गुरुचरित्र अध्याय बेचाळीसावा ।४२ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४२(बेचाळीसावा)

॥काशीक्षेत्रमहिमावर्णनं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
संकल्प करोनिया मनीं । जावें स्वर्गद्वाराभुवनीं । गंगाकेशव पूजोनि । हरिश्चंद्र मंडपा जावें ॥ १	मनात संकल्प करून स्वर्गद्वाराच्या ठिकाणी जावे. तिथे गंगाकेशवाची पूजा करून हरिश्चंद्र मंडपात जावे.
स्वर्गद्वार असे जाण । मणिकर्णिकातीर्थ विस्तीर्ण । तुवां तेथें जावोन । संकल्पावें विधीनें ॥ २	मणिकर्णिका तीर्थाजवळच स्वर्गद्वार आहे. तिथे जाऊन शास्त्रोक्त पद्धतीने यात्रेचा संकल्प सोडावा.
हविष्यान्न पूर्व दिवशीं । करोनि असावें शुचीसी । प्रातःकाळीं गंगेसी । स्नान आपण करावें ॥ ३	यात्रेच्या आदल्या दिवशी हविष्यान्न (सात्विक आहार) घेऊन शुचिर्भूत राहावे आणि दुसऱ्या दिवशी पहाटे गंगेत स्नान करावे.
धुंडिराजातें प्रार्थोनि । मागावें करुणावचनीं । पुनर्दर्शन दे म्हणोनि । विनवावें परियेसा ॥ ४	धुंडिराज गणपतीची करुणा भाकावी आणि "मला पुन्हा तुझे दर्शन घडव," अशी विनंती करावी.
मग गंगेतें नमोनि । जावें विश्वनाथभुवनीं । मग तयाते पूजोनि । भवानीशंकर पूजावा ॥ ५	मग गंगेला नमस्कार करून विश्वनाथाच्या मंदिरात जावे. त्यांची पूजा केल्यावर भवानीशंकराची पूजा करावी.
मग जावें मुक्तिमंडपासीं । नमोनि निघावें संतोषीं । धुंडिराजाचे पूजेसी । पुनरपि जावें परियेसा ॥ ६	त्यानंतर मुक्तिमंडपात जाऊन वंदन करावे आणि पुन्हा एकदा धुंडिराजाची पूजा करण्यासाठी जावे.
मागुती यावें महाद्वारा । विश्वेश्वर-पूजा करा । मोदादि पंच विघ्नेश्वरा । नमन करावें दंडपाणीसी ॥ ७	पुन्हा महाद्वारातून विश्वेश्वराची पूजा करावी. पाच विनायकांना आणि दंडपाणीला नमस्कार करावा.
पूजा आनंदभैरवासी । मागुतीं यावें मणिकर्णिकेसी । पूजोनिया ईश्वरासी । सिद्धिविनायक पूजावा ॥ ८	आनंदभैरवाची पूजा करून पुन्हा मणिकर्णिकेवर यावे आणि तिथे ईश्वराची व सिद्धिविनायकाची पूजा करावी.
गंगाकेशव पूजोनि । ललितादेवीसी नमोनि । राजसिद्धेश्वर आणा ध्यानीं । दुर्लभेश्वर पूजावा ॥ ९	गंगाकेशव आणि ललिता देवीला वंदन करून राजसिद्धेश्वर व दुर्लभेश्वर यांची पूजा करावी.
सोमनाथ पूजा करीं । पुढें शूलटंकेश्वरी । मग पूजा वाराहेश्वरी । दशाश्वमेध पूजा मग ॥ १०	सोमनाथ, शूलटंकेश्वर आणि वाराहेश्वराची पूजा करून दशाश्वमेध ईश्वराची पूजा करावी.
बंदी देवीतें पूजोनि । सर्वेश्वरातें नमोनि । केदारेश्वर धरा ध्यानीं । हनुमंतेश्वर पूजावा ॥ ११	बंदी देवी आणि सर्वेश्वराला नमन करून केदारेश्वर व हनुमंतेश्वराचे पूजन करावे.
मग पूजावा संगमेश्वरी । लोलार्कातें अवधारीं । अर्कविनायका पूजा करीं । दुर्गाकुंडीं स्नान मग ॥ १२	मग संगमेश्वर, लोलार्क आणि अर्कविनायकाची पूजा करून दुर्गा कुंडात स्नान करावे.
आर्यादुर्गां देवी पूजोनि । दुर्गा गणेश ध्याऊनि । पुनर्दर्शन दे म्हणोनि । प्रार्थावें तयासी ॥ १३	आर्यादुर्गा देवी आणि दुर्गा गणेशाची पूजा करून "पुन्हा दर्शन द्या," अशी प्रार्थना करावी.
विश्वकूपेंत ईश्वरासी । कर्दमतीर्थी स्नान हर्षी । कर्दमेश्वरपूजेसी । तुवां जावें बाळका ॥ १४	विश्वविहिरीतील ईश्वराचे स्मरण करून कर्दम तीर्थात स्नान करावे आणि कर्दमेश्वराची पूजा करावी.
जावें कर्दमकूपासी । पूजा मग सोमनाथासी । मग विरुपालिंगासी । पूजा करीं ब्रह्मचारी ॥ १५	कर्दम विहिरीचे दर्शन घेऊन सोमनाथ आणि विरुपाक्ष लिंगाची पूजा करावी.
पुढें जावें नीलकंठासी । पूजा करीं गा भावेंसी । कर जोडोनि भक्तींसी । कर्दमेश्वर पूजावा ॥ १६	त्यानंतर नीलकंठ महादेवाची भक्तीने पूजा करावी आणि हात जोडून कर्दमेश्वराची प्रार्थना करावी.
पुनर्दर्शन आम्हांसी । दे म्हणावें भक्तींसी । मग निघावें वेगेंसी । नागनाथाचे पूजेतें ॥ १७	"मला पुन्हा दर्शन द्या," अशी विनंती करून वेगाने नागनाथाच्या पूजेसाठी निघावे.
पुढें पूजीं चामुंडेसी । मोक्षेश्वरा परियेसीं । वरुणेश्वर भक्तींसी । पूजा करीं गा बाळका ॥ १८	चामुंडा देवी, मोक्षेश्वर आणि वरुणेश्वर यांची भक्तीने पूजा करावी.
वीरभद्रपूजेसी । जावोनि द्वितीय दुर्गेसी । अर्चावें विकटाक्षा देवीसी । पूजा करीं मनोभावें ॥ १९	वीरभद्राची पूजा करून दुसऱ्या दुर्गा देवीची (विकटाक्षा) मनोभावे अर्चना करावी.
पूजीं भैरव उन्मत्त । विमळार्जुन प्रख्यात । काळकूटदेवाप्रत । पूजा करीं गा बाळका ॥ २०	उन्मत्त भैरव, विमळार्जुन आणि काळकूट देवाचे पूजन करावे.
पूजा करीं महादेवासी । नंदिकेश्वर भैरवासी । भृंगेश्वर विशेषीं । पूजा करीं मनोहर ॥ २१	महादेव, नंदी, भैरव आणि भृंगेश्वर यांची सुंदर पूजा करावी.
गणप्रियासी पूजोनि । विरुपाक्षातें नमोनि । यक्षेश्वर अर्चोनि । विमलेश्वर पूजीं मग ॥ २२	गणप्रिय आणि विरुपाक्षाला वंदन करून यक्षेश्वर व विमलेश्वराची पूजा करावी.
भीमचंडीं शक्तीसी । पूजीं चंडीविनायकासी । रविरक्ताक्ष गंधर्वासी । पूजा करीं मनोभावें ॥ २३	भीमचंडी शक्ती, चंडीविनायक आणि रविरक्ताक्ष गंधर्व यांची मनोभावे पूजा करावी.
ज्ञानेश्वर असे थोर । पूजा पुढें अमृतेश्वर । गंधर्वसागर मनोहर । पूजा करीं गा भक्तींसी ॥ २४	ज्ञानेश्वर, अमृतेश्वर आणि गंधर्वसागर यांची भक्तीने पूजा करावी.
नरकार्णव तरावयासी । पूजीं भीमचंडीसी । विनवावें तुम्हीं त्यासी । पुनर्दर्शन दे म्हणावें ॥ २५	नरकयातनांतून सुटण्यासाठी भीमचंडीची पूजा करून तिला पुन्हा दर्शनाची विनंती करावी.
एकपादविनायकासी । पुढें पूजीं भैरवासी । संगमेश्वरा भरंवसीं । पूजा करीं गा ब्रह्मचारी ॥ २६	एकपाद विनायक, भैरव आणि संगमेश्वर यांची पूर्ण विश्वासाने पूजा करावी.
भूतनाथ सोमनाथ । कालनाथ असे विख्यात । पूजा करीं गा त्वरित । कपर्दिकेश्वरलिंगाची ॥ २७	भूतनाथ, सोमनाथ आणि प्रसिद्ध कालनाथाची पूजा करून कपर्दिकेश्वर लिंगाचे पूजन करावे.
नागेश्वर कामेश्वर । पुढें पूजीं गणेश्वर । पूजा करीं विश्वेश्वर । चतुर्मुख विनायका ॥ २८	नागेश्वर, कामेश्वर, गणेश्वर, विश्वेश्वर आणि चतुर्मुख विनायकाची पूजा करावी.
पूजीं देहलीविनायकासी । पूजीं गणेश षोडशीं । उदंडगणेश षोडशीं । पूजा करीं मनोहर ॥ २९	देहलीविनायक आणि सोळा गणेश (षोडश गणेश) यांची सुंदर पूजा करावी.
उत्कलेश्वर महाथोर । असे लिंग मनोहर । पुढें एकादश रुद्र । तयांचें पूजन करावें ॥ ३०	उत्कलेश्वर या महान लिंगाचे आणि त्यानंतर अकरा रुद्रांचे पूजन करावे.
जावें तपोभूमीसी । पूजा करीं गा भक्तींसी । रामेश्वर महाहर्षीं । पूजीं मग सोमनाथ ॥ ३१	तपोभूमीत जाऊन रामेश्वर आणि सोमनाथाची आनंदाने पूजा करावी.
भरतेश्वर असे थोर । लक्ष्मणेश्वर मनोहर । पूजीं मग शत्रुघ्नेश्वर । भूमिदेवी अर्चीं मग ॥ ३२	भरतेश्वर, लक्ष्मणेश्वर, शत्रुघ्नेश्वर आणि भूमिदेवी यांची अर्चना करावी.
नकुळेश्वर पूजोन । करीं रामेश्वरध्यान । पुनर्दर्शन दे म्हणोन । विनवावें परियेसा ॥ ३३	नकुळेश्वर आणि रामेश्वराची पूजा करून पुन्हा दर्शनासाठी प्रार्थना करावी.
असंख्यातर तीर्थ वरुण । तेथें करा तुम्हीं नमन । असंख्यात लिंगें जाण । पूजा करावी भक्तींसी ॥ ३४	वरुणा नदीच्या काठी असलेल्या असंख्य तीर्थांना नमन करून तिथल्या शिवलिंगांची पूजा करावी.
पुढें असे लिंग थोर । नामें देव सिद्धेश्वर । पूजा करीं गा मनोहर । पशुपाणि विनायक ॥ ३५	सिद्धेश्वर लिंगाची आणि पशुपाणि विनायकाची सुंदर पूजा करावी.
याची पूजा करोनि । पृथ्वीश्वरातें नमोनि । शरयूकूपीं स्नान करोनि । कपिलधारा स्नान करीं ॥ ३६	सिद्धेश्वराची पूजा करून पृथ्वीश्वराला नमन करावे, शरयू विहिरीत आणि कपिलधारा तीर्थात स्नान करावे.
वृषभध्वजा पूजोनि । ज्वालानृसिंहाचे वंदी चरणीं । वरुणासंगमीं स्नान करोनि । श्राद्धादि कर्मे करावीं ॥ ३७	वृषभध्वज आणि ज्वालानृसिंहाचे पूजन करून वरुणा संगमावर श्राद्धादी कर्मे उरकावीत.
संगमेश्वर पूजावा । सर्वविनायक बरवा । पुढें पूजीं तूं केशवा । भावें करुनि ब्रह्मचारी ॥ ३८	संगमेश्वर, सर्वविनायक आणि भगवान केशवाची भक्तीने पूजा करावी.
पूजा प्रल्हादेश्वरासी । स्नान कपिलातीर्थासी । त्रिलोचनेश्वरासी । पूजा करीं गा भक्तीनें ॥ ३९	प्रल्हादेश्वर, कपिला तीर्थ आणि त्रिलोचनेश्वराची भक्तीने पूजा करावी.
पुढें असे महादेव । पंचगंगातीर ठाव । पूजा करीं गा भक्तिभावें । तया बिंदुमाधवासी ॥ ४०	पंचगंगा तीरावर असलेल्या बिंदुमाधवाची भक्तीने पूजा करावी.
पूजीं मंगळागौरीसी । गभस्तेश्वरा परियेसीं । वसिष्ठ वामदेवासी । पर्वतेश्वर पूजावा ॥ ४१	मंगळागौरी, गभस्तेश्वर, वसिष्ठ-वामदेव आणि पर्वतेश्वराची पूजा करावी.
महेश्वराचे पूजेसी । पुढें सिद्धिविनायकासी । पूजा सप्तवर्णेश्वरासी । सर्वगणेश पूजावा ॥ ४२	महेश्वर, सिद्धिविनायक, सप्तवर्णेश्वर आणि सर्वगणेशाची पूजा करावी.
मग जावें मणिकर्णिके । स्नान करावें विवेकें । विश्वेश्वरातें स्मरोनि निकें । महादेव पूजावा ॥ ४३	मग पुन्हा मणिकर्णिकेवर स्नान करून विश्वेश्वराचे स्मरण करत महादेवाची पूजा करावी.
मग जावें मुक्तिमंडपासी । नमन करावे विष्णूसी । पूजीं दंडपाणीसी । धुंडिराज अर्चावा ॥ ४४	मुक्तिमंडपात विष्णूला नमन करून दंडपाणी आणि धुंडिराज गणपतीची अर्चना करावी.
आनंदभैरव पूजोनि । आदित्येशा नमोनि । पूजा करीं गा भक्तींसी । मोदादि पंचविनायका ॥ ४५	आनंदभैरव आणि आदित्येशाला नमन करून पाच विनायकांची पूजा करावी.
पूजा करीं गा विश्वेश्वरासी । मोक्षलक्ष्मीविलासासी । नमोनि देवा संमुखेसी । मंत्र म्हणावा येणेंपरी ॥ ४६	विश्वेश्वर आणि मोक्षलक्ष्मीविलासाची पूजा करून देवाच्या समोर उभे राहून पुढील मंत्र म्हणावा.
जय विश्वेश विश्वात्मन्‌ काशीनाथ जगत्पते । त्वत्प्रसादान्महादेव कृता क्षेत्रप्रदक्षिणा ॥ ४७ (श्लोक)	"हे विश्वेशा, विश्वात्म्या, काशीनाथा, जगत्पती महादेवा! आपल्या कृपेने ही काशी क्षेत्राची प्रदक्षिणा पूर्ण झाली आहे, आपला जयजयकार असो."
अनेकजन्मपापानि कृतानि मम शंकर । गतानि पंचक्रोशात्मा कृता लिंगप्रदक्षिणा ॥ ४८ (श्लोक)	"हे शंकरा, माझ्या अनेक जन्मांची पापे या पंचक्रोशी लिंगप्रदक्षिणेमुळे नष्ट झाली आहेत."
ऐसा मंत्र जपोन । पुढें करावें शिवध्यान । मुक्तिमंडपा येवोन । आठां ठayiं वंदावें ॥ ४९	हा मंत्र जपून शिवाचे ध्यान करावे आणि मुक्तिमंडपात येऊन आठ ठिकाणांना वंदन करावे.
प्रथम मुक्तिमंडपासी । नमन करावें परियेसीं । वंदोनि स्वर्गमंडपासी । जावें ऐश्वर्यमंडपा ॥ ५०	प्रथम मुक्तिमंडपाला, मग स्वर्गमंडपाला वंदन करून ऐश्वर्यमंडपात जावे.
ज्ञानमंडपा नमोनि । मोक्षलक्ष्मीविलासस्थानीं । मुक्तिमंडपा वंदोनि । आनंदमंडपा जावें तुवा ॥ ५१	ज्ञानमंडप, मोक्षलक्ष्मीविलास आणि मुक्तिमंडपाला वंदन करून आनंदमंडपात जावे.
पुढें वैराग्यमंडपासी । तुवां जावें भक्तींसी । येणेंपरी यात्रेसी । करीं गा बाळा ब्रह्मचारी ॥ ५२	शेवटी वैराग्यमंडपात जाऊन वंदन करावे. अशा प्रकारे काशीची यात्रा पूर्ण करावी.
आणिक एक प्रकार । सांगेन ऐक विचार । नित्ययात्रा मनोहर । ऐक बाळका गुरुदासा ॥ ५३	"अब मी तुला रोज करायची 'नित्ययात्रा' सांगतो, ती नीट ऐक," असे योगी म्हणाले.
सचैल शुचि होवोनि । चक्रपुष्करणीं स्नान करोनि । देवपितर तर्पोनि । ब्राह्मणपूजा करावी ॥ ५४	वस्त्रासह स्नान करून शुद्ध व्हावे, चक्रपुष्करणीत स्नान करून देव-पितरांचे तर्पण करावे आणि ब्राह्मणांची पूजा करावी.
मग निघावें तेथोनि । पदादित्येश्वर पूजोनि । दंपत्येश्वर नमोनि । श्रीविष्णूतें पूजावें ॥ ५५	तिथून निघून पदादित्येश्वर, दंपत्येश्वर आणि भगवान विष्णूची पूजा करावी.
मग नमावा दंडपाणि । महेश्वरातें पूजोनि । मग निघावें तेथोनि । धुंडिराज अर्चिजे ॥ ५६	दंडपाणी आणि महेश्वराला नमन करून धुंडिराज गणपतीची पूजा करावी.
ज्ञानवापीं करी स्नान । नंदिकेश्वर अर्चोन । तारकेश्वर पूजोन । पुढें जावें मग तुवां ॥ ५७	ज्ञानवापीत स्नान करून नंदी आणि तारकेश्वराची पूजा करून पुढे जावे.
महाकाळेश्वर देखा । पूजा करीं भावें एका । दंडपाणि विनायका । पूजा करीं मनोहर ॥ ५८	महाकाळेश्वर, दंडपाणी आणि विनायकाची एकाग्र चित्ताने पूजा करावी.
मग यात्रा विश्वेश्वर । करीं गा बाळका मनोहर । लिंग असे ओंकारेश्वर । प्रतिपदेसी पूजावा ॥ ५९	मग विश्वेश्वराची यात्रा करावी. प्रतिपदेच्या दिवशी ओंकारेश्वर लिंगाची पूजा करावी.
मत्स्योदरी तीर्थासी । स्नान करावें प्रतिपदेसी । त्रिलोचन महादेवासी । दोन्ही लिंगे असतीं जाण ॥ ६०	प्रतिपदेला मत्स्योदरी तीर्थात स्नान करून त्रिलोचन महादेवाची पूजा करावी.
तेथें बीजतिजेसी । जावें तुवां यात्रेसी । यात्रा जाण चतुर्थीसी । कांचीवास लिंग जाणा ॥ ६१	द्वितीया आणि तृतीयेला यात्रा करून चतुर्थीला कांचीवास लिंगाची पूजा करावी.
रत्नेश्वर पंचमीसी । चंद्रेश्वरपूजेसी । षष्ठीसी जावें परियेसीं । ऐक शिष्या एकचित्तें ॥ ६२	पंचमीला रत्नेश्वर आणि षष्ठीला चंद्रेश्वराची पूजा करण्यासाठी जावे.
सप्तमीसी केदारेश्वर । अष्टमीसी लिंग धूमेश्वर । विश्वेश्वर लिंग थोर । नवमी यात्रा महापुण्य ॥ ६३	सप्तमीला केदारेश्वर, अष्टमीला धूमेश्वर आणि नवमीला विश्वेश्वराची पूजा करणे महापुण्याचे आहे.
कामेश्वर दशमीसी । एकादशीसी विश्वेश्वरासी । द्वादशीसी मणिकर्णिकेसी । मणिकेश्वर पूजावा ॥ ६४	दशमीला कामेश्वर, एकादशीला विश्वेश्वर आणि द्वादशीला मणिकर्णिकेवरील मणिकेश्वराची पूजा करावी.
त्रयोदशी प्रदोषेसी । पूजा अविमुक्तेश्वरासी । चतुर्दशीसी विशेषीं । विश्वेश्वर पूजावा ॥ ६५	त्रयोदशीला (प्रदोष) अविमुक्तेश्वराची आणि चतुर्दशीला विशेषतः विश्वेश्वराची पूजा करावी.
जे कोणी काशीवासी । असती नर परियेसीं । त्यांणीं करावी यात्रा ऐसी । नाहीं तरी विघ्न घडे ॥ ६६	काशीत राहणाऱ्या लोकांनी ही यात्रा अशाच प्रकारे करावी, अन्यथा त्यांच्या कार्यात विघ्न येते.
शुक्लपक्षीं येणेंपरी । यात्रा करीं मनोहरी । कृष्णपक्ष आलियावरी । यात्रा करा सांगेन ॥ ६७	ही झाली शुक्ल पक्षाची यात्रा. आता कृष्ण पक्षातील यात्रेचा विधी सांगतो.
चतुर्दशी धरोनि । यात्रा करा प्रतिदिनीं । सांगेन ऐका विधानीं । एकचित्तें परियेसा ॥ ६८	वद्य चतुर्दशीपासून दररोज कशी यात्रा करावी, ते एकाग्र चित्ताने ऐका.
वरुणानदीं करा स्नान । करा शैल्येश्वरदर्शन । संगमेश्वर पूजोन । संगमीं स्नान तये दिनीं ॥ ६९	वरुणा नदीत स्नान करून शैल्येश्वर आणि संगमेश्वराचे दर्शन घ्यावे.
स्वर्गतीर्थस्नानेंसी । स्वर्गेश्वर पूजा हर्षी । मंदाकिनी येरे दिवसीं । मध्यमेश्वर पूजावा ॥ ७०	स्वर्गतीर्थात स्नान करून स्वर्गेश्वराची पूजा करावी. दुसऱ्या दिवशी मंदाकिनीवर मध्यमेश्वराची पूजा करावी.
मणिकर्णिका स्नानेंसी । पूजा ईशानेश्वरासी । हिरण्यगर्भ परियेसीं । दोनी लिंगें पूजिजे ॥ ७१	मणिकर्णिकेवर स्नान करून ईशानेश्वर आणि हिरण्यगर्भ या दोन्ही लिंगांची पूजा करावी.
स्नान धर्मकूपेसी । करीं पूजा गोपद्मेश्वरासी । पूजा करा तया दिवसीं । एकचित्तें परियेसा ॥ ७२	धर्मकुंडावर स्नान करून गोपद्मेश्वराची भक्तीने पूजा करावी.
कपिलधारा तीर्थासी । स्नान करा भक्तींसी । वृषभध्वज लिंगासी । सप्तमीचे दिवसीं पूजीं पै ॥ ७३	सप्तमीच्या दिवशी कपिलधारा तीर्थात स्नान करून वृषभध्वज लिंगाची पूजा करावी.
उपाशांतिकूपेसी । स्नान करा भक्तींसी । उपशांतेश्वरासी । पूजा करीं तया दिनीं ॥ ७४	उपशांती विहिरीत स्नान करून उपशांतेश्वराची पूजा करावी.
पंचचूडडोहांत । स्नान करा शिव ध्यात । ज्येष्ठेश्वरा त्वरित । पूजावें तया दिनीं ॥ ७५	पंचचूड डोहात शिवाचे ध्यान करत स्नान करावे आणि ज्येष्ठेश्वराची पूजा करावी.
चतुःसमुद्रकूपासी । स्नान करीं भावेंसी । समुद्रेश्वर हर्षी । पूजा करीं तया दिनीं ॥ ७६	चार समुद्रांच्या विहिरीत (चतुःसमुद्र कूप) स्नान करून समुद्रेश्वराची आनंदाने पूजा करावी.
देवापुढें कूप असे । स्नान करावें संतोषें । शुक्रेश्वर पूजा हर्षें । पूजा करीं तया दिनीं ॥ ७७	देवापुढील विहिरीत स्नान करून शुक्रेश्वराची आनंदाने पूजा करावी.
दंडखात तीर्थेंसी । स्नान करोनि देवासी । व्याघ्रेश्वरपूजेसी । तुंवा जावें तया दिनीं ॥ ७८	दंडखात तीर्थात स्नान करून व्याघ्रेश्वराच्या पूजेसाठी जावे.
शौनकेश्वरतीर्थेसी । स्नान तुम्ही करा हर्षीं । तीर्थनामें लिंगासी । पूजा करा मनोहर ॥ ७९	शौनकेश्वर तीर्थात स्नान करून त्या नावाने असलेल्या लिंगाची सुंदर पूजा करावी.
जंबुतीर्थ मनोहर । स्नान करा शुभाचार । पूजावा भावें जंबुकेश्वर । चतुर्दश लिंगें येणेंपरी ॥ ८०	जंबुतीर्थात स्नान करून जंबुकेश्वराची पूजा करावी. अशा प्रकारे ही १४ लिंगांची यात्रा आहे.
शुक्लपक्षकृष्णेसी । अष्टमी तिथि विशेषीं । पूजावें तुम्हीं लिंगासी । सांगेन ऐका महापुण्य ॥ ८१	शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील अष्टमीला ज्या लिंगांची पूजा केल्याने पुण्य मिळते, ती ऐका.
मोक्षेश्वर पर्वतेश्वर । तिसरा पशुपतेश्वर । गंगेश्वर नर्मदेश्वर । पूजा करीं मनोभावें ॥ ८२	मोक्षेश्वर, पर्वतेश्वर, पशुपतेश्वर, गंगेश्वर आणि नर्मदेश्वर यांची मनोभावे पूजा करावी.
आणिक भक्तेश्वर गभस्तीश्वर । मध्यमेश्वर असे थोर । तारकेश्वरनामें निर्धार । नव लिंगें पूजावीं ॥ ८३	भक्तेश्वर, गभस्तीश्वर, मध्यमेश्वर आणि तारकेश्वर अशा नऊ लिंगांची पूजा करावी.
आणिक लिंगें एकादश । नित्ययात्रा विशेष । लिंग असे अग्निध्रुवेश । यात्रा तुम्हीं करावी ॥ ८४	नित्ययात्रेसाठी आणखी अकरा विशेष लिंगे आहेत, त्यात अग्निध्रुवेश्वराची यात्रा करावी.
दुसरा असे उर्वशीश्वर । नकुलेश्वर मनोहर । चौथा असे आषाढेश्वर । भारभूतेश्वर पंचम ॥ ८५	उर्वशीश्वर, नकुलेश्वर, आषाढेश्वर आणि भारभूतेश्वर हे पाचवे लिंग होय.
लांगूलेश्वरीं करा पूजा । करा त्रिपुरांतका ओजा । मनःप्रकामेश्वरकाजा । तुम्हीं जावें परियेसा ॥ ८६	लांगूलेश्वर, त्रिपुरांतक आणि मनःप्रकामेश्वराची पूजा करण्यासाठी जावे.
प्रीतेश्वर असे देखा । मंदालिकेश्वर ऐका । तिलपर्णेश्वर निका । पूजा करीं भावेंसी ॥ ८७	प्रीतेश्वर, मंदालिकेश्वर आणि तिलपर्णेश्वर यांची भक्तीने पूजा करावी.
आतां शक्तियात्रेसी । सांगेन ऐका विधीसी । शुक्लपक्षतृतीयेसी । आठ यात्रा कराव्या ॥ ८८	"आता मी तुला 'शक्ती यात्रा' सांगतो. शुक्ल तृतीयेला आठ यात्रा कराव्या."
गोप्रेक्षतीर्थ देखा । स्नान करोनि ऐका । पूजा मुख्य भाळनेत्रिका । भक्तिभावेंकरोनिया ॥ ८९	गोप्रेक्ष तीर्थात स्नान करून भाळनेत्रिका देवीची भक्तीने पूजा करावी.
ज्येष्ठवापीं स्नानेंसी । ज्येष्ठागौरी पूजा हर्षीं । स्नान पान करा वापीसी । शृंगार सौभाग्य गौरीपूजा ॥ ९०	ज्येष्ठवापीत स्नान करून ज्येष्ठागौरीची पूजा करावी. सौभाग्य प्राप्तीसाठी ही गौरीपूजा महत्त्वाची आहे.
विशाळगंगास्नानासी । पूजा विशाळगौरीसी । ललितातीर्थस्नानेसी । ललिता देवी पूजावी ॥ ९१	विशाळगंगेत स्नान करून विशाळगौरीची आणि ललिता तीर्थात स्नान करून ललिता देवीची पूजा करावी.
स्नान भवानीतीर्थेसी । पूजा करा भवानीसी । बिंदुतीर्थ स्नानासी । मंगळागौरी पूजावी ॥ ९२	भवानी तीर्थात स्नान करून भवानीची आणि बिंदुतीर्थात स्नान करून मंगळागौरीची पूजा करावी.
पूजा इतुके शक्तींसी । मग पूजिजे लक्ष्मीसी । येणें विधी भक्तींसी । यात्रा करीं मनोहर ॥ ९३	या सर्व शक्तींची पूजा केल्यावर लक्ष्मीची पूजा करावी. या विधीने केलेली यात्रा फलदायी ठरते.
यात्रातीर्थ चतुर्थीसी । पूजा सर्व गणेशासी । मोदक द्यावे गौरीपुत्रासी । विघ्न न करीं तीर्थवासियांतें ॥ ९४	चतुर्थीला सर्व गणेशांची पूजा करून मोदकांचा नैवेद्य दाखवावा, जेणेकरून तीर्थावर राहणाऱ्यांच्या कार्यात विघ्न येणार नाही.
मंगळ अथवा रविवारेंसी । यात्रा करीं भैरवासी । षष्ठी तिथि परियेसीं । जावें तुम्हीं मनोहर ॥ ९५	मंगळवारी किंवा रविवारी भैरवाची यात्रा करावी. षष्ठीलाही ही यात्रा करणे उत्तम असते.
रविवारीं सप्तमीसी । यात्रा रविदेवासी । नवमी अष्टमी चंडीसी । यात्रा तुम्हीं करावी ॥ ९६	रविवारी सप्तमीला सूर्यदेवाची यात्रा करावी आणि अष्टमी-नवमीला चंडी देवीची यात्रा करावी.
अंतर्गृहयात्रेसी । करावी तुम्हीं प्रतिदिवसीं । विस्तारकाशीखंडासी । ऐक शिष्या ब्रह्मचारी ॥ ९७	"हे ब्रह्मचारी शिष्या, काशीखंडात सांगितल्यानुसार अंतर्गृहयात्रा दररोज करावी."
ऐशी काशीविश्वेश्वर । यात्रा करावी तुम्हीं परिकर । आपुल्या नामीं सोमेश्वर । लिंगप्रतिष्ठा करावी ॥ ९८	अशी ही काशी विश्वेश्वराची यात्रा पूर्ण करावी आणि स्वतःच्या नावाने सोमेश्वर लिंगाची स्थापना करावी.
इतुकें ब्रह्मचारियासी । यात्रा सांगितली परियेसीं । आचरण करीं येणें विधींसी । तुझी वासना पुरेल ॥ ९९	"मी तुला या सर्व यात्रा सांगितल्या आहेत. यानुसार आचरण केल्यास तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील."
तुझे चित्तीं असे गुरु । प्रसन्न होईल शंकरु । मनीं धरीं गा निर्धारु । गुरुस्मरण करीं निरंतर ॥ १००	"तुझ्या मनात गुरूंचे स्मरण आहे, त्यामुळे भगवान शंकर तुझ्यावर प्रसन्न होतील. सतत गुरूंचे ध्यान कर."
इतकें सांगोनि तापसी । अदृश्य झाला परियेसीं । ब्रह्मचारी म्हणे हर्षीं । हाचि माझा गुरु सत्य ॥ १०१	इतके सांगून ते तापसी योगी अदृश्य झाले. तेव्हा त्या ब्रह्मचाऱ्याला वाटले की, हेच माझे खरे गुरू आहेत.
अथवा होईल ईश्वर । मज कृपाळू झाला सत्वर । कार्यं लाधेल निर्धार । म्हणोनि मनीं धरियेलें ॥ १०२	"कदाचित ते साक्षात ईश्वरच होते जे माझ्यावर प्रसन्न झाले. आता माझे कार्य नक्कीच पूर्ण होईल," असा त्याने निश्चय केला.
न आराधितां आपोआप । भेटला मातें मायबाप । गुरुभक्तीनें अमूप । सकाळाभीष्टें पाविजे ॥ १०३	"कोणत्याही कठीण तपश्चर्येशिवाय मला माझे मायबाप (गुरू) भेटले. केवळ गुरुभक्तीने सर्व इच्छा पूर्ण होतात."
समस्त देवा ऐशी गति । दिल्यावांचोन न देती । ईश्वर भोळा चक्रवर्ती । गुरुप्रसादें भेटला ॥ १०४	"इतर देवांची पद्धत अशी आहे की दिल्याशिवाय ते काही देत नाहीत, पण हा भोळा चक्रवर्ती ईश्वर गुरुप्रसादाने मला विनासायास भेटला."
यज्ञ दान तप सायास । कांहीं न करितां सायास । भेटला मज विशेष । गुरुकृपेंकरोनिया ॥ १०५	"यज्ञ, दान किंवा तप असे कोणतेही कष्ट न करता, केवळ गुरुकृपेमुळे मला हे महान दर्शन लाभले."
ऐसें गुरुस्मरण करीत । ब्रह्मचारी जाय त्वरित । विधिपूर्वक आचरत । यात्रा केली भक्तीनें ॥ १०६	अशा प्रकारे गुरूंचे स्मरण करत तो ब्रह्मचारी बालक त्वरित निघाला आणि त्याने शास्त्राप्रमाणे अत्यंत भक्तीने काशीची यात्रा पूर्ण केली.
यात्रा करितां भक्तींसी । प्रसन्न झाला व्योमकेशी । निजस्वरुपें संमुखेसी । उभा राहिला शंकर ॥ १०७	त्याच्या भक्तीने भगवान व्योमकेशी (महादेव) प्रसन्न झाले आणि साक्षात आपल्या मूळ स्वरूपात त्याच्यासमोर उभे राहिले.
प्रसन्न होवोनि शंकर । म्हणे दिधला माग वर । संतोषोनि त्वष्ट्रकुमार । निवेदिता झाला वृत्तान्त ॥ १०८	शंकर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, "बाळा, वर माग." तेव्हा आनंदी होऊन त्या त्वष्ट्रपुत्राने (ब्रह्मचाऱ्याने) सर्व हकीकत सांगितली.
जें जें मागितलें गुरुवर्यें । आणिक त्याचे कन्याकुमारें । सांगता झाला विस्तारें । शंकराजवळी देखा ॥ १०९	आपल्या गुरूंनी, त्यांच्या पत्नीने आणि मुलांनी ज्या ज्या अशक्य वस्तू मागितल्या होत्या, त्या सर्वांची माहिती त्याने शंकराला दिली.
संतोषोनि ईश्वर । देता झाला अखिल वर । म्हणे बाळा माझा कुमार । सकळ विद्याकुशल होसी ॥ ११०	ईश्वराने प्रसन्न होऊन त्याला सर्व वर दिले आणि म्हटले, "बाळा, तू माझ्या पुत्रासमान आहेस, तू सर्व विद्यांमध्ये कुशल होशील."
तुवां केली गुरुभक्ति । तेणें झाली आपणा तृप्ति । अखिल विद्या तुज होती । विश्वकर्मा तूंचि होसी ॥ १११	"तुझ्या थोर गुरुभक्तीमुळे मी तृप्त झालो आहे. तुला सर्व विद्या प्राप्त होतील आणि तूच पुढे 'विश्वकर्मा' म्हणून ओळखला जाशील."
चतुर्विध पुरुषार्थ । लाधला तुज परमार्थ । सृष्टि रचावया समर्थ । होसी जाण त्वष्ट्रपुत्रा ॥ ११२	"तुला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ मिळाले आहेत. हे त्वष्ट्रपुत्रा, तू आता नवीन सृष्टी निर्माण करण्यासही समर्थ होशील."
ऐसा वर लाधोन । त्वष्टा ब्रह्मानंदन । केलें लिंग स्थापन । आपुले नामीं परियेसा ॥ ११३	असा वर मिळाल्यावर, त्या ब्रह्मदेवासमान पुत्राने (त्वष्टा) काशीमध्ये स्वतःच्या नावाने एक शिवलिंग स्थापन केले.
मग निघाला तेथोनि । केली आयती तत्क्षणीं । प्रसन्न होतां शूलपाणि । काय नोहे तयासी ॥ ११४	मग तिथून निघून त्याने सर्व मागितलेल्या वस्तू तत्काळ तयार केल्या. साक्षात महादेव प्रसन्न झाल्यावर कोणती गोष्ट अशक्य आहे?
जें जें मागितलें श्रीगुरुवरें । सकळ वस्तु केल्या चतुरें । घेऊनिया सत्वरें । आला श्रीगुरुसंमुख ॥ ११५	गुरूंनी जे जे मागितले होते, ते सर्व त्या चतुर शिष्याने तयार केले आणि तो त्वरित गुरूंसमोर हजर झाला.
सकळ वस्तु देऊनि । लागतसे श्रीगुरुचरणीं । अनुक्रमें गुरुरमणि । पुत्र-कन्येंसी वंदिलें ॥ ११६	त्या सर्व वस्तू अर्पण करून तो गुरूंच्या चरणी लागला. त्याने गुरुमाता, गुरूंचे पुत्र आणि कन्या या सर्वांना वंदन केले.
उल्हास झाला श्रीगुरुसी । आलिंगितसे महाहर्षीं । शिष्य ताता ज्ञानराशि । तुष्टलों तुझे भक्तीनें ॥ ११७	शिष्याला पाहून श्रीगुरू अत्यंत हर्षित झाले. त्यांनी त्याला मिठी मारली आणि म्हणाले, "बाळा, तू ज्ञानाचा सागर आहेस, मी तुझ्या भक्तीने अत्यंत प्रसन्न आहे."
सकल विद्याकुशल होसी । अष्टैश्वर्ये नांदसी । त्रैमूर्ति तुझिया वंशीं । होतील ऐक शिष्योत्तमा ॥ ११८	"तू सर्व विद्यांत निपुण होशील, तुला अष्टैश्वर्य प्राप्त होईल आणि तुझ्या वंशामध्ये साक्षात त्रैमूर्ती अवतार घेतील."
घर केलें तुवां आम्हांसी । आणिक वस्तु विचित्रेंसी । चिरंजीव तूंचि होसी । आचंद्रार्क तुझें नाम ॥ ११९	"तू आमच्यासाठी सुंदर घर आणि अनेक अपूर्व वस्तू आणल्यास. तू चिरंजीव होशील आणि तुझे नाव चंद्र-सूर्य असेपर्यंत अजरामर राहील."
स्वर्गमृत्युपाताळासी । पसरवीं तुझे चातुर्यासी । रचिसी तूंचि सृष्टीसी । विद्या चौसष्टी तूंचि ज्ञाता ॥ १२०	"स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळात तुझ्या चातुर्याचा प्रसार होईल. तू सृष्टीची रचना करशील आणि ६४ विद्यांचा ज्ञाता होशील."
तुज वश्य अष्ट सिद्धि । होतील जाण नव निधि । चिंता कष्ट न होती कधीं । म्हणोनि वर देतसे ॥ १२१	"तुला अष्टसिद्धी आणि नवनिधी वश होतील. तुला कधीही चिंता किंवा कष्ट सोसावे लागणार नाहीत," असा आशीर्वाद गुरूंनी दिला.
ऐसा वर लाधोनि । गेला शिष्य महाज्ञानी । येणेंपरी विस्तारोनि । सांगे ईश्वर पार्वतीसी ॥ १२२	असा वर मिळवून तो महाज्ञानी शिष्य आनंदाने राहू लागला. ही सर्व कथा भगवान शंकरांनी पार्वतीला विस्तारपूर्वक सांगितली.
ईश्वर म्हणे गिरिजेसी । गुरुभक्ति आहे ऐसी । एकभाव असे ज्यासी । सकळाभीष्टें पावती ॥ १२३	शंकर पार्वतीला म्हणाले, "हे गिरिजे, गुरुभक्तीचे महत्त्व असे आहे. ज्याची गुरूवर श्रद्धा असते, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात."
भव म्हणिजे सागर । उतरावया पैल पार । समर्थ असे एक गुरुवर । त्रैमूर्तीचा अवतार ॥ १२४	"हा संसाररूपी समुद्र पार करण्यासाठी केवळ श्रीगुरुच समर्थ आहेत, कारण ते साक्षात त्रैमूर्तींचा अवतार असतात."
या कारणें त्रैमूर्ति । गुरुचरणीं भजती । वेदशास्त्रें बोलती । गुरुविणें सिद्धि नाहीं ॥ १२५	"म्हणूनच स्वतः त्रैमूर्तीही गुरूंच्या चरणी भजतात. वेदांनुसार गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय सिद्धी प्राप्त होत नाही."
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्था: प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २६ (श्लोक)	ज्याची देवावर जशी भक्ती आहे, तशीच भक्ती गुरूवर असते, अशा महात्म्यालाच वेदांत सांगितलेला खरा अर्थ प्रकाशमान होतो (समजतो).
ऐसें ईश्वर पार्वतीसी । सांगता झाला विस्तारेंसी । म्हणोनि श्रीगुरु प्रीतीसी । निरोपिलें द्विजातें ॥ १२७	शंकराने पार्वतीला ही कथा सांगितली आणि इकडे श्रीनृसिंह सरस्वतींनी त्या ब्राह्मणाला (सायांदेव) ही कथा प्रेमाने सांगितली.
इतुकें होतां रजनीसी । उदय झाला दिनकरासी । चिंता अंधकारासी । गुरुकृपा ज्योती जाणा ॥ १२८	कथा सांगता सांगता रात्र संपली आणि सूर्योदय झाला. शिष्याच्या मनातील चिंतेचा अंधार गुरूंच्या कृपारूपी ज्योतीने नष्ट झाला.
संतोषोनि द्विजवर । करिता झाला नमस्कार । ऐसी बुद्धि देणार । तूंचि स्वामी कृपानिधि ॥ १२९	तो ब्राह्मण (सायांदेव) आनंदाने गुरूंना नमस्कार करून म्हणाला, "स्वामी, मला अशी उत्तम बुद्धी देणारे आपणच कृपानिधी आहात."
नमन करुनि श्रीगुरुसी । विनवीतसे भावेंसी । स्वामी कथा निरोपिलीसी । अपूर्व मातें वाटलें ॥ १३०	गुरूंना वंदन करून तो म्हणाला, "स्वामी, आपण सांगितलेली ही कथा अत्यंत अपूर्व आणि अद्भूत आहे."
काशीयात्राविधान । निरोपिलें मज विस्तारोन । तया वेळीं होतों आपण । तुम्हांसहित तेथेंचि ॥ १३१	"आपण काशीयात्रेचे जे सविस्तर वर्णन केले, त्यावेळी मला असे वाटले की मी स्वतः आपल्यासोबत काशीतच आहे."
पाहिलें आपण दृष्टान्तीं । स्वामी काशीपुरीं असती । जागृतीं कीं सुषुप्तीं । नकळे मातें स्वामिया ॥ १३२	"दृष्टांतात मी पाहिले की आपण साक्षात काशीतच आहात. हे स्वप्न होते की जागृती, हे मला उमजत नाही."
म्हणोनि विप्र तये वेळीं । वंदी श्रीगुरुचरणकमळीं । विनवीतसे करुणा बहाळी । भक्तिभावेंकरोनिया ॥ १३३	असे म्हणून त्या ब्राह्मणाने गुरूंच्या चरणांवर डोके ठेवले आणि अत्यंत भक्तिभावाने त्यांची प्रार्थना करू लागला.
जय जया परमपुरुषा । परात्परा परमहंसा । भक्तजनमानसहंसा । श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ १३४	"हे परमपुरुषा, परात्परा, परमहंसा, भक्तांच्या मनातील हंसा, श्रीनृसिंह सरस्वती आपला जयजयकार असो!"
ऐसें तया अवसरीं । पूर्वज तुझा स्तोत्र करी । सांगेन तुज अवधारीं । एकचित्तें करुनिया ॥ १३५	सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणतात, "त्यावेळी तुझ्या पूर्वजांनी (सायांदेवांनी) गुरूंचे जे स्तोत्र गायले, ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक."
।। श्रीगुरुअष्टकम् ।।
आदौ ब्रह्मत्वमेव सर्वजगतां वेदात्ममूर्तिं विभुं । पश्चात्‌ क्षोणिजडा विनाश-दितिजां कृत्वाऽवतारं प्रभो । हत्वा दैत्यमनेकधर्मचरितं, भूत्वाऽत्मजोऽत्रेर्गृहे । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वती श्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ३६ (श्लोक)	प्रारंभी जे जगाचे ब्रह्मस्वरूप आणि वेदमूर्ती होते, पुढे पृथ्वीचा भार हरण करण्यासाठी ज्यांनी अवतार घेतले, अनेक दैत्यांचा वध केला आणि जे अत्री ऋषींच्या घरी पुत्र म्हणून जन्मले, अशा श्रीनृसिंह सरस्वतींच्या चरणकमलांना मी वंदन करतो.
भूदेवाखिलमानुषं विदुजना बाधायमानं कलिं । वेदादुश्यमनेकवर्णमनुजा, भेदादि-भूतोन्नतम्‌ । छेदः कर्मतमांधकारहरणं श्रीपादसूर्योदयं । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वती श्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ३७ (श्लोक)	कलयुगातील मानवांना होणारा त्रास दूर करणाऱ्या, कर्माच्या अंधकाराचा नाश करण्यासाठी जे सूर्योदयाप्रमाणे आले आहेत, त्या श्रीनृसिंह सरस्वतींच्या चरणांना मी वंदन करतो.
धातस्त्वं हरिशंकरप्रतिगुरो, जाताग्रजन्मं विभो । हेतुः सर्वविदोजनाय तरणं, ज्योतिःस्वरुपं जगत्‌ । चातुर्थाश्रमस्थापितं क्षितितले, पातुः सदा सेव्ययं । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वतीश्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ३८ (श्लोक)	आपण ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश स्वरूप आहात. संसारातून तारून नेण्यासाठी आपण ज्योतिस्वरूप आहात आणि पृथ्वीवर संन्यास धर्माची स्थापना केली आहे, अशा आपल्या चरणांना मी वंदन करतो.
चरितं चित्रमनेककीर्तिमतुलं, परिभूतभूमंडले । मूकं वाक्यदिवांधकस्य नयनं, वंध्यां च पुत्रं ददौ । सौभाग्यं विधवां च दायकश्रियं, दत्त्वा च भक्तं जनं । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वतीश्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ३९ (श्लोक)	ज्यांचे चरित्र अद्भूत आहे, ज्यांनी मुक्याला वाचा दिली, अंधाला दृष्टी दिली, वांझ स्त्रीला पुत्र दिला आणि विधवेला सौभाग्य व भक्तांना लक्ष्मी दिली, अशा श्रीनृसिंह सरस्वतींच्या चरणांना मी वंदन करतो.
दुरितं, घोरदरिद्रदावतिमिरं, हरणं जगज्जोतिष । स्वर्धेंनुं सुरपादपूजितजना, करुणाब्धिभक्तार्तितः । नरसिंहेंद्रसरस्वतीश्वर विभो, शरणागतं रक्षकं । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वती श्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ १४० (श्लोक)	जे पापांचा आणि घोर दारिद्र्याचा नाश करणारे जगज्ज्योती आहेत, जे भक्तांसाठी कामधेनूसमान आहेत, अशा शरणागतांचे रक्षण करणाऱ्या श्रीनृसिंह सरस्वतींच्या चरणांना मी वंदन करतो.
गुरुमूर्तिश्चरणारविंदयुगलं, स्मरणं कृतं नित्यसौ । चरितं क्षेत्रमनेकतीर्थसफलं सरितादि-भागीरथी । तुरगामेधसहस्त्रगोविदुजनाः स्मयक्‌ ददंस्तत्फलं । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वतीश्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ४१ (श्लोक)	ज्यांच्या चरणांचे नित्य स्मरण केल्याने हजारो अश्वमेध यज्ञांचे आणि गंगादि तीर्थांचे फळ मिळते, अशा श्रीनृसिंह सरस्वतींच्या चरणांना मी वंदन करतो.
नो शक्यं तव नाममंगल-स्तुवं, वेदागमागोचरं । पादद्वं ह्रदयाब्जमंतरजलं निर्धारमीमांसतं । भूयो भूयः स्मरन्नमामि मनसा, श्रीमद्‌गुरुं पाहि मां । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वती श्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ४२ (श्लोक)	ज्यांचे मंगल नाव आणि स्तुती करणे वेदांनाही शक्य नाही, अशा श्रीगुरूंचे मी वारंवार स्मरण करतो. हे श्रीगुरुराया, माझे रक्षण करा.
भक्तानां तरणार्थ सर्वजगतां, दीक्षां ददन्योगिनां । सुक्षेत्रं पुरगाणगस्थित प्रभो, दत्त्वा चतुष्कामदं । स्तुत्वा भक्तसरस्वतीगुरुपदं, जितत्वाऽद्यदोषादिकं । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वती श्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ४३ (श्लोक)	भक्तांना तारण्यासाठी आणि योग्यांना दीक्षा देण्यासाठी जे गाणगापूर क्षेत्री निवास करतात आणि चारी पुरुषार्थ प्रदान करतात, अशा श्रीनृसिंह सरस्वतींच्या चरणांना मी वंदन करतो.
एवं श्रीगुरुनाथमष्टकमिदं स्तोत्रं पठेन्नित्यसौ । तेजोवर्चबलोन्नतं श्रियकरं आनंदवर्धं वपुः । पुत्रापत्यमनेकसंपदशुभा दीर्घायुरारोग्यतां । वंदेऽहं नरकेसरीसरस्वती श्रीपादयुग्मांबुजम्‌ ॥ ४४ (श्लोक)	जे कोणी हे 'श्रीगुरुअष्टक' नित्य वाचतील, त्यांचे तेज, बल आणि आनंद वाढेल. त्यांना पुत्र, संपत्ती, दीर्घायुष्य आणि आरोग्य प्राप्त होईल.
येणेंपरी स्तोत्र करीत । मागुती करी दंडवत । सद्‌गदित कंठ होत । रोमांच अंगीं उठियेले ॥ १४५	अशा प्रकारे स्तोत्र गाऊन सायांदेवांनी गुरूंना पुन्हा साष्टांग दंडवत घातले. त्यांचा कंठ दाटून आला आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले.
म्हणे त्रैमूर्ति अवतारु । तूंचि देवा जगद्गुरु । आम्हां दिसतोसी नरु । कृपानिधि स्वामिया ॥ १४६	तो म्हणाला, "स्वामी, आपण साक्षात त्रैमूर्तींचा अवतार आहात, आपणच जगद्गुरु आहात. जरी आपण माणसाच्या रूपात दिसत असलात तरी आपण साक्षात कृपानिधी ईश्वर आहात."
मज दाविला परमार्थ । लाधलों चारी पुरुषार्थ । तूंचि सत्य विश्वनाथ । काशीपुर तुजपाशीं ॥ १४७	"आज मला खऱ्या परमार्थाचे दर्शन झाले आणि चारी पुरुषार्थ मिळाले. आपणच साक्षात विश्वनाथ आहात आणि काशीक्षेत्र आपल्यापाशीच आहे."
ऐसेंपरी श्रीगुरुसी । विनवीतसे परियेसीं । संतोषोनि महाहर्षीं । निरोप देती तये वेळीं ॥ १४८	अशा प्रकारे सायांदेव श्रीगुरूंची विनवणी करू लागले. तेव्हा अत्यंत प्रसन्न होऊन श्रीगुरू त्यांना सांगू लागले.
श्रीगुरु म्हणती द्विजासी । दाखविली तुज काशी । पुढें तुझ्या वंशीं एकविसांसी । यात्राफळ तयां असे ॥ १४९	श्रीगुरु म्हणाले, "मी तुला काशीचे दर्शन घडवले आहे. तुझ्या पुढील्या २१ पिढ्यांनाही या यात्रेचे फळ प्राप्त होईल."
तूंचि आमुचा निजभक्त । दाखविला तुज दृष्टान्त । आम्हांपासीं सेवा करीत । राहें भक्ता म्हणती तया ॥ १५०	"तू आमचा खरा भक्त आहेस, म्हणूनच मी तुला हा दृष्टांत दाखवला. आता तू आमच्या जवळ राहूनच सेवा कर," असे गुरूंनी त्याला सांगितले.
जरी राहसी आम्हांपासी । तरी त्वां न वंदिजे म्लेंच्छासी । आणोनिया स्त्रीपुत्रांसी । भेटी करीं आम्हांतें ॥ १५१	श्रीगुरु सायंदेवाला म्हणाले, "जर तुला आमच्या जवळ राहायचे असेल, तर तू आता त्या म्लेंच्छ राजाची सेवा/वंदन करू नकोस. तुझ्या पत्नी-मुलांना घेऊन ये आणि आम्हाला भेटव."
निरोप देऊनि द्विजासी । गेले गुरु मठासी । आनंद झाला मनासी । श्रीगुरुदर्शनीं भक्तजना ॥ १५२	असा निरोप देऊन श्रीगुरु मठात गेले. श्रीगुरूंच्या दर्शनाने सर्व भक्तांच्या मनात आनंद झाला.
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिद्धाचिया चरणां । विनवीतसे कर जोडोनि जाणा । भक्तिभावेंकरोनिया ॥ १५३	शिष्य नामधारक सिद्धमुनींच्या चरणी लागला आणि हात जोडून भक्तीने विचारू लागला.
मागें कथानक निरोपिलें । सायंदेव शिष्य श्रीगुरुंनीं त्यातें निरोपिलें । कलत्रपुत्र आणीं म्हणत ॥ १५४	"स्वामी, आपण मागे सांगितले की श्रीगुरूंनी सायंदेवाला आपल्या पत्नी-मुलांना घेऊन येण्यास सांगितले होते."
पुढें तया काय झालें । विस्तारोनि सांगा वहिलें । पाहिजे आतां अनुग्रहिलें । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ १५५	"त्यानंतर पुढे काय झाले, ते मला सविस्तर सांगा," अशी विनंती करून नामधारक चरणी लागला.
संतोषोनि सिद्ध मुनि । सांगतसे विस्तारोनि । सायंदेव महाज्ञानी । गेला श्रीगुरुनिरोपें ॥ १५६	सिद्धमुनींनी आनंदाने सांगण्यास सुरुवात केली की, तो महाज्ञानी सायंदेव गुरूंची आज्ञा घेऊन आपल्या गावी गेला.
जाऊनि आपुले स्त्रियेसी । सांगता झाला पुत्रासी । आमुचा गुरु परियेसीं । असे गाणगापुरांत ॥ १५७	त्याने घरी जाऊन पत्नी आणि मुलांना सांगितले की, "आपले श्रीगुरु आता गाणगापुरात वास्तव्यास आहेत."
आम्हीं जावें भेटीसी । समस्त कन्यापुत्रांसी । म्हणोनि निघाला वेगेंसी । महानंदेंकरोनिया ॥ १५८	"आपण सर्वांनी त्यांच्या भेटीला जायला हवे," असे म्हणून तो कुटुंबासह मोठ्या आनंदाने गाणगापूरला निघाला.
पावला गाणगापुरासी । भेटी जहाली श्रीगुरुसी । नमन करी भक्तींसी । साष्टांगीं तये वेळीं ॥ १५९	गाणगापूरला पोहोचल्यावर श्रीगुरूंची भेट झाली. सायंदेवाने अत्यंत भक्तीने त्यांना साष्टांग नमस्कार केला.
कर जोडुनी तये वेळीं । स्तोत्र करी वेळोवेळीं । ओंनमोजी चंद्रमौळि । त्रैमूर्ति तूंचि होसी ॥ १६०	हात जोडून तो वारंवार प्रार्थना करू लागला, "हे चंद्रमौळी शंकरा, आपण साक्षात त्रैमूर्ती आहात, आपल्याला वंदन असो."
तूं त्रैमूर्तिचा अवतार । अज्ञानदृष्टीं दिससी नर । वर्णावया न दिसे पार । तुझा महिमा स्वामिया ॥ १६१	"आपण त्रैमूर्तींचे अवतार आहात, पण अज्ञानी लोकांना आपण मनुष्य वाटता. आपल्या महिमा अपार आहे."
तुझा महिमा वर्णावयासी । शक्ति कैची आम्हांसी । आदिपुरुष भेटलासी । कृपानिधि स्वामिया ॥ १६२	"आपल्या गुणांचे वर्णन करण्याची शक्ती आमच्यात नाही. आपण साक्षात आदिपुरुष आणि कृपानिधी आहात."
जैसा चंद्र चकोरासी । उदय होतां संतोष त्यासी । तैसा आनंद आम्हांसी । तुझे चरण लक्षितां ॥ १६३	"चंद्राचा उदय झाल्यावर चकोराला जसा आनंद होतो, तसाच आनंद आपल्या चरणांचे दर्शन घेतल्यावर आम्हाला होत आहे."
पूर्वजन्मीं पापराशि । केल्या होत्या बहुवशी । श्रीगुरुचे दर्शनेसी । पुनीत झालों म्हणतसे ॥ १६४	"माझ्या पूर्वजन्मीच्या पापांचा डोंगर आपल्या दर्शनाने जळून गेला आणि मी पावन झालो आहे."
जैसा चिंतामणि स्पर्शीं । हेमत्व होय लोहासी । मृत्तिका पडतां जंबूनदीसी । उत्तम सुवर्ण होतसे ॥ १६५	"चिंतामणीच्या स्पर्शाने जसे लोखंडाचे सोने होते आणि जंबूनदीच्या संपर्कात येणारी माती जशी सुवर्ण बनते..."
जातां मानससरोवरासी । हंसत्व येई वायसासी । तैसें तुझे दर्शनेंसी । पुनीत झालों स्वामिया ॥ १६६	"...किंवा मानससरोवरात गेल्यावर कावळ्याला जसे हंसत्व प्राप्त होते, तसेच आपल्या दर्शनाने मी शुद्ध झालो आहे."
गंगा पापं शशी तापं दैन्यं कल्पतरुस्तथा । पापं तापं च हरति दैन्यं च गुरुदर्शनम्‌ ॥ १ (श्लोक)	गंगा पाप नष्ट करते, चंद्र ताप (उष्णता) दूर करतो आणि कल्पतरू दारिद्र्य दूर करतो. परंतु श्रीगुरूंचे दर्शन हे पाप, ताप आणि दैन्य या तिन्हींचा एकाच वेळी नाश करते.
टीका ॥ गंगा स्नानानें पापें नाशी । ताप निवारी देखा शशी । कल्पवृक्षछायेसी । कल्पिलें फळ पाविजे ॥ १६७	गंगेत स्नान केल्याने पाप जाते, चंद्राने ताप जातो आणि कल्पवृक्षाच्या छायेत बसल्यास इच्छिलेले फळ मिळते.
एकेकाचे एकेक गुणें । असतीं ऐसीं हीं लक्षणें । दर्शन होतां श्रीगुरुचरणें । तिन्ही फळें पाविजे ॥ १६८	या सर्वांचा एकेक वेगळा गुण आहे, पण श्रीगुरूंच्या चरणांचे दर्शन घेतल्यास या तिन्ही गोष्टींचे फळ एकाच वेळी प्राप्त होते.
पापें हरती तात्काळीं । तापचिंता जातीं सकळी । दैन्यकानन समूळ जाळी । श्रीगुरुचरणदर्शनें ॥ १६९	गुरूंच्या दर्शनाने पाप तत्काळ नष्ट होते, मनातील चिंता (ताप) मिटते आणि दारिद्र्याचे रान समूळ जळून खाक होते.
चतुर्विध पुरुषार्थ । देता होय गुरुनाथ । ऐसा वोले वेदसिद्धान्त । तोचि आम्हीं देखिला ॥ १७०	"श्रीगुरु चारी पुरुषार्थ देण्यास समर्थ आहेत, असा वेदांचा सिद्धांत आहे आणि तो मी प्रत्यक्ष अनुभवला आहे."
म्हणोनिया आनंदेंसी । गायन करी संतोषीं । अनेक रागें परियेसीं । कर्नाटक भाषें करोनि ॥ १७१	असे म्हणून सायंदेवाने मोठ्या आनंदाने आणि विविध रागांमध्ये 'कन्नड' (कर्नाटक) भाषेत श्रीगुरूंची स्तुती गायली.
।। कन्नड स्तोत्र (भावार्थ) ।।
राग श्रीराग । कंडेनिंदु भक्तजनराभाग्यनिधियभूमंडलदोळगेनारसिंहसरस्वतीया ॥ १७२	(श्रीरागात गायन) आज मी या भूमंडळावर भक्तजनांच्या भाग्याचा ठेवा असलेल्या साक्षात श्रीनृसिंह सरस्वतींना डोळे भरून पाहिले आहे.
कंडेनिंदुउंडेनिंदुवारिजादोळपादवाराजाकमळांदोळदंतध्यानिसी ॥ १७३	ज्यांचे पाय कमळासारखे सुंदर आहेत, अशा श्रीगुरूंचे आज मला दर्शन घडले आहे. मी माझ्या अंतःकरणात त्या चरणकमलांचे मनोभावे ध्यान करतो.
सुखसुवाजनारुगळा । भोरगेलान्नेकामिफळफळा । नित्यसकळाहूवा । धीनारसिंहसरस्वतीवरानना ॥ १७४	लोकांना सुख देणारे आणि त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारे हे श्रीनृसिंह सरस्वती आहेत. त्यांचे मुख अत्यंत तेजस्वी असून ते नित्य प्रसन्न आहेत.
वाक्यकरुणानेनसुवा । जगदोळगदंडकमंडलुधराशी । सगुणानेनीशीसुजनरिगे । वगादुनीवासश्रीगुरुयतिवरान्न ॥ १७५	ज्यांच्या वाणीत करुणा आहे, ज्यांनी हाती दंड आणि कमंडलु धारण केला आहे, अशा या सगुण-साकार यतिराज श्रीगुरूंनी सुजनांच्या कल्याणासाठी येथे निवास केला आहे.
धारगेगाणगापुरडोलकेलाशीहरी । दासिसोनुनादयाकरुणादली । वरावीतुंगमुनाहोरावनुअनुबिना । नारसिंहसरस्वतीगुरुचरणवन्न ॥ १७६	हे साक्षात हरी (विष्णू) असून गाणगापुरात वास्तव्यास आहेत. मी त्यांचा दास असून त्यांची करुणा भाकत आहे. श्रीनृसिंह सरस्वतींच्या चरणांचे मी अखंड चिंतन करतो.
राजगखंडीकंडीनेननमा । इंदुकडेनेनमा । मंडलादोळगेयती कुलराये । चंद्रमन्ना ॥ १७७	यतींच्या कुळात श्रेष्ठ असलेल्या या गुरुराजांना मी आज पाहिले आहे. जसा नक्षत्रांमध्ये चंद्र शोभतो, तसेच हे गुरुराज या भूमंडळावर शोभून दिसत आहेत.
तत्त्वबोधायाउपनिषदतत्त्वचरित नाव्यक्तवादपरब्रह्ममूर्तियनायना । शेषशयनापरवेशकायना । लेशकृपयनीवनेवभवासौपालकाना ॥ १७८	हे उपनिषदांमधील गूढ तत्त्व सांगणारे, अव्यक्त असे परब्रह्मच आहेत. जे शेषशायी विष्णूचे स्वरूप असून केवळ थोड्याशा कृपेने भक्तांचे या भवसागरातून रक्षण करतात.
गंधपरिमळादिशोभितानंदासरसाछंदालयोगेंद्रेगोपीवृंदवल्लभना ॥ १७९	जे अष्टगंधाच्या सुवासाने शोभून दिसततात आणि जे साक्षात योगेंद्र आहेत. भक्तांसाठी ते गोपीवल्लभ श्रीकृष्णाप्रमाणेच प्रिय आणि आनंददायी आहेत.
करीयनीयानांपापगुरु । नवरसगुसायन्नीं । नरसिंहसरस्वत्यन्ना । नादपुरुषवादना ॥ १८०	भक्तांच्या पापांचा पर्वत नष्ट करणारे हे नवरसांनी युक्त असलेले श्रीनृसिंह सरस्वती साक्षात नादब्रह्म स्वरूप पुरुष आहेत.
यापरी स्तोत्रें श्रीगुरुसी । स्तुति केली बहुवसीं । संतोषोनि महाहर्षीं । आश्वासिताती तये वेळीं ॥ १८१	अशा प्रकारे अनेक स्तोत्रांनी श्रीगुरूंची स्तुती केली असता, श्रीगुरूंनी अत्यंत प्रसन्न होऊन त्याला आधार दिला.
प्रेमभावें समस्तांसी । बैसा म्हणती समीपेसी । जैसा लोभ मायेसी । या बाळकावरी परियेसा ॥ १८२	आईचा जसा आपल्या मुलावर लोभ असतो, तशाच प्रेमाने श्रीगुरूंनी सर्वांना आपल्या जवळ बसायला सांगितले.
आज्ञा घेउनी सहज । गेला तुमचा पूर्वज । सकळ पुत्रांसहित द्विज । आला श्रीगुरुदर्शना ॥ १८३	सिद्धमुनी म्हणाले, "बा नामधारका, तुझा पूर्वज (सायंदेव) आज्ञा घेऊन घरी गेला होता आणि आता आपल्या सर्व मुलांसह पुन्हा दर्शनाला आला आहे."
भाद्रपद चतुर्दशीसी । शुक्लपक्ष परियेसीं । आला शिष्य भेटीसी । एकाभावेंकरोनिया ॥ १८४	भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीच्या दिवशी तो शिष्य अत्यंत श्रद्धेने श्रीगुरूंच्या भेटीला आला.
येती शिष्य लोटांगणीं । एकाभावें तनुमनीं । येऊनि लागती चरणीं । सद्गदित कंठ झाला ॥ १८५	सर्व कुटुंब गुरूंना लोटांगण घालून चरणी लागले, भक्तीमुळे त्यांचा कंठ दाटून आला.
स्तोत्र करिती तिहीं काळीं । कर जोडोनि तये वेळीं । ओं नमोजी चंद्रमौळि । त्रैमूर्ति तूंचि होसी ॥ १८६	ते तिन्ही त्रिकाळ गुरूंची प्रार्थना करू लागले— "हे चंद्रमौळी त्रैमूर्ती, आपल्याला वंदन असो."
त्रैमूर्तींचा अवतारु । झालासी तूं जगद्गुरु । येरां दिसतोसी नरु । न कळे पार तुझा स्वामिया ॥ १८७	"आपण जगद्गुरु आहात. इतरांना आपण मनुष्य वाटता, पण आपल्या स्वरूपाचा अंत कोणालाही लागत नाही."
सिद्ध म्हणे नामकरणी । काय सांगू तये दिनीं । कैशी कृपा अंतःकरणीं । तया श्रीगुरु यतीचे ॥ १८८	सिद्धमुनी म्हणतात, "हे नामधारका, त्या दिवशी श्रीगुरूंच्या अंतःकरणात सायंदेवाबद्दल किती अपार कृपा होती, हे मी काय सांगू!"
आपुले पुत्रकलत्रेंसी । जैसा लोभ परियेसीं । तैसा तुमचे पूर्वजासी । प्रेमभावें पुसताती ॥ १८९	जसा स्वतःच्या कुटुंबावर लोभ असतो, तशाच प्रेमाने श्रीगुरूंनी सायंदेवाची विचारपूस केली.
गृहवार्ता सुरसी । क्षेम पुत्रकलत्रेंसी । द्विज सांगे मनोहर्षी । सविस्तारीं परियेसा ॥ १९०	त्यांनी घरच्या स्थितीबद्दल आणि मुलांच्या खुशालीबद्दल विचारले, तेव्हा सायंदेवाने आनंदाने सर्व सविस्तर सांगितले.
पुत्रकलत्रेंसंहित नमोन । सांगे क्षेम समाधान । होते पुत्र चौघेजण । चरणावरी घातले ॥ १९१	पत्नी-मुलांसह नमस्कार करून सायंदेवाने आपले चारही पुत्र श्रीगुरूंच्या चरणांवर घातले (नतमस्तक केले).
ज्येष्ठसुत नागनाथ । तयावरी कृपा बहुत । कृपानिधि गुरुनाथ । माथां हस्त ठेविती ॥ १९२	सायंदेवाचा मोठा मुलगा 'नागनाथ' याच्यावर श्रीगुरूंची विशेष कृपा झाली आणि त्यांनी त्याच्या डोक्यावर आपला वरदहस्त ठेवला.
श्रीगुरु म्हणती द्विजासी । तुझ्या ज्येष्ठसुतासी । आयुष्य पूर्ण असे त्यासी । संतति बहु याची वाढेल ॥ १९३	श्रीगुरु म्हणाले, "तुझ्या या थोरल्या मुलाला पूर्ण आयुष्य लाभेल आणि याची वंशवृद्धी मोठ्या प्रमाणावर होईल."
हाच भक्त आम्हांसी । असेल श्रियायुक्तेसी । तुवां आतां म्लेंच्छासी । सेवा न करावी म्हणितलें ॥ १९४	"हा आमचा परम भक्त होईल आणि ऐश्वर्याने नांदेल. तू आता त्या म्लेंच्छ राजाची सेवा सोडून दे."
आणिक तूंतें असे नारी । पुत्र होती तीस चारी । नांदतील श्रेयस्करी । तुवां सुखें असावें ॥ १९५	"तुझ्या पत्नीला आणखी चार पुत्र होतील. ते सर्व सुखासमाधानाने नांदतील, तू आता निर्धास्त राहा."
जया दिवसीं म्लेंच्छासी । तुवां जावोनि वंदिसी । हानि असे जीवासी । म्हणोनि सांगती तये वेळीं ॥ १९६	"जया दिवशी तू त्या म्लेंच्छ राजाला वंदन करशील, त्या दिवशी तुझ्या प्राणांना धोका निर्माण होईल," असा इशाराही त्यांनी दिला.
तुझा असे वडिल सुत । तोचि आमुचा निज भक्त । त्याची कीर्ति वाढेल बहुत । म्हणती श्रीगुरु तये वेळीं ॥ १९७	"तुझा हा मोठा मुलगा आमचा निजभक्त असून त्याची कीर्ती जगात खूप वाढेल."
मग म्हणती द्विजासी । जावें त्वरित संगमासी । स्नान करोनि त्वरितेंसी । यावें म्हणती तये वेळीं ॥ १९८	त्यानंतर श्रीगुरूंनी त्याला सांगितले, "आता त्वरित संगमावर जाऊन स्नान करून परत ये."
ग्रामलोक तया दिवसीं । पूजा करितां अनंतासी । येऊनिया श्रीगुरुसी । पूजा करितो परियेसा ॥ १९९	त्या दिवशी गावातील सर्व लोक 'अनंत' देवाची पूजा करत होते. सायंदेवही स्नान करून आला आणि श्रीगुरूंची पूजा करू लागला.
पुत्रमित्रकलत्रेंसी । गेले स्नाना संगमासी । विधिपूर्वक अश्वत्थासी । पूजूनि आले मठातें ॥ २००	कुटुंबासह संगमावर स्नान करून आणि अश्वत्थाची (पिंपळाची) पूजा करून ते मठात परत आले.
श्रीगुरु म्हणती द्विजासी । आजि व्रतचतुर्दशी । पूजा करीं अनंतासी । समस्त द्विज मिळोनि ॥ २०१	श्रीगुरु म्हणाले, "आज अनंत चतुर्दशी आहे. सर्व ब्राह्मणांसह मिळून भगवान अनंताची पूजा कर."
ऐसें म्हणतां द्विजवरु । करितां होय नमस्कारु । आमुचा अनंत तूंचि गुरु । व्रतसेवा तुमचे चरण ॥ २०२	सायंदेव म्हणाला, "स्वामी, आमचा साक्षात अनंत देव आपणच आहात. आपली सेवा करणे हेच आमचे व्रत आहे."
तये वेळीं श्रीगुरु । सांगतां झाला विस्तारु । कौंडिण्यमहाऋषीश्वरु । केलें व्रत प्रख्यात ॥ २०३	त्यावेळी श्रीगुरूंनी सांगितले की, महान कौंडिण्य ऋषींनी हे 'अनंत व्रत' कसे केले आणि ते कसे प्रसिद्ध झाले.
ऐसें म्हणतां द्विजवरु । करितां होय नमस्कारु । कैसें व्रत आचरावें साचारु । पूर्वीं कोणी केलें असे ॥ २०४	सायंदेवाने विचारले, "हे व्रत कसे करावे? पूर्वी हे कोणी केले होते? कृपया मला सांगा."
ऐसें व्रत प्रख्यात । व्रत दैवत अनंत । जेणें होय माझें हित । कथामृत निरोपिजे ॥ २०५	"अनंत देवाचे हे प्रसिद्ध व्रत कशा प्रकारे केले जाते, ज्याने माझे कल्याण होईल, ती कथा मला सांगा."
येणें पुण्य काय घडे । काय लाभतसे रोकडें । ऐसें मनींचें साकडें । फेडावें माझें स्वामिया ॥ २०६	"या व्रतामुळे कोणते पुण्य मिळते आणि काय फळ प्राप्त होते, माझ्या मनातील ही शंका दूर करा."
ऐसें विनवीतसे द्विजवरु । संतोषोनि गुरु दातारु । सांगते झाले व्रताचारु । सिद्ध म्हणे नामधारका ॥ २०७	सिद्धमुनी म्हणतात— नामधारका, सायंदेवाच्या विनंतीवरून श्रीगुरूंनी त्याला व्रताचा सर्व विधी सांगण्यास सुरुवात केली.
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधरु । सांगे गुरुचरित्रविस्तारु । ऐकतां भवसागरु । पैल पार पाववी श्रीगुरु ॥ २०८	म्हणूनच सरस्वती गंगाधर हा गुरुचरित्राचा विस्तार सांगत आहेत, जो ऐकल्याने मनुष्य हा संसारसागर सहज पार करतो.
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । काशीयात्रा समस्त करीत । श्रोते ऐकती आनंदित । तेणें सफल जन्म होय ॥ २०९	अशा प्रकारे काशीयात्रेचे वर्णन करणाऱ्या या कथेने श्रोत्यांचा जन्म सफल होतो.
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । सांगतसे नामधारक विख्यात । जेणें होय मोक्ष प्राप्त । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ २१०	ज्याच्या श्रवणाने मोक्ष प्राप्त होतो, असा हा गुरुचरित्रामृतातील बेचाळिसावा अध्याय येथे समाप्त होत आहे.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे काशीक्षेत्रमहिमावर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४२॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥२१०॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय त्रेचाळीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील त्रेचाळीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.