघड आणि जीभ बाहेर काढ." त्यांनी त्याच्या जिभेवर विभूती टाकली, आणि त्या ब्राह्मणाला तत्काळ आत्मज्ञान प्राप्त झाले.
चरणांवरी ठेविला माथा । उभा ठेला स्तोत्र करितां । म्हणे स्वामी मी नेणता । सेवेसी नव्हे अराणुक ॥ ६५	तो श्रीगुरूंच्या चरणी नतमस्तक झाला आणि स्तुती करू लागला, "स्वामी, मी अज्ञानी आहे, आपली सेवा करण्यास मी पात्र नाही."
मायापाशीं वेष्टोनि । बुडत होतों संसारगहनीं । आठवण न करीं कधीं मनीं । तुझे चरणा विसरलों ॥ ६६	"मी मायेच्या पाशात अडकून या संसाररूपी अरण्यात बुडत होतो. मी कधीही आपल्या चरणांचे स्मरण केले नाही."
संसार-सागर मायाजाळ । योनीं जन्मोनि चौऱ्यांशीं लक्षकुळ । आठवण नव्हे तुझें नाम केवळ । मंदमति जाहली मज ॥ ६७	"चौऱ्यांशी लक्ष योनींमधून फिरताना आणि या संसाराच्या जाळ्यात अडकल्यामुळे मला आपल्या नामाचा विसर पडला होता."
स्वेदज अंडज उद्भिज्जेंसी । जन्मा आलों पशुयोनीसी । तव ज्ञान कैंचें आम्हांसी । स्थावर जंगम जैं होतों ॥ ६८	"स्वेदज, अंडज, उद्भिज्ज अशा विविध योनींत आणि पशू-पक्षी म्हणून जन्म घेताना मला आपले ज्ञान कोठून असणार?"
नानायोनींत मनुष्य विशेष । शूद्रादि याती बहुवस । जधीं होतों त्या जन्मास । काय जाणें तुझी सोय ॥ ६९	"अनेक जन्मांत मी मनुष्य होतो, पण अज्ञानामुळे मला आपली ओळख पटली नाही."
समस्त जन्मांत एक । ब्राह्मनजन्म विशेख । काय करावें होऊनि मूर्ख । गुरुसोय नेणे नर ॥ ७०	"सर्व जन्मांत ब्राह्मण जन्म श्रेष्ठ आहे, पण जर मनुष्य गुरूंना ओळखू शकला नाही, तर तो जन्म व्यर्थ आहे."
मातेचें शोणित पित्याचें रेत । संपर्क जहाला जननीगर्भांत । जैसें सुवर्ण मुशीं असे कढत । दिवस पांच बुद्‌बुदाकार ॥ ७१	(गर्भावस्थेचे वर्णन) "आई-वडिलांच्या संयोगातून गर्भाची निर्मिती होते. पहिल्या पाच दिवसात तो एखाद्या बुडबुड्यासारखा असतो."
पंधरा दिवसा होय स्थिर । एक रस होऊनि निर्धार । तधीं मी काय जाणें गुरु । नाहीं पंचतत्त्वें मज ॥ ७२	"पंधरा दिवसांनी तो गर्भ स्थिर होतो, तेव्हा मला आपले ज्ञान नव्हते कारण माझ्यात पंचतत्त्वेही नव्हती."
मासें एक पिंड होय । द्वय मासीं शिर पाय । तिसरे मासीं सर्व अवयव । नवद्वारें झालीं मग ॥ ७३	"एका महिन्याने पिंडाचा आकार येतो, दोन महिन्यांनी डोके व पाय आणि तीन महिन्यांनी सर्व अवयव व नऊ द्वारे तयार होतात."
पंचतत्त्वे होतीं एक । वायु-आप-पृथ्वी-तेज-ख । प्राण आला तात्काळिक । तधीं स्मरण कैंचें मज ॥ ७४	"जेव्हा पंचतत्त्वे एकत्र येऊन प्राण शरीरात प्रवेश करतो, तेव्हाही मला आपले स्मरण नव्हते."
पांचवे मासीं त्वचा रोम । सहावे मासीं उच्छ्वास आम्हां । सातवे मासीं श्रोत्र जिव्हा । मेद मज्जा दृढ जाहली ॥ ७५	"पाचव्या महिन्यात त्वचा, सहाव्या महिन्यात श्वास आणि सातव्या महिन्यात कान, जीभ व हाडांमधील मज्जा तयार होते."
ऐसे नव मास कष्टत । होतों जननिये-गर्भांत । रुधिर-विष्ठा-मूत्रांत । कष्टलों भारी स्वामिया ॥ ७६	"आईच्या गर्भात रक्त, विष्ठा आणि मूत्राच्या दुर्गंधीत मी नऊ महिने अत्यंत कष्ट भोगले."
माता भक्षी उष्ण क्षार । तेणें तीक्ष्णें कष्टलों अपार । पडे लोळे अनेक प्रकार । दुःख तेव्हां सांगूं कोणा ॥ ७७	"आई जे तिखट-मीठ खाते, त्याचे चटके मला गर्भात बसत असत. ते दुःख मी कोणाला सांगणार होतो?"
मना आलें भक्षण करीं । दुःख होय मज अपारी । ऐसें नवमासवरी । मातागर्भीं कष्टलों ॥ ७८	"आईच्या खाण्यामुळे मला आत खूप त्रास व्हायचा. अशा प्रकारे मी नऊ महिने गर्भात हाल सोसले."
तधीं कैचें तुझें स्मरण । वेष्टिलों होतों मायावरणें । स्मरलों नाहीं तुझे चरण । मग योनिमुखीं जन्मलों ॥ ७९	"त्यावेळी मला मायेने वेढले होते, त्यामुळे आपल्या चरणांची आठवण नव्हती. मग माझा जन्म झाला."
उपजतांचि आपणासी । आयुष्य लिहिलें लल्लाटेसी । अर्घ गेलें वृथा निशीं । रात्रीं निद्रा मानवा ॥ ८०	"जन्मानंतर कपाळावर आयुष्य लिहिले गेले, पण त्यातील अर्धे आयुष्य तर झोपण्यातच निघून जाते."
उरले आयुष्यांत देखा । तीन भाग केले विशेखा । बाल यौवन वृद्धाप्य ऐका । निर्माण झाले तये वेळीं ॥ ८१	"उरलेल्या आयुष्याचे तीन भाग होतात— बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण."
बाळपणीं आपणासी । कष्ट झाले असमसाहसी । मज घालिती पाळणेसी । मूळमूत्रांत लोळतसें ॥ ८२	"बालपणात मला खूप कष्ट झाले. पाळण्यात स्वतःच्याच विष्ठा-मूत्रात मी लोळत असे."
बाळपणींचें दुःख आठवितां । शोक होय मज अपरिमिता । काय सांगूं गुरुनाथा । नाना आपदा भोगिल्या ॥ ८३	"बालपणातील ते दुःख आठवले की आजही शोक होतो. मी खूप हाल सोसले आहेत."
शयनस्थानीं मलमूत्रांत । निरंतर असें लोळत । आपली विष्ठा आपण खात । अज्ञानतिमिरें वेष्टिलों ॥ ८४	"अज्ञानामुळे मी मलमूत्रात पडून असायचो, तीच विष्ठा तोंडात घ्यायचो. मी अंधारात होतो."
एकादे समयीं आपणासी । पोटशूळ उठे बहुवसीं । रोदन करितां परियेसीं । स्तनपान मला करविती ॥ ८५	"जेव्हा माझे पोट दुखायचे आणि मी रडायचो, तेव्हा आईला वाटायचे की मला भूक लागली आहे आणि ती मला दूध पाजायची."
क्षुधाक्रांत होय बहुत । मज म्हणती पोट दुखत । अंगुली घालूनि मुखांत । वोखद मज पाजविती ॥ ८६	"जेव्हा मला भूक लागलेली असायची, तेव्हा लोकांना वाटायचे की माझे पोट दुखतेय, मग ते मला कडू औषध पाजायचे."
ऐसें क्षुधेनें पीडितां बहुत । मज घालिती पाळण्यांत । हालविती पर्यंदें गात । क्षुधाक्रांत रुदन करीं ॥ ८७	"मला भूक लागली असताना ते मला पाळण्यात घालून गाणी म्हणत झोपवायचा प्रयत्न करायचे."
म्हणती रुदन करितो बाळ । मुखीं शिंपिती कांजीतेल । रक्षा बांधिती मंत्रें केवळ । नेणे माता भूक माझी ॥ ८८	"आईला माझी भूक समजत नसे. ती मला मंत्राची रक्षा (राख) लावायची किंवा तेल लावायची."
पाळण्यांत घालिती कौतुकें । प्रावरणांत असतां वृश्चिकें । मारीतसे पाठीं डंक । प्रलाप मी करीतसें ॥ ८९	"कधी कधी पाळण्यातील कपड्यांत विंचू असायचा आणि तो मला डंख मारायचा, तेव्हा मी वेदनेने ओरधार्यचो."
आणिक पाळणा हालविती । राहें राहें उगा म्हणती । स्तनपान मागुती करविती । वृश्चिकविष नेणतां ॥ ९०	"लोकांना वाटायचे मी उगाच रडतोय, ते मला शांत करायचे आणि दूध पाजायचे, पण विंचवाचे विष त्यांना माहित नसायचे."
तेणें दुःखें स्तनपान न करीं । मागुती घालिती पाळण्याभीतरीं । वृश्चिक मज डंक मारी । प्राणांतिक मज होय ॥ ९१	"विंचवाच्या वेदनेमुळे मी दूध पीत नसे, मग ते मला पुन्हा पाळण्यात टाकायचे, जिथे तो विंचू पुन्हा डंख मारायचा."
माता खाय अंबट तिखट । स्तनपानें मज अपार वोखट । अति मधुर क्षीर अंबट । तेणें खोकतसें सर्वकाळीं ॥ ९२	"आईने खाल्लेल्या तिखट-आंबट अन्नामुळे तिचे दूध मला बाधायचे आणि मला खोकला व्हायचा."
नाना औषधें मज देती । तेणें माझे डोळे दुखती । कुंकुम लवणक्षार भरिती । डोळे आले म्हणोनियां ॥ ९३	"लोक माझ्या डोळ्यांत औषध म्हणून मीठ-मिर्ची किंवा काहीतरी तिखट टाकायचे, ज्यामुळे माझे डोळे अधिक दुखायचे."
ऐसे कष्ट धुरंधर । बाळपणीं जाहले अपार । वाढलों कष्ट भोगीत फार । वर्षें बारा लोटलीं ॥ ९४	"अशा कष्टांत माझी पहिली बारा वर्षे (बालपण) निघून गेली."
तधीं तुझे चरणस्मरणा । मज कैंचें गा देवराणा । कष्टलों मी याचिगुणा । पूर्वजन्म नाठवेचि ॥ ९५	"त्या कष्टांमुळे मला आपल्या चरणांचे स्मरण नव्हते आणि मी माझा पूर्वजन्मही विसरलो होतो."
दोन भाग उरले आपणासी । मदनें व्यापिलें शरीरासी । जैसा पतंग दीपासी । भ्रमिजेत उन्मत्त ॥ ९६	"तारुण्यात पदार्पण केल्यावर मी कामासक्त (मदन) झालो. दिव्यावर झेपावणाऱ्या पतंगाप्रमाणे मी भ्रमिष्ट झालो."
नेणें मी गुरु माता पिता । समस्तांतें करी निंदा वार्ता । परस्त्रीवरी करीं चिंता । कुळाकुळ न विचारीं ॥ ९७	"तारुण्यात मी आई-वडील आणि गुरूंना विसरलो. सर्वांची निंदा करू लागलो आणि परस्त्रियांच्या मागे लागलो."
ब्राह्मणातें निंदा करी । वृद्धाच्या चेष्टा करी अपारी । मदें व्यापिलें असे भारी । नाठवती तुझे चरण मज ॥ ९८	"मी वृद्धांची थट्टा करायचो, ब्राह्मणांची निंदा करायचो. गर्वामुळे मला आपले चरण आठवले नाहीत."
मांसाचे कवळाकारणें । मत्स्य जाय जेवीं प्राणें । तैसा आपण मदनबाणें । वश्य जाहलों इंद्रियांसी ॥ ९९	"जसा मासा मांसाच्या तुकड्यासाठी जीव देतो, तसा मी इंद्रियांच्या आहारी गेलो होतो."
नानावर्ण स्त्रियां भोगिलें । परद्रव्य अपहारिलें । सिद्धमहंतांतें निंदिलें । दृष्टीं न दिसे माझे कांहीं ॥ १००	"मी अनेक चुकीची कामे केली, दुसऱ्यांचे धन चोरले आणि साधू-संतांची निंदा केली."
ऐसा मदनें व्यापूनि । मागें पुढें न पाहें नयनीं । पतंग जाय धांवोनि । दीपावरी पडे जैसा ॥ १०१	"कामांध झाल्यामुळे मी पुढे-मागे काहीच पाहिले नाही आणि स्वतःचा नाश करून घेतला."
ऐसा वेष्टोनि मदनबाणीं । न ऐके सुबुद्धि कधीं श्रवणीं । सोय न धरीं तुझे चरणीं । यौवनपण गेलें ऐसें ॥ १०२	"कुणाचेही ऐकले नाही आणि तारुण्य अशाच चुकीच्या मार्गात खर्च केले."
मग वृद्धाप्य आले शरीरासी । उबग होय स्त्रीपुत्रांसी । श्वासोच्छ्वास कफेसीं । सदा खोकला होय मज ॥ १०३	"मग म्हातारपण आले, तेव्हा स्वतःची मुले आणि पत्नी सुद्धा मला कंटाळली. मला सतत खोकला आणि श्वासाचा त्रास होऊ लागला."
अवयव सर्वही गलित होती । केश पांढरे होती त्वरिती । दंतहीन, श्रवणें न ऐकिजेति । दृष्टीं न दिसे, नासिक गळतें ॥ १०४	"शरीर थकले, केस पांढरे झाले, दात पडले, कान ऐकू येईनासे झाले आणि डोळ्यांनी दिसणे बंद झाले."
ऐसा नाना रोगें कष्टतां । तुमची सेवा कधीं घडणें आतां । स्वामी तारका श्रीगुरुनाथा । संसारसागरा कडे करीं ॥ १०५	"आता या आजारपणात मी आपली सेवा कशी करणार? हे गुरुनाथा, आता तुम्हीच मला या संसारातून तारा."
ऐसा मंदमति आपण । न ओळखेचि तुझे चरण । तूंचि केवळ नारायण । अवतार तूं श्रीगुरुमूर्ति ॥ १०६	"मी मतिमंद होतो, आपले महत्त्व जाणले नाही. आपण साक्षात नारायण आहात."
तूंचि विश्वाचा तारक । धरोनियां नरवेष । त्रयमूर्ति तूंचि एक । परब्रह्म श्रीगुरुनाथा ॥ १०७	"आपण मानवी वेष धारण केलेले साक्षात परब्रह्म आहात."
दिवांध नेणती तुज लोक । तूंचि विश्वाचा पाळक । मी किंकर तुझा सेवक । संसार-धुरंधरीं तारीं मज ॥ १०८	"अज्ञानी लोकांना आपले स्वरूप समजत नाही. मी आपला दास आहे, मला या संसारातून सोडवा."
ऐसें नानापरी स्तोत्र । करीतसे नंदीनामा पवित्र । जन पाहताति विचित्र । त्यांसी म्हणे नंदीनामा ॥ १०९	नंदीने अशा प्रकारे श्रीगुरूंची स्तुती केली. जमलेले लोक हे नवल पाहून थक्क झाले, तेव्हा नंदी लोकांना उद्देशून म्हणाला—
ऐका हो जन समस्त । श्रीगुरू जाणा परब्रह्मवस्तु । आपण पाप केलें बहुत । दर्शनमात्रें सर्व गलें ॥ ११०	"हे लोकांनो ऐका, श्रीगुरु हे साक्षात परब्रह्म आहेत. माझे डोंगराएवढे पाप केवळ त्यांच्या दर्शनाने नष्ट झाले आहे."
जैसें तृणाचे बणवीसी । अग्नि लागतां क्षणें कैसी । गुरुकृपा होय ज्यासी । पाप जळे तयापरी ॥ १११	"जसा गवताच्या ढिगाऱ्याला अग्नीचा एक कण लावला तरी तो जळून खाक होतो, तशी गुरूंच्या कृपेने सर्व पापे जळून जातात."
‘चरणं पवित्रं विततं पुराणं’ । ऐसें बोले वेद आपण । सेवा सेवा हो गुरुचरण । गुरुवेगळा देव नाहीं ॥ ११२	"वेदांनीही सांगितले आहे की गुरूंचे चरण सर्वात पवित्र आहेत. गुरूशिवाय दुसरा देव नाही, त्यांची सेवा करा."
ब्रह्मदेवें आपण देखा । दुष्टाक्षरें लिहिलीं कपाळिका । तैसेही होय निका । श्रीगुरुचरणीं लागतां ॥ ११३	"ब्रह्मदेवाने कपाळावर जरी वाईट नशीब लिहिले असले, तरी गुरूंच्या चरणी लागल्यावर तेही बदलता येते."
जवळी असतां निधान । कां नोळखा हो तुम्ही जन । नृसिंहसरस्वती कामधेनु । भजा भजा हो सकळिक ॥ ११४	"तुमच्या जवळ साक्षात ईश्वर असताना तुम्ही त्यांना का ओळखत नाही? श्रीनृसिंह सरस्वती हे आपल्यासाठी कामधेनू आहेत."
इहसौख्य ज्ञान ऐका । अंतीं पावे वैकुंठलोका । संदेह नाहीं होईल सुखा । सत्य जाणा हो बोल माझा ॥ ११५	"त्यांच्या भक्तीने या लोकात सुख मिळेल आणि मृत्यूनंतर वैकुंठ मिळेल, हे माझे शब्द सत्य समजा."
नंदीनामा स्तोत्र करितां । श्रीगुरु संतोषी अत्यंता । भक्तांसी ऐसा निरोप देत । ‘कवीश्वर’ म्हणा यासी ॥ ११६	नंदीची स्तुती ऐकून श्रीगुरु अत्यंत प्रसन्न झाले. त्यांनी सर्वांना सांगितले की, "आजपासून याला 'कवीश्वर' म्हणा."
कवि ‘बसवरस’ नाम तयासी । निर्धार केला आम्हीं भरंवसीं । ऐसें कृपेनें बोलती त्यासी । ऐकोनि चरणीं लागला ॥ ११७	श्रीगुरूंनी त्याला 'बसवरस' असे नाव दिले. कवीश्वर आनंदाने पुन्हा चरणी लागला.
जें कां शेष होतें जंघेवरी । तें तात्काळ गेलें दूरी । नंदीनामा आनंद करी । राहिला सेवा करीत देखा ॥ ११८	मांडीवर जो छोटासा डाग शिल्लक होता, तो या स्तुतीमुळे तत्काळ नष्ट झाला. तो पूर्णपणे बरा होऊन गुरूंच्या सेवेत राहिला.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरुचरित्र ऐसें परियेसीं । कथा करीत कवि बसवरसी । श्रीगुरुसेवेसी राहिला ॥ ११९	सिद्धमुनी म्हणाले, "अशा प्रकारे श्रीगुरूंचा महिमा आहे. तो कवी बसवरस कायमचा गुरूंच्या सेवेत रमला."
नामधारक म्हणे सिद्धमुनि । दुसरा कवि ‘नरहरि’ म्हणोनि । तो केवीं झाला शिष्य सुगुणी । कवेश्वर भक्त जाहला ॥ १२०	नामधारकाने विचारले, "स्वामी, मग दुसरा जो 'नरहरी' नावाचा कवी होता, तो गुरूंचा शिष्य कसा झाला?"
तें विस्तारोनि आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपेंसी । वांछा असे मानसीं । गुरुचरित्र ऐकावे ॥ १२१	"ती कथाही मला विस्ताराने सांगा. मला गुरुचरित्र ऐकण्याची खूप ओढ लागली आहे."
म्हणे सरस्वती-गंगाधर । पुढील कथेचा विस्तार । ऐकतां होय मनोहर । नामस्मरण कामधेनु ॥ १२२	सरस्वती गंगाधर म्हणतात, पुढील कथेचा विस्तार अत्यंत मनोहर आहे, जो भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे द्विजकुष्‍टपरिहारो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४४॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या १२२ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय पंचेचाळीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील पंचेचाळीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.