ज्ञानेश्वरी अध्याय १
श्री गणेशाय नमः
संत ज्ञानेश्वरांनी रचलेली ज्ञानेश्वरी ही भगवद्गीतेवरील अत्यंत सुंदर आणि सखोल टीका आहे.
या लेखामध्ये ज्ञानेश्वरी अध्याय १ मधील ओवी क्रमांक १ ते १५० पर्यंतच्या सर्व ओव्या आणि त्यांचे सोप्या मराठीत अर्थ दिलेले आहेत.
हा अध्याय गीतेच्या प्रस्तावनेप्रमाणे असून त्यामध्ये ज्ञान, भक्ती आणि तत्त्वज्ञानाचा सुंदर संगम दिसतो.
ज्ञानेश्वरी अध्याय पहिला
श्री गणेशाय नमः
॥ १ ॥
ॐ नमोजी आद्या । वेद प्रतिपाद्या ।
जय जय स्वसंवेद्या । आत्मरुपा ॥
अर्थ —
आद्य, वेदांनी ज्यांचे वर्णन केले आहे,
स्वतःच स्वतःला जाणणाऱ्या,
आत्मस्वरूप परमेश्वराला माझा नमस्कार असो.
॥ २ ॥
देवा तूंचि गणेशु | सकलमति प्रकाशु |
म्हणे निवृत्ति दासु | अवधारिजो जी ||
अर्थ —
हे देवा, तूच गणेश आहेस,
सर्व बुद्धीला प्रकाश देणारा आहेस.
निवृत्तीनाथांचा दास (ज्ञानदेव) म्हणतो —
कृपया लक्ष दे.
॥ ३ ॥
हें शब्दब्रह्म अशेष | तेचि मूर्ति सुवेष |
तेथ वर्णवपु निर्दोष | मिरवत असे ||
अर्थ —
हे सर्व शब्दब्रह्म (वेद) तुझीच सुंदर मूर्ती आहेत.
त्यात अक्षररूप शरीरही निर्दोष शोभते.
॥ ४ ॥
स्मृति तेचि अवयव | देखा अंगिकभाव |
तेथ लावण्याची ठेव | अर्थशोभा ||
अर्थ —
स्मृतीग्रंथ हेच त्या परमेश्वराचे अवयव आहेत.
त्यात अर्थरूप सौंदर्य भरलेले आहे.
॥ ५ ॥
अष्टादश पुराणे | तीचि मणिभूषणे |
पदपद्धती खेवणे | प्रमेयरत्नांची ||
अर्थ —
अठरा पुराणे ही त्याची दागिने आहेत,
आणि त्यातील शब्दरचना ही
तत्त्वज्ञानरूपी रत्नांनी भरलेली आहे.
॥ ६ ॥
पदबंध नागर | तेचि रंगाथिले अंबर |
जेथ साहित्यवाणे | सपूर उजाळाचे ||
अर्थ —
शब्दरचना सुंदर आहे,
जणू आकाशालाही शोभा आली आहे.
साहित्यामुळे सर्वत्र प्रकाश पसरला आहे.
॥ ७ ॥
देखा काव्यनाटका | जे निर्धारिता सकौतुका |
त्याचि रुणझुणती क्षुद्रघंटिका | अर्थध्वनी ||
अर्थ —
काव्य-नाटकातील सौंदर्य
जणू लहान घंट्यांच्या नादासारखे
अर्थाचा गोड ध्वनी निर्माण करते.
॥ ८ ॥
नाना प्रमेयांचि परी | निपुणपणे पाहता कुसरी |
दिसती उचित पदे माझारी | रत्नें भली ||
अर्थ —
विविध तत्त्वज्ञान नीट पाहिल्यास
योग्य शब्दरचना
रत्नांसारखी सुंदर दिसते.
॥ ९ ॥
तेथ व्यासादिकांच्या मति | तेचि मेखळा मिरवती |
चोखाळपणे झळकती | पल्लवसडका ||
अर्थ —
व्यासांसारख्या ऋषींची बुद्धी
जणू कंबरपट्टा आहे,
जी सर्व शोभा वाढवते.
॥ १० ॥
देखा षड्दर्शने म्हणिपती | तेचि भुजांची आकृती ||
म्हणऊनि विसंवादे धरिती | आयुधे हाती ||
अर्थ —
सहा दर्शने (तत्त्वज्ञान)
जणू त्या परमेश्वराच्या हातांसारखी आहेत.
ते मतभेद मिटवण्यासाठी
हातात शस्त्रे धरतात.
॥ ११ ॥
तरी तर्क तोचि परशु | नीतिभेदु अंकुशु |
वेदांतु तो महारसु | मोदकाचा ||
अर्थ —
तर्क हा कुऱ्हाडीसारखा आहे,
नीती हा अंकुश आहे,
आणि वेदांत हा मोदकासारखा गोड आहे.
॥ १२ ॥
एके हाति दंतु | जो स्वभावता खंडितु |
तो बौद्धमत संकेतु | वार्तिकांचा ||
अर्थ —
एक हातातील तुटलेला दात
बौद्धमताचे प्रतीक आहे.
॥ १३ ॥
मग सहजे सत्कारवादु | तो पद्मकरु वरदु |
धर्मप्रतिष्ठा तो सिद्धु | अभयहस्तु ||
अर्थ —
सत्कारवाद (योग्य विचार)
हा कमळासारखा आहे,
धर्म स्थापन करणारा
आणि अभय देणारा आहे.
॥ १४ ॥
देखा विवेकमंतु सुविमळु | तोचि शुंडादंडु सरळु |
जेथ परमानंदु केवळु | महासुखाचा ||
अर्थ —
शुद्ध विवेक
हा गणेशाच्या सोंडेप्रमाणे सरळ आहे,
जिथे परम आनंद आहे.
॥ १५ ॥
तरी संवादु तोचि दशनु | जो समताशुभ्रवर्णु |
देवो उन्मेषसुक्ष्मेक्षणु | विघ्नराजु ||
अर्थ —
संवाद हा दातांसारखा आहे,
जो समतेने शुद्ध आहे,
आणि विघ्नराज (गणेश) सूक्ष्मदृष्टीचा आहे.
॥ १६ ॥
मज अवगमलिया दोनी | मीमांसा श्रवणस्थानी |
बोधमदामृत मुनी | अलि सेविती ||
अर्थ —
मीमांसा (तत्त्वज्ञान) कानांसारखी आहे,
आणि ज्ञानी मुनी
ज्ञानरूपी मधाचा आस्वाद घेतात.
॥ १७ ॥
प्रमेयप्रवाल सुप्रभ | द्वैताद्वैत तेचि निकुंभ |
सरिसे एकवटत | इभ मस्तकावरी ||
अर्थ —
द्वैत-अद्वैत तत्त्वे
जणू हत्तीच्या मस्तकावरच्या अलंकारांसारखी
एकत्र दिसतात.
॥ १८ ॥
उपरि दशोपनिषदे | जिये उदारे ज्ञानमकरंदे |
तिये कुसुमे मुगुटी सुगंधे | शोभती भली ||
अर्थ —
दहा उपनिषदे
ज्ञानरूपी मधाने भरलेली फुले आहेत,
जी मुकुटासारखी शोभतात.
॥ १९ ॥
अकार चरणयुगुल | उकार उदर विशाल |
मकार महामंडल | मस्तकाकारे ||
अर्थ —
‘अ’, ‘उ’, ‘म’ हे अक्षर
शरीराच्या विविध भागांसारखे आहेत —
पाय, उदर आणि मस्तक.
॥ २० ॥
हे तिन्ही एकवटले | तेथ शब्दब्रह्म कवळले |
ते मियां गुरूकृपा नमिले | आदिबीज ||
अर्थ —
ही तीन अक्षरे एकत्र आली
की ‘ॐ’ तयार होते —
तेच आदिबीज, ज्याला मी गुरु कृपेने नमस्कार करतो.
॥ २१ ॥
आतां अभिनव वाग्विलासिनी | जे चातुर्यार्थकला कामिनी |
ते शारदा विश्वमोहिनी | नमिली मियां ||
अर्थ —
आता मी वाणीची देवी सरस्वतीला नमस्कार करतो,
जी सुंदर आणि मोहक आहे.
॥ २२ ॥
मज हृदयी सद्गुरू | तेणे तारिलो हा संसारपूरु |
म्हणऊनि विशेष अत्यादरू | विवेकावरी ||
अर्थ —
माझ्या हृदयात सद्गुरू आहेत,
त्यांनी मला संसारातून तारले —
म्हणून मला विवेकावर विशेष प्रेम आहे.
॥ २३ ॥
जैसे डोळ्यां अंजन भेटे | मग दृष्टीसी फांटा फुटे |
मग वास पाहे तेथ प्रकटे | महानिधी ||
अर्थ —
जसे डोळ्यांत अंजन घातल्यावर
दृष्टी स्पष्ट होते,
तसेच ज्ञानाने सत्य दिसते.
॥ २४ ॥
का चिंतामणी जालया हाती | सदा विजयवृत्ति मनोरथी |
तैसा मी पूर्णकाम निवृत्ती | ज्ञानदेवो म्हणे ||
अर्थ —
जसे चिंतामणी मिळाल्यावर
सर्व इच्छा पूर्ण होतात,
तसेच मी गुरुकृपेने पूर्ण झालो आहे.
॥ २५ ॥
म्हणोन जाणतेनो गुरू भजिजे | तेणे कृतकार्य होईजे |
जैसे मूळसिंचने सहजे | शाखापल्लव संतोषती ||
अर्थ —
म्हणून ज्ञानी लोकांनी गुरुची भक्ति करावी,
कारण मूळाला पाणी दिले की
संपूर्ण झाड तृप्त होते.
॥ २६ ॥
का तीर्थे जिये भुवनी | तिये घडती समुद्रावगहनी |
ना तरी अमृतरसास्वादनीं | रस सकळ ||
अर्थ —
सर्व तीर्थे शेवटी समुद्रात जातात,
तसेच सर्व ज्ञानाचा शेवट
परमात्म्यात होतो.
॥ २७ ॥
तैसा पुढतपुढती तोची | मियां अभिवंदिला श्रीगुरूचि |
जे अभिलषित मनोरुची | पुरविता तो ||
अर्थ —
मी वारंवार त्या श्रीगुरूंना वंदन करतो,
जे सर्व इच्छा पूर्ण करतात.
॥ २८ ॥
आता अवधारा कथा गहन | जे सकळां कौतुका जन्मस्थान |
की अभिनव उद्यान | विवेकतरूचे ||
अर्थ —
आता ही गहन कथा ऐका,
जी सर्व ज्ञानाचा उगम आहे,
आणि विवेकाच्या वृक्षाचे उद्यान आहे.
॥ २९ ॥
ना तरी सर्व सुखांची आदि | जे प्रमेयमहानिधी |
नाना नवरससुधाब्धि | परिपूर्ण हे ||
अर्थ —
ही कथा सर्व सुखांचे मूळ आहे,
तत्त्वज्ञानाचा मोठा खजिना आहे,
आणि नवरसांनी भरलेली आहे.
॥ ३० ॥
की परमधाम प्रकट | सर्व विद्यांचे मूळपीठ |
शास्त्रजाता वसिष्ठ | अशेषांचे ||
अर्थ —
ही कथा परमधाम आहे,
सर्व विद्यांचे मूळस्थान आहे,
आणि सर्व शास्त्रांचे आधार आहे.
॥ ३१ ॥
ना तरी सकळ धर्मांचे माहेर । सज्जनांचे जिव्हार ।
लावण्यरत्नभांडार । शारदियेचे ॥
अर्थ —
सरस्वतीदेवीचे हे माहेरच जणू,
सर्व धर्मांचे मूळस्थान आहे.
सज्जनांच्या हृदयाचा प्राण असलेले,
आणि सौंदर्यरूपी रत्नांचा भांडार असे हे ग्रंथ आहे.
॥ ३२ ॥
नाना कथारूपे भारती । प्रकटली असे त्रिजगती ।
आविष्करोनी महामती । व्यासाचिये ॥
अर्थ —
महामती व्यासांनी
नानाविध कथांच्या रूपाने
तीनही लोकांत (त्रैलोक्यात)
भारती म्हणजे वाणी प्रकट केली आहे.
॥ ३३ ॥
म्हणोनी हा काव्यां रावो । ग्रंथ गुरुवतीचा ठावो ।
एथुनि रसां आला आवो । रसाळपणाचा ॥
अर्थ —
म्हणून हा ग्रंथ काव्यांचा राजा आहे,
सर्व श्रेष्ठ ग्रंथांचा आधार आहे.
यातून रसांचा उगम होऊन
अतिशय रसाळपणा प्रकट झाला आहे.
॥ ३४ ॥
तेवींचि आइका आणिक एक ।
एथुनि शब्दश्री सच्छास्त्रिक ।
आणि महाबोधि कोवळीक । दुणावली ॥
अर्थ —
आणखी एक विशेष ऐका —
येथे शास्त्रीय शब्दांची शोभा आहे,
आणि महान ज्ञानाची कोमलता
दुप्पट झाली आहे.
॥ ३५ ॥
एथ चातुर्य शहाणे झाले ।
प्रमेय रुचीस आले ।
आणि सौभाग्य पोखले । सुखाचे एथ ॥
अर्थ —
येथे बुद्धी अधिक चतुर होते,
तत्त्वज्ञान मनाला रुचते,
आणि सुखाचे सौभाग्य
पूर्णपणे भरून येते.
॥ ३६ ॥
माधुर्यी मधुरता ।
शृंगारी सुरेखता ।
रूढपण उचितां । दिसे भले ॥
अर्थ —
गोडपणात गोडी आहे,
शृंगारात सौंदर्य आहे,
आणि परंपरेनुसार योग्यपणा
सुंदर रीतीने दिसतो.
॥ ३७ ॥
एथ कळाविदपण कळा ।
पुण्यासी प्रतापु आगळा ।
म्हणऊनि जनमेजयाचे अवलीळा । दोष हरले ॥
अर्थ —
येथे कला आणि विद्या परिपूर्ण आहेत,
पुण्याचा विलक्षण प्रभाव आहे,
म्हणूनच जनमेजयाचे
सहज दोष नष्ट झाले.
॥ ३८ ॥
आणि पाहता नावेक ।
रंगी सुरंगतेची आगळीक ।
गुणां सगुणतेचे बिक । बहुवस एथ ॥
अर्थ —
फक्त नाव घेतल्यानेही
रसांचा अद्भुत रंग प्रकटतो.
गुणांमध्ये सगुणतेची
अतुल संपत्ती येथे आहे.
॥ ३९ ॥
भानुचेनि तेजें धवळले ।
जैसे त्रैलोक्य दिसे उजळले ।
तैसे व्यासमती कवळले । अवघे विश्व ॥
अर्थ —
जसे सूर्याच्या तेजाने
तीनही लोक उजळून निघतात,
तसे व्यासांच्या बुद्धीने
संपूर्ण विश्व प्रकाशित झाले आहे.
॥ ४० ॥
कां सुक्षेत्रीं बीज घातले ।
ते आपुलेयापरी विस्तारले ।
तैसे भारतीं सुरवाडले । अर्थजात ॥
अर्थ —
सुपीक भूमीत पेरलेले बीज
स्वतःच्या स्वभावानुसार वाढते,
तसेच व्यासांच्या वाणीत
अर्थांची अपार वाढ झाली आहे.
॥ ४१ ॥
ना तरी नगरांतरी वसिजे ।
तरी नागराचि होइजे ।
तैसे व्यासोक्तितेजे । धवळित सकळ ॥
अर्थ —
जसा माणूस शहरात राहून
नागरिक बनतो,
तसे व्यासांच्या वचनांच्या तेजाने
सगळेच प्रकाशित झाले आहे.
॥ ४२ ॥
कीं प्रथमवयसाकाळीं ।
लावण्याची नव्हाळी ।
प्रकटे जैसी आगळी । अंगनाअंगी ॥
अर्थ —
जशी तरुण वयात
सौंदर्याची नवी कळी
स्त्रीच्या अंगावर सहज प्रकटते,
तशी ही शोभा आहे.
॥ ४३ ॥
ना तरी उद्यानी माधवी घडे ।
तेथ वनशोभेचि खाणी उघडे ।
आदिलापासोनि अपाडे । जियापरी ॥
अर्थ —
उद्यानात माधवी फुलली की
संपूर्ण वनशोभा खुलते,
तसेच ही शोभा
सुरुवातीपासून अखंड आहे.
॥ ४४ ॥
नाना घनीभूत सुवर्ण ।
जैसे न्याहाळितां साधारण ।
मग अलंकाती बरवेपण । निवाडु दावी ॥
अर्थ —
सोन्याचा ढिगारा प्रथम साधा वाटतो,
पण अलंकार केल्यावर
त्याचे खरे सौंदर्य
स्पष्ट दिसून येते.
॥ ४५ ॥
तैसे व्यासोक्ती अळंकारिले ।
आवडे ते बरवेपण पातले ।
ते जाणोनि काय आश्रयिले । इतिहासी ॥
अर्थ —
तसेच व्यासांचे वचन
अलंकारांनी शोभून
अत्यंत सुंदर झाले आहे,
म्हणून ते इतिहासात स्थान पावले.
॥ ४६ ॥
नाना पुरतिये प्रतिष्ठेलागीं ।
सानीव धरुनी आंगी ।
पुराणे आख्यानरूपे जगीं । भारता आली ॥
अर्थ —
पुराणांची प्रतिष्ठा वाढावी म्हणून
त्यांनी कथारूप धारण केले,
आणि त्यामुळे महाभारत
जगात प्रकट झाले.
॥ ४७ ॥
म्हणऊनि महाभारतीं जे नाही ।
ते नोहेचि लोकी तिहीं ।
येणे कारणे म्हणिपे पाहीं । व्यासोच्छिष्ट जगत्रय ॥
अर्थ —
म्हणून महाभारतात जे नाही
ते तीनही लोकांत नाही,
असे म्हणतात —
कारण व्यासांनी सर्व जग उरले आहे.
॥ ४८ ॥
ऐसी सुरस जगीं कथा ।
जे जन्मभूमि परमार्था ।
मुनि सांगे नृपनाथा । जनमेजया ॥
अर्थ —
अशी ही रसपूर्ण कथा
परमार्थाची जन्मभूमी आहे,
जी ऋषी जनमेजय राजाला सांगतात.
॥ ४९ ॥
जे अद्वितीय उत्तम ।
पवित्रैक निरुपम ।
परम मंगलधाम । अवधारिजो ॥
अर्थ —
ही कथा अद्वितीय, श्रेष्ठ,
पवित्र आणि अतुलनीय आहे,
ती परम मंगलाचे धाम आहे —
असे समजावे.
॥ ५० ॥
आता भारतीं कमळपरागु ।
गीताख्यु प्रसंगु ।
जो संवादिला श्रीरंगु । अर्जुनेसी ॥
अर्थ —
आता या भारतीरूपी कमळातील
पराग म्हणजे गीतेचा प्रसंग येतो,
जो श्रीकृष्णांनी अर्जुनाशी संवाद साधून सांगितला.
॥ ५१ ॥
ना तरी शब्दब्रह्माब्धि ।
मथिलेया व्यासबुद्धि ।
निवडिले निरवधि । नवनीत हे ॥
अर्थ —
जसे दुधाचे समुद्र मंथन करून
लोणी काढले जाते,
तसे व्यासबुद्धीने
शब्दब्रह्मातून गीतेचे नवनीत निवडले.
॥ ५२ ॥
मग ज्ञानाग्निसंपर्के ।
कडसिलें विवेके ।
पद आले परिपाकें । आमोदासी ॥
अर्थ —
ज्ञानाच्या अग्नीत ते शुद्ध होऊन
विवेकाने घट्ट झाले,
आणि परिपक्व होऊन
आनंददायी झाले.
॥ ५३ ॥
जे अपेक्षिजे विरक्ति ।
सदा अनुभविजे संतीं ।
सोहंभावे पारंगती । रमिजे जेथ ॥
अर्थ —
ज्यात वैराग्य उत्पन्न होते,
संतांना जे सतत अनुभवता येते,
आणि ‘सोऽहम्’ भावात
पूर्ण रमण होते.
॥ ५४ ॥
जे आकर्णिजे भक्ती ।
जें आदिवंद्य त्रिजगतीं ।
ते भीष्मपर्वीं संगती । सांगीजैल ॥
अर्थ —
जे भक्तीने ऐकले जाते,
आणि तीनही लोकांत पूज्य आहे,
ते गीतेचे ज्ञान
भीष्मपर्वात सांगितले जाईल.
॥ ५५ ॥
जें भगवद्गीता म्हणीजे ।
जें ब्रह्मेशांनीं प्रशंसिजे।
जे सनकादिकीं सेविजे । आदरेसीं ॥
अर्थ —
ज्याला भगवद्गीता म्हणतात,
जिची ब्रह्मदेवांनी स्तुती केली,
आणि सनकादी ऋषींनी
आदराने सेवा केली.
॥ ५६ ॥
जैसे शारदियेचे चंद्रकळे-
माजीं अमृतकण कोंवळे ।
तें वेंचती मवाळें । चकोरतलगें ॥
अर्थ —
जसे शरद्ऋतूतील चंद्रकलेत
कोमल अमृतकण असतात,
ते चकोर पक्षी
हळुवारपणे घेतात.
॥ ५७ ॥
तियापरी श्रोतां ।
अनुभवावी हे कथा ।
अति हळुवारपणे चित्ता ।
आणूनियां ॥
अर्थ —
तसेच श्रोत्यांनी ही कथा
हळुवार मनाने,
सावध चित्ताने
अनुभवावी.
॥ ५८ ॥
हे शब्देविण संवादिजे ।
इंद्रियां नेणता भोगिजे ।
बोलाआधि झोंबिजे । प्रमेयासी ॥
अर्थ —
ही शब्दांपलीकडे संवाद साधते,
इंद्रियांना न कळता अनुभवता येते,
आणि बोलण्याआधीच
तत्त्वज्ञानाला भिडते.
॥ ५९ ॥
जैसे भ्रमर परागु नेती ।
परी कमळदळे नेणती ।
तैसी परी आहे सेविती । ग्रंथी इये ॥
अर्थ —
जसा भ्रमर फक्त पराग घेतो
आणि पाकळ्यांना इजा करत नाही,
तसेच हा ग्रंथ
सेवकांना शुद्ध रस देतो.
॥ ६० ॥
का आपुला ठावो न सांडिता ।
आलिंगिजे चंद्रु प्रकटता ।
हा अनुरागु भोगितां ।
कुमुदिनी जाणे ॥
अर्थ —
जशी कुमुदिनी
आपले स्थान न सोडता
चंद्रप्रकाशाचा आनंद घेते,
तसा हा ग्रंथ
अनुरागाने अनुभवावा.
॥ ६१ ॥
ऐसेनि गंभीरपणे । स्थिरावलेनि अंत:करणे ।
आथिला तोचि जाणे । मानूं इये ॥
अर्थ —
ज्याचे अंत:करण गंभीर व स्थिर झाले आहे,
तोच या गीतेचा खरा अर्थ जाणू शकतो.
॥ ६२ ॥
अहो अर्जुनाचिये पांती । जे परिसणया योग्य होती ।
तिहीं कृपा करून संतीं । अवधान द्यावे ॥
अर्थ —
अर्जुनासारखे जे या ज्ञानास पात्र आहेत,
त्या संतजनांनी कृपाकरून
एकाग्रतेने ऐकावे.
॥ ६३ ॥
हे सलगीं म्यां म्हणितले । चरणां लागोनि विनविलें ।
प्रभू सखोल हृदय आपुलें । म्हणऊनियां ॥
अर्थ —
मी प्रेमाने हे सांगितले आहे,
गुरुचरणी वंदन करून विनंती केली आहे,
कारण प्रभूंचे हृदय अतिशय विशाल आहे.
॥ ६४ ॥
जैसा स्वभावो मायबापांचा । अपत्य बोले जरी बोबडी वाचा ।
तरी अधिकचि तयाचा । संतोष आथी ॥
अर्थ —
आई-वडिलांचा स्वभाव असा असतो की,
मूल जरी अडखळत बोलले
तरी त्यांना अधिक आनंद होतो.
॥ ६५ ॥
तैसा तुम्हीं मी अंगीकारिलां । सज्जनीं आपुला म्हणितला ।
तरी सहज उणें उपसाहला । प्रार्थूं कायी ॥
अर्थ —
तसेच तुम्ही मला आपले मानले आहे,
म्हणून माझ्यात काही उणेपणा असेल
तर तो सहज सहन कराल —
मग मी काय मागू?
॥ ६६ ॥
परी अपराधु तो आणिक आहे । जें मी गीतार्थ कवळुं पाहें ।
ते अवधारा विनवूं लाहें । म्हणऊनियां ॥
अर्थ —
परंतु एक मोठा धाडसाचा अपराध आहे —
मी गीतेचा अर्थ सांगण्याचा प्रयत्न करीत आहे.
म्हणून कृपया लक्ष देऊन ऐका.
॥ ६७ ॥
हे अनावर न विचारितां । वायांचि धिंवसा उपनला चित्ता ।
येर्हवीं भानुतेजीं काय खद्योता । शोभा आथी ॥
अर्थ —
विचार न करता मी धाडस केले आहे.
सूर्याच्या तेजापुढे काजव्याची
काय शोभा असते?
॥ ६८ ॥
का टिटिभू चांचूवरी । माप सूये सागरी ।
मी नेणतु त्यापरी । प्रवर्तें येथ ॥
अर्थ —
जसा टिटवी पक्षी चोचीने समुद्र मोजू पाहतो,
तसा मी अज्ञानी असून
या कार्याला लागलो आहे.
॥ ६९ ॥
आइका आकाश गिंवसावे । तरी त्याहूनि थोर होआवें ।
म्हणऊनि अपाडु हें आघवें । निर्धारिता ॥
अर्थ —
आकाशालाही कवेत घ्यावे असे ठरवणे —
त्याहून मोठे व्हावे लागेल.
तसेच मी हा मोठा निश्चय केला आहे.
॥ ७० ॥
या गीतार्थाची थोरी । स्वयें शंभू विवरी ।
जेथ भवानी प्रश्नु करी । चमत्कारोनी ॥
अर्थ —
गीतेचे महत्त्व इतके महान आहे की,
स्वतः शंकर भगवान त्याचे वर्णन करतात
आणि पार्वती प्रश्न विचारते.
॥ ७१ ॥
तेथ हरू म्हणे नेणिजे । देवी जैसें का स्वरूप तुझें ।
तैसें नित्यनूतन देखिजे । गीतातत्व ॥
अर्थ —
तेथे शंकर म्हणतात —
देवी, जसे तुझे स्वरूप नित्य नवीन आहे,
तसेच गीतेचे तत्त्वही
सदैव नवे भासते.
॥ ७२ ॥
हा वेदार्थसागरू । जया निद्रिताचा घोरू ।
तो स्वयें सर्वेश्वरू । प्रत्यक्ष अनुवादला ॥
अर्थ —
ही गीता वेदार्थाचा सागर आहे.
ज्याच्या निद्रित अवस्थेतून
स्वतः परमेश्वराने
थेट अनुवाद केला.
॥ ७३ ॥
ऐसें जें अगाध । जेथ वेडावती वेद ।
तेथ अल्प मी मतिमंद । काय होय ॥
अर्थ —
जिथे वेदही थक्क होतात,
ते ज्ञान अगाध आहे.
तेथे माझ्यासारखा अल्पबुद्धी
काय करू शकेल?
॥ ७४ ॥
हें अपार कैसेनि कवळावे । महातेज कवणें धवळावे ।
गगन मुठीं सुवावे । मशके केवीं ॥
अर्थ —
अपरंपार गोष्ट कशी मोजावी?
महातेज कसे झाकावे?
डासाने आकाश मुठीत धरणे
कसे शक्य आहे?
॥ ७५ ॥
परी एथ असे एक आधारु । तेणेचि बोलें मी सधरु ।
जे सानुकूळ श्रीगुरु । ज्ञानदेवो म्हणे ॥
अर्थ —
परंतु मला एक आधार आहे —
माझे अनुकूल श्रीगुरु.
त्यांच्या कृपेने मी बोलतो.
॥ ७६ ॥
येर्हवीं तरी मी मुर्खू । जरी जाहला अविवेकु ।
तरी संतकृपादीपु । सोज्वळु असे ॥
अर्थ —
मी जरी मूर्ख असलो,
तरी संतांची कृपादिवा
प्रकाश देणारी आहे.
॥ ७७ ॥
लोहाचे कनक होये । हे सामर्थ्य परिसींच आहे ।
की मृतही जीवित लाहे । अमृतसिद्धी ॥
अर्थ —
परिस स्पर्शाने लोखंड सोने होते.
अमृतामुळे मृतालाही जीवन मिळते.
तशीच गुरुकृपा आहे.
॥ ७८ ॥
जरी प्रकटे सिद्धसरस्वती । तरी मुकया आथी भारती ।
एथ वस्तुसामर्थ्यशक्ति । नवल कायी ॥
अर्थ —
जर सरस्वती प्रकट झाली,
तर मुका देखील बोलू शकतो.
म्हणून येथे आश्चर्य काय?
॥ ७९ ॥
जयातें कामधेनू माये । तयासी अप्राप्य काही आहे ।
म्हणऊनि मी प्रवर्तों लाहे । ग्रंथी इये ॥
अर्थ —
ज्याच्याकडे कामधेनू आहे,
त्याला काहीच अप्राप्य नसते.
म्हणून मी हा ग्रंथ सांगण्यास सुरुवात करतो.
॥ ८० ॥
तरी न्यून ते पुरतें । अधिक ते सरते ।
करून घ्यावे हें तुमते । विनवीतु असे ॥
अर्थ —
माझ्यात काही कमी असेल तर पूर्ण करून घ्या,
अधिक असेल तर सोडून द्या —
अशी विनंती आहे.
॥ ८१ ॥
आता देईजो अवधान । तुम्हीं बोलविल्या मी बोलेन ।
जैसे चेष्टे सूत्राधीन । दारुयंत्र ॥
अर्थ —
तुम्ही लक्ष द्या.
तुमच्या प्रेरणेनेच मी बोलेन —
जसे बाहुली दोऱ्याने हलते.
॥ ८२ ॥
तैसा मी अनुग्रहीतु । साधूंचा निरोपितु ।
ते आपुला अलंकारितु । भलतयापरी ॥
अर्थ —
मी संतांचा कृपापात्र आहे.
त्यांनी मला जसे सजवले,
तसे मी बोलतो.
॥ ८३ ॥
तंव श्रीगुरू म्हणती राहीं । हे तुज बोलावे न लगे कांही ।
आता ग्रंथा चित्त देईं । झडकरी वेगा ॥
अर्थ —
तेव्हा गुरु म्हणाले —
आता अधिक बोलू नकोस,
लवकर ग्रंथावर लक्ष दे.
॥ ८४ ॥
या बोला निवृत्तिदासु । पावूनि परम उल्हासु ।
म्हणे परियेसा मना अवकाशु । देऊनियां ॥
अर्थ —
हे ऐकून ज्ञानदेव आनंदित झाले
आणि मनाला अवकाश देऊन
कथा सुरू केली.
॥ श्लोक १ ॥
धृतराष्ट्र उवाच |
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय || १||
अर्थ —
धृतराष्ट्र म्हणतो —
हे संजया, धर्मभूमी असलेल्या कुरुक्षेत्रावर
युद्ध करण्यास उत्सुक झालेले
माझे पुत्र आणि पांडव
एकत्र जमले असता त्यांनी काय केले?
👉 येथे “मामकाः” म्हणजे माझे (कौरव) —
धृतराष्ट्राची पक्षपाती भावना येथे दिसते.
॥ ८५ ॥
तरी पुत्रस्नेहे मोहितु । धृतराष्ट्र असे पुसतु ॥
म्हणे संजया सांगे मातु । कुरुक्षेत्रींची ॥
अर्थ —
पुत्रप्रेमाने मोहित झालेला धृतराष्ट्र
संजयाला विचारतो —
कुरुक्षेत्रात काय घडले?
॥ ८६ ॥
जें धर्मालय म्हणिजे । तेथ पांडव आणि माझे ।
गेले असती व्याजें । झुंजाचेनि ॥
अर्थ —
धर्मभूमी असलेल्या त्या कुरुक्षेत्रात
माझे पुत्र आणि पांडव
युद्धासाठी गेले आहेत.
॥ ८७ ॥
तरी तिहीं येतुला अवसरीं । काय किजत असे येरयेरीं ।
तें झडकरी कथन करी । मजप्रती ॥
अर्थ —
त्या वेळी त्यांनी काय केले?
ते लवकर सांग.
॥ श्लोक २ ॥
संजय उवाच |
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् || २||
अर्थ —
संजय म्हणतो —
त्या वेळी पांडवांची सुव्यवस्थित आणि सज्ज अशी सेना पाहून
राजा दुर्योधन
आपल्या गुरु द्रोणाचार्यांकडे जाऊन
असे म्हणाला —
👉 येथे दुर्योधनाच्या मनात
भीती आणि चिंता दाटलेली होती,
म्हणून तो थेट आपल्या गुरूकडे गेला.
॥ ८८ ॥
म्हणे पांडवसैन्य उचलले ।
जैसें महाप्रळयीं पसरले ।
कृतांतमुख ॥
अर्थ —
संजय म्हणतो —
पांडवांचे सैन्य
महाप्रलयासारखे भयंकर दिसत होते.
॥ ८९ ॥
तैसे तें घनदाट । उठावले एकवाट ।
जैसें उसळले कालकूट । धरीं कणव ॥
अर्थ —
ते दाट, भयंकर सैन्य
जणू विषारी कालकूट उसळल्यासारखे होते.
॥ ९० ॥
ना तरी वडवानलु सादुकला ।
प्रलयवाते पोखला ।
सागर शोषूनि उधवला । अंबरासी ॥
अर्थ —
जणू समुद्रातील अग्नी उसळला,
प्रलयवाऱ्याने भडकला,
आणि सागर आकाशाकडे उधळला —
अशी ती भीषण स्थिती होती.
॥ ९१ ॥
तैसे दळ दुर्धर । नाना व्यूहीं परिकर ।
अवगमले भयासुर । तिये काळीं ॥
अर्थ —
ते सैन्य अत्यंत पराक्रमी व जिंकणे कठीण असे होते.
नानाविध व्यूहांनी सज्ज होते.
त्या वेळी ते पाहून भयालाही भय वाटावे अशी अवस्था होती.
॥ ९२ ॥
तें देखिलेयां दुर्योधनें । अव्हेरिले कवणे माने ।
जैसें न गणिजे पंचाननें । गजवटांते ॥
अर्थ —
ते पाहूनही दुर्योधन वरकरणी त्याची दखल घेत नाही,
जसे सिंह हत्तींच्या कळपाला फारसे लेखत नाही.
॥ श्लोक ३ ॥
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् |
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता || ३||
अर्थ —
हे आचार्य, पांडवांची ही महान सेना पाहा,
जी तुमच्याच बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्राने रचली आहे.
॥ ९३ ॥
मग द्रोणापासी आला । तयाते म्हणे हा देखिला ।
कैसा दळभारु उचलला । पांडवांचा ॥
अर्थ —
दुर्योधन द्रोणांकडे जाऊन म्हणतो —
पाहा, पांडवांनी किती मोठे सैन्य उभे केले आहे!
॥ ९४ ॥
गिरिदुर्ग जैसे चालते । तैसे विविध व्यूह संभवते ।
हे रचिले आथि बुद्धिमंते । द्रुपद्कुमरें ॥
अर्थ —
जणू चालते डोंगरदुर्गच आहेत!
असे विविध व्यूह बुद्धिमान द्रुपदपुत्राने रचले आहेत.
॥ ९५ ॥
जो का तुम्हीं शिक्षापिला । विद्या देऊनी कुरुठा केला ।
तेणे हा पाखरिला । देखदेख ॥
अर्थ —
ज्याला तुम्हीच युद्धविद्या शिकवली,
त्यानेच आज हे सामर्थ्य निर्माण केले — पाहा!
॥ श्लोक ४ ॥
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथ: ॥ ४॥
अर्थ —
या सैन्यात मोठमोठे धनुर्धारी वीर आहेत,
जे युद्धात भीम आणि अर्जुनासमान आहेत —
युयुधान, विराट आणि महारथी द्रुपद.
॥ ९६ ॥
आणिकही असाधारण । जे शस्त्रास्त्रीं प्रवीण ।
जे क्षात्रधर्मीं निपुण । वीर आहाती ॥
अर्थ —
यांशिवायही अनेक असाधारण वीर आहेत,
जे शस्त्रास्त्रात कुशल
आणि क्षात्रधर्मात निपुण आहेत.
॥ ९७ ॥
जे बळें प्रौढी पौरुषें । भीमार्जुनांसारिखे ।
ते सांगेन कौतुकें । प्रसंगेचि ॥
अर्थ —
जे बळ आणि पराक्रमात भीम-अर्जुनासारखे आहेत,
त्यांची नावेही सांगतो.
॥ ९८ ॥
एथ युयुधानु सुभटु । आला असे विराटु ।
महारथी श्रेष्ठु । द्रुपद वीरु ॥
अर्थ —
येथे युयुधान हा शूरवीर आहे,
विराट राजा आहे,
आणि श्रेष्ठ महारथी द्रुपद आहे.
॥ श्लोक ५ ॥
धृष्टकेतुश्चेकितान: काशिराजेश्च वीर्यवान ।
पुरुजित् कुंतिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगव: ॥ ५॥
अर्थ —
धृष्टकेतु, चेकितान, पराक्रमी काशीराज,
पुरुजित, कुंतिभोज आणि नरश्रेष्ठ शैब्य.
॥ श्लोक ६ ॥
युधामन्युश्च विक्रांत उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथ: ॥ ६॥
अर्थ —
विक्रांत युधामन्यु, पराक्रमी उत्तमौजा,
अभिमन्यू (सुभद्रापुत्र) आणि द्रौपदीचे पुत्र —
हे सर्व महारथी आहेत.
॥ ९९ ॥
चेकितान धृष्टकेतु । काशिश्वरु विक्रांतु ।
उत्तमौज नृपनाथु । शैब्य देख ॥
अर्थ —
हे पाहा — चेकितान, धृष्टकेतु,
पराक्रमी काशीराज,
उत्तमौजा आणि शैब्य.
॥ १०० ॥
हा कुंतिभोजु पाहे । एथ युधामन्यु आला आहे ।
आणि पुरुजितादि राय हे । सकळ देखे ॥
अर्थ —
कुंतिभोज आहे,
युधामन्यु आला आहे,
आणि पुरुजितसारखे राजेही आहेत.
॥ १०१ ॥
हा सुभद्रहृदयनंदनु । जो अपरु नवा अर्जुनु ।
तो अभिमन्यु म्हणे दुर्योधनु । देखे द्रोणा ॥
अर्थ —
हा सुभद्राचा पुत्र अभिमन्यू —
जणू दुसराच अर्जुन आहे!
॥ १०२ ॥
आणिकही द्रौपदीकुमर । के सकळही महारथी वीर ।
मिती नेणिजे अपार । मीनले आथि ॥
अर्थ —
द्रौपदीचे पुत्रही महारथी आहेत.
त्यांचे सामर्थ्य अपार आहे.
॥ श्लोक ७ ॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ ७॥
अर्थ —
हे द्विजश्रेष्ठ, आता आमच्या सैन्यातील प्रमुख वीर ऐका.
॥ श्लोक ८ ॥
भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजय: ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८॥
अर्थ —
तुम्ही स्वतः, भीष्म, कर्ण, कृपाचार्य,
अश्वत्थामा, विकर्ण आणि सोमदत्तपुत्र.
॥ १०३ ॥
आतां आमुचां दळीं नायक । जे रूढ वीर सैनिक ।
ते प्रसंगे आइक । सांगिजती ॥
अर्थ —
आता आमच्या सैन्यातील प्रमुख वीर ऐका.
॥ १०४ ॥
उद्देशें एक दोनी । जायिजती बोलोनी ।
तुम्हीआदिकरूनि । मुख्य जे जे ॥
अर्थ —
त्यांपैकी मुख्य नावे सांगतो —
सर्वात पहिले तुम्ही.
॥ १०५ ॥
हा भीष्मु गंगानंदनु । जो प्रतापतेजस्वी भानू ।
रिपुगजपंचाननु । कर्ण वीरु ॥
अर्थ —
हा गंगापुत्र भीष्म — तेजस्वी सूर्याप्रमाणे.
आणि शत्रूंना सिंहासारखा भासणारा वीर कर्ण.
॥ १०६ ॥
या एकेकाचेनि मनोव्यापारें । हे विश्व होय संहरे ।
हा कृपाचार्य न पुरे । एकलाचि ॥
अर्थ —
यांच्या मनोधैर्यानेच जग जिंकता येईल.
कृपाचार्य एकटेच पुरे पडतील.
॥ १०७ ॥
एथ विकर्ण वीरु आहे । हा अश्वत्थामा पैल पाहें ।
याचा अडदरु सदा वाहे । कृतांतु मनीं ॥
अर्थ —
विक्रांत विकर्ण आणि अश्वत्थामा येथे आहेत.
यमराजालाही यांची भीती वाटावी.
॥ १०८ ॥
समितिंजयो सोमदत्ति । ऐसे आणिकही बहुत आहाती ॥
जयाचिया बळा मिती । धाताही नेणे ॥
अर्थ —
सोमदत्तपुत्र आणि इतरही बरेच वीर आहेत.
त्यांच्या सामर्थ्याची सीमा कोणी जाणू शकत नाही.
॥ श्लोक ९ ॥
अन्ये च बहव: शूरा मदर्थे त्यक्तजीविता: ।
नानाशस्त्रप्रहरण: सर्वे युद्धविशारदा: ॥ ९॥
अर्थ —
यांशिवायही अनेक शूरवीर आहेत,
जे माझ्यासाठी प्राण देण्यास तयार आहेत.
नाना शस्त्रांनी सज्ज आणि युद्धात प्रवीण आहेत.
॥ १०९ ॥
जे शस्त्रविद्यापारंगत । मंत्रावतार मूर्त ।
हो कां जे अस्त्रजात । एथूनि रूढ ॥
अर्थ —
हे सर्व शस्त्रविद्येत पारंगत आहेत.
जणू मंत्रांचे मूर्त स्वरूपच आहेत.
अनेक दिव्य अस्त्रांचा उपयोग करण्यात ते निष्णात आहेत.
॥ ११० ॥
हे अप्रतिमल्ल जगीं । पुरता प्रतापु अंगी ।
परी सर्व प्राणें मजचिलागी । आराइले असती ॥
अर्थ —
हे जगात अतुलनीय पराक्रमी आहेत.
प्रचंड तेज आणि सामर्थ्य त्यांच्या अंगी आहे.
तरीही ते सर्व माझ्यासाठी प्राण अर्पण करण्यास तयार आहेत.
॥ १११ ॥
पतिव्रतेचे हृदय जैसे । पतीवांचूनि न स्पर्शे ।
मी सर्वस्व या तैसे । सुभटांसी ॥
अर्थ —
जसे पतिव्रता स्त्रीचे मन पतीखेरीज इतरत्र जात नाही,
तसे हे वीर पूर्णपणे माझ्याशी निष्ठावान आहेत.
॥ ११२ ॥
आमुचिया काजाचेनि पाडें । देखती आपुलें जीवित थोकडें ।
ऐसे निरवधि चोखडे । स्वामिभक्त ॥
अर्थ —
आमच्या कार्यासाठी ते स्वतःचे जीवन तुच्छ मानतात.
असे निर्दोष, निष्ठावान आणि स्वामीभक्त वीर आहेत.
॥ ११३ ॥
झुंजती कुळकणी जाणती । कळे कीर्तीसी जिती ।
हे बहु असो क्षात्रनीती । एथोनियां ॥
अर्थ —
ते युद्धकौशल्य जाणणारे,
कीर्ती मिळविण्यासाठी लढणारे आहेत.
ही तर क्षत्रियांची नीतीच आहे.
॥ ११४ ॥
ऐसें सर्वापरी पुरते । वीर दळी आमुतें ।
आतां काय गणूं यांतें । अपार हे ॥
अर्थ —
असे सर्व प्रकारे समर्थ वीर आमच्या सैन्यात आहेत.
त्यांची गणना करणेही कठीण — ते अपार आहेत.
॥ श्लोक १० ॥
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १०॥
अर्थ —
भीष्मांनी रक्षण केलेले आमचे सैन्य अपार आहे.
आणि भीमाच्या रक्षणाखालील त्यांचे सैन्य मर्यादित आहे.
(दुर्योधन स्वतःचे सैन्य मोठे आणि बलवान असल्याचे सांगतो.)
॥ ११५ ॥
वरी क्षत्रीयांमाजि श्रेष्ठु । जो जगजेठी गा सुभटु ।
तया दळवैपणाचा पाटु । भीष्मासी पैं ॥
अर्थ —
सर्व क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ आणि जगप्रसिद्ध असा वीर —
तो भीष्म आमच्या सैन्याचा सेनापती आहे.
॥ ११६ ॥
आतां याचेनि बळें गवसलें । हें दुर्ग जैसे पन्नासीलें ।
येणे पाडे थेंकुले । लोकत्रय ॥
अर्थ —
त्याच्या बळामुळे आमचे सैन्य
अभेद्य दुर्गासारखे झाले आहे.
त्याच्या सामर्थ्यापुढे तीनही लोक थरथरतील.
॥ ११७ ॥
आधींच समुद्र पाहीं । तेथ दुवाडपणा कवणा नाहीं ॥
मग वडवानळु तैसेयाही । विरजा जैसा ॥
अर्थ —
समुद्र आधीच विशाल आणि अगाध आहे.
त्यात जर वडवानळ (अग्नी) असेल तर त्याचे सामर्थ्य किती भयंकर!
तसेच भीष्मांचे बळ आहे.
॥ ११८ ॥
ना तरी प्रलयवह्नि महावातु । या दोघां जैसा सांघातु ।
तैसा हा गंगासुतु । सेनापति ॥
अर्थ —
जसे प्रलयाग्नी आणि महावारा एकत्र आले तर
संपूर्ण विनाश होतो,
तसेच गंगापुत्र भीष्म सेनापती आहेत.
॥ ११९ ॥
आतां येणेंसि कवण भिडे । हे पांडव सैन्य कीर थोडें ।
ओइचलेनि पाडे । दिसत असे ॥
अर्थ —
अशा सामर्थ्याशी कोण भिडेल?
पांडवांचे सैन्य तर त्याच्या मानाने थोडेच आहे —
असे दुर्योधनाला वाटते.
॥ १२० ॥
वरी भीमसेन बेथु । तो जाहला असे सेनानाथु ।
ऐसें बोलोनि हे मातु । सांडिली असे ॥
अर्थ —
पांडवांच्या बाजूने भीम सेनापती आहे,
असे सांगून दुर्योधनाने आपले बोलणे थांबवले.
॥ श्लोक ११ ॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११॥
अर्थ —
तुम्ही सर्वजण आपल्या-आपल्या ठिकाणी व्यवस्थित उभे राहा
आणि सर्वांनी मिळून भीष्मांचे रक्षण करा.
॥ १२१ ॥
मग पुनरपि काय बोले । सकळ सैनिकांते म्हणितलें ।
आता दळभार आपुलाले । सरसे करा ॥
अर्थ —
दुर्योधन पुन्हा सर्व सैनिकांना म्हणाला —
आता आपापले सैन्य सज्ज करून
पूर्ण ताकदीने उभे राहा.
॥ १२२ ॥
जिया जिया अक्षौहिणी । तिये तिये आरणी ।
वरगण कवणकवणी । महारथिया ॥
अर्थ —
प्रत्येक अक्षौहिणी सैन्यात
वेगवेगळे प्रमुख आणि महारथी आहेत,
त्यांनी आपल्या-आपल्या तुकड्यांचे नेतृत्व करावे.
॥ १२३ ॥
तेणे तिया आवरिजे । भीष्मातळीं राहिजे ।
द्रोणाते म्हणिजे । तुम्हीं सकळ ॥
अर्थ —
ते सर्व सैन्य व्यवस्थित सांभाळा
आणि भीष्मांच्या संरक्षणाखाली रहा —
असे द्रोणाचार्यांना व सर्वांना सांगितले.
॥ १२४ ॥
हाचि एकु रक्षावा । मी तैसा हा देखावा ।
येणें दळभारु आघवा । साचु आमुचा॥
अर्थ —
भीष्मांचे रक्षण करणे हेच मुख्य आहे.
त्यांच्यामुळेच आपले सैन्य खरे सामर्थ्यवान आहे.
॥ श्लोक १२ ॥
तस्य सनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शंखं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२॥
अर्थ —
दुर्योधनाचे बोल ऐकून
कुरुवृद्ध भीष्म आनंदित झाले
आणि सिंहनाद करून जोरात शंख वाजवला.
॥ १२५ ॥
या राजाचिया बोला । सेनापति संतोषला।
मग तेणे केला । सिंहनादु ॥
अर्थ —
राजाचे बोल ऐकून सेनापती भीष्म प्रसन्न झाले
आणि त्यांनी सिंहासारखा गर्जना केली.
॥ १२६ ॥
तो गाजत असे अद्भुतु । दोन्ही सैन्यांआंतु ।
प्रतिध्वनि न समातु । उपजत असे ॥
अर्थ —
तो नाद दोन्ही सैन्यांत घुमू लागला
आणि त्याचा प्रतिध्वनी थांबत नव्हता.
॥ १२७ ॥
तयाचि तुलगासवे । वीरवृत्तिचेनि थावें ।
दिव्य शंख भीष्मदेवें । आस्फुरिला ॥
अर्थ —
त्या वीरभावनेतून
भीष्मांनी दिव्य शंख फुंकला.
॥ १२८ ॥
ते दोन्ही नाद मिनले । तेथ त्रैलोक्य बधिरभूत जाहलें ।
जैसें आकाश कां पडिलें । तुटोनियां ॥
अर्थ —
ते नाद एकत्र मिसळले
आणि जणू तीनही लोक बहिरे झाले,
आकाश कोसळल्यासारखा भास झाला.
॥ १२९ ॥
घडघडीत अंबर । उचंबळत सागर ।
क्षोभलें चराचर । कांपत असे ॥
अर्थ —
आकाश गडगडू लागले,
समुद्र उसळू लागला,
संपूर्ण सृष्टी हादरू लागली.
॥ १३० ॥
तेणें महाघोषगजरें । दुमदुमताती गिरिकंदरें ।
तंव दलामाजि रणतुरें । आस्फारिलीं ॥
अर्थ —
त्या प्रचंड आवाजाने पर्वत दुमदुमले
आणि सैन्यातील योद्धे युद्धासाठी सज्ज झाले.
॥ श्लोक १३ ॥
ततः शंखाश्च भैर्यश्च पणवानकगोमुखः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३॥
अर्थ —
नंतर शंख, भेरी, नगारे, रणवाद्य
एकदम वाजू लागले
आणि प्रचंड गोंगाट झाला.
॥ १३१ ॥
उदंड सैंघ वाजतें । भयानकें खाखाते ।
महाप्रळयो जेथें । धाकडांसी ॥
अर्थ —
असंख्य वाद्ये वाजू लागली,
भयंकर आवाज निर्माण झाला —
जणू प्रलयाचा काळ आला.
॥ १३२ ॥
भेरी निशाण मांदळ । शंख काहळा भोंगळ ।
आणि भयासुर रणकोल्हाळ । सुभटांचे ॥
अर्थ —
भेरी, नगारे, शंख, काहळ —
सर्व रणवाद्यांचा आवाज
आणि योद्ध्यांचा गोंगाट भयंकर झाला.
॥ १३३ ॥
आवेशें भुजा त्राहाटिती । विसणैले हांका देती ।
जेथ महामद भद्रजाती । आवरती ना ॥
अर्थ —
योद्धे उत्साहाने हात उंचावत होते,
मोठ्याने आरोळ्या देत होते,
हत्तीही आवरले जात नव्हते.
॥ १३४ ॥
तेथ भेडांची कवण मातु । कांचया केर फिटतु ।
जेणें दचकला कृतांतु । आंग नेघे ॥
अर्थ —
तेथे दुर्बळांना काहीच स्थान नव्हते.
यमालाही भीती वाटावी अशी स्थिती होती.
॥ १३५ ॥
एकां उभयतांचे प्राण गेले । चांगांचे दांत बैसले ।
बिरुदांचे दादुले । हिंवताती ॥
अर्थ —
काही जण भीतीने थरथर कापू लागले,
शूर वीर मात्र उत्साहाने गर्जत होते.
॥ १३६ ॥
ऐसा अद्भुत तूरबंबाळु । ऐकोनि ब्रह्मा व्याकुळु ।
देव म्हणती प्रळयकाळु । ओढवला आजि ॥
अर्थ —
असा भयंकर आवाज ऐकून
देवसुद्धा घाबरले —
आज प्रलय आला की काय!
॥ १३७ ॥
ऐसी स्वर्गीं मातु । देखोनि तो आकांतु ।
तंव पांडवदळा आंतु । वर्तलें कायी ॥
अर्थ —
स्वर्गातही अशी भीती पसरली.
आता पांडवांच्या सैन्यात काय घडले ते पाहू.
॥ १३८ ॥
हो कां निजसार विजयाचे । कीं ते भांडार महातेजाचे ।
जेथ गरुडाचिचे जावळिये । कांतले चार्ही ॥
अर्थ —
ते सैन्य जणू विजयाचे मूळ,
अथवा प्रचंड तेजाचा साठाच वाटत होते.
॥ श्लोक १४ ॥
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पांडवश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः ॥ १४॥
अर्थ —
पांढऱ्या घोड्यांच्या रथात बसलेले
श्रीकृष्ण आणि अर्जुन
दिव्य शंख वाजवतात.
॥ १३९ ॥
की पाखांचा मेरु जैसा । रहंवरु मिरवितसे तैसा ।
तेजें कोंदटलिया दिशा जयाचेनि ॥
अर्थ —
तो रथ जणू पर्वतासारखा भव्य होता
आणि त्याच्या तेजाने दिशा उजळल्या.
॥ १४० ॥
जेथ अश्ववाहकु आपण । वैकुंठीचा राणा जाण ।
तया रथाचे गुण । काय वर्णूं ॥
अर्थ —
ज्याचा सारथी स्वतः श्रीकृष्ण आहे,
त्या रथाचे वर्णन कसे करावे?
॥ १४१ ॥
ध्वजस्तंभावरी वानरु । तो मूर्तिमंत शंकरु ।
सारथी शारङधरु । अर्जुनेसीं ॥
अर्थ —
ध्वजावर हनुमान आहेत,
सारथी श्रीकृष्ण आहेत —
असा तो अर्जुनाचा रथ आहे.
॥ १४२ ॥
देखा नवल तया प्रभूचें । प्रेम अद्भुत भक्तांचे ।
जे सारथ्य पार्थाचें । करीतु असे ॥
अर्थ —
भगवंताचे भक्तांवरील प्रेम अद्भुत आहे —
ते स्वतः अर्जुनाचे सारथ्य करतात.
॥ १४३ ॥
पाईकु पाठीसीं घातला । आपण पुढां राहिला ।
तेणें पांचजन्यु आस्फुरिला । अवलीळाचि ॥
अर्थ —
स्वतः पुढे राहून
श्रीकृष्णांनी सहजच
पांचजन्य शंख वाजवला.
॥ श्लोक १५ ॥
पांचजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौंड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५॥
अर्थ —
श्रीकृष्णांनी पांचजन्य,
अर्जुनाने देवदत्त,
आणि भीमाने पौंड्र हा महान शंख वाजवला.
॥ १४४ ॥
परी तो महाघोषु थोरु । गाजत असे गंहिरु ।
जैसा उदैला लोपि दिनकरु । नक्षत्रांते ॥
अर्थ —
तो नाद अतिशय गडगडणारा होता —
जसा सूर्य उगवल्यावर तारे नाहीसे होतात.
॥ १४५ ॥
तैसें तुरबंबाळु भंवते । कौरवदळी गाजत होते ।
ते हारपोनि नेणों केऊते । गेले तेथ ॥
अर्थ —
तो नाद कौरवांच्या सैन्यात घुमला
आणि ते घाबरून गोंधळले.
॥ १४६ ॥
तैसाचि देखे येरें । निनादें अति गंहिरे ।
देवदत्त धनुर्धरे । आस्फुरिला ॥
अर्थ —
अर्जुनाने देवदत्त शंख वाजवला
आणि तोही अत्यंत गडगडणारा होता.
॥ १४७ ॥
ते दोनी शब्द अचाट । मिनले एकवट ।
तेथ ब्रह्मकटाह शतकूट । हों पाहत असे ॥
अर्थ —
ते दोन्ही नाद एकत्र झाले
आणि जणू संपूर्ण विश्व हादरले.
॥ १४८ ॥
तंव भीमसेनु विसणैला । जैसा महाकाळु खवळला ।
तेणें पौंड्र आस्फुरिला । महाशंखु ॥
अर्थ —
भीमाने महाकाळासारखा आवेश धारण करून
पौंड्र शंख वाजवला.
॥ श्लोक १६ ॥
अनंतविजयं राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोष्मणिपुष्पकौ ॥ १६॥
अर्थ —
युधिष्ठिराने अनंतविजय,
नकुलाने सुघोष
आणि सहदेवाने मणिपुष्पक शंख वाजवले.
॥ १४९ ॥
तो महाप्रलयजलधरु । जैसा घडघडिला गंहिरु ।
तंव अनंतविजयो युधिष्ठिरु । आस्फुरित असे ॥
अर्थ —
युधिष्ठिराचा शंख
प्रलयाच्या मेघासारखा गडगडत होता.
॥ १५० ॥
नकुळें सुघोषु । सहदेवे मणिपुष्पकु ।
जेणें नादें अतंकु । गजबजला असे ॥
अर्थ —
नकुलाचा सुघोष आणि सहदेवाचा मणिपुष्पक
यांच्या नादाने रणभूमी गाजून गेली.
॥ श्लोक १७ ॥
काश्यश्च परमेश्वासः शिखंडी च महारथः ।
दृष्टद्युम्नो विराटश्च सातकिश्चापराजितः ॥ १७॥
अर्थ —
काशीराज, शिखंडी, दृष्टद्युम्न, विराट आणि अपराजित सात्यकी — हे सर्व महान धनुर्धारी व पराक्रमी महारथी आहेत.
॥ श्लोक १८ ॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वेशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥ १८॥
अर्थ —
द्रुपद, द्रौपदीचे पुत्र आणि महाबली अभिमन्यु — हे सर्वजण आपापले शंख वेगवेगळे वाजवत होते.
॥ १५१ ॥
तेथ भूपती होते अनेक । द्रुपद द्रौपदेयादिक ।
हा काशीपती देख । महाबाहु ॥
अर्थ —
तेथे अनेक राजे होते — द्रुपद, द्रौपदीचे पुत्र आणि काशीराज हा बलवान राजा देखील होता.
॥ १५२ ॥
तेथ अर्जुनाचा सुतु । सात्यकि अपराजितु ।
दृष्टद्युम्नु नृपनाथु । शिखंडी हन ॥
अर्थ —
तेथे अर्जुनाचा पुत्र अभिमन्यु, अपराजित सात्यकी, राजा दृष्टद्युम्न आणि शिखंडी हेही होते.
॥ १५३ ॥
विराटादि नृपवर । जे सैनिक मुख्य वीर ।
तिहीं नाना शंख निरंतर । आस्फुरिले ॥
अर्थ —
विराटसारखे श्रेष्ठ राजे आणि प्रमुख वीर सैनिक
सतत विविध शंख वाजवत होते.
॥ १५४ ॥
तेणें महाघोषनिर्घातें । शेषकूर्म अवचिते ।
गजबजोनि भूभारातें । सांडूं पाहती ॥
अर्थ —
त्या प्रचंड नादामुळे पृथ्वीचे आधार असलेले शेष व कूर्मही हलले,
जणू पृथ्वी हलून जाईल असे वाटू लागले.
॥ १५५ ॥
तेथ तिन्हीं लोक डंडळित । मेरु मांदार आंदोळित ।
समुद्रजळ उसळत । कैलासवेरी ॥
अर्थ —
तीनही लोक हादरले, मेरू पर्वत डोलू लागला,
समुद्र उसळू लागला आणि कैलास पर्वतही कंप पावला.
॥ श्लोक १९ ॥
स घोषो धार्त्रराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवींश्चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९॥
अर्थ —
त्या नादाने कौरवांच्या हृदयाला भीतीने भेदले,
आणि आकाश व पृथ्वी हादरून गेली.
॥ १५६ ॥
पृथ्वीतळ उलथों पाहत । आकाश असे आसुडत ।
तेथ सडा होत । नक्षत्रांचा ॥
अर्थ —
जणू पृथ्वी उलटी होत आहे, आकाश तुटत आहे
आणि तारे पडत आहेत असे भासत होते.
॥ १५७ ॥
सृष्टि गेली रे गेली । देवां मोकळवादी जाहली ।
ऐशी एक टाळी पिटिली । सत्यलोकीं ॥
अर्थ —
देव म्हणू लागले — “सृष्टी संपली!”
आणि सत्यलोकातही गोंधळ उडाला.
॥ १५८ ॥
दिहाचि दिन थोकला । जैसा प्रलयकाळ मांडला ।
तैसा हाहाकारु उठिला । तिन्हीं लोकीं ॥
अर्थ —
जणू प्रलयकाळ सुरू झाला —
तीनही लोकांत हाहाकार माजला.
॥ १५९ ॥
तंव आदिपुरुषु विस्मितु । म्हणे झणें होय पां अंतु ।
मग लोपला अद्भुतु । संभ्रमु तो ॥
अर्थ —
ब्रह्मदेवही चकित झाले — “हा अंत आहे का?”
पण नंतर तो भ्रम दूर झाला.
॥ १६० ॥
म्हणोनि विश्व सांवरले । एर्हवीं युगांत होतें वोडवले ।
जै महाशंख आस्फुरिले । कृष्णादिकीं ॥
अर्थ —
मग समजले की हा प्रलय नाही,
तर कृष्णादिकांच्या शंखांचा नाद आहे.
॥ १६१ ॥
तो घोष तरी उपसंहरला । परी पडिसाद होता राहिला ।
तेणें दळभार विध्वंसिला । कौरवांचा ॥
अर्थ —
नाद थांबला, पण त्याचा परिणाम राहिला —
त्याने कौरवांचे मनोधैर्य खच्ची केले.
॥ १६२ ॥
तो जैसा गजघटाआंतु । सिंह लीला विदारितु ।
तैसा हृदयातें भेदितु । कौरवांचिया ॥
अर्थ —
जसा सिंह हत्तीला फाडतो,
तसा तो नाद कौरवांच्या हृदयाला भेदत होता.
॥ १६३ ॥
तो गाजत जंव आइकती । तंव उभेचि हिये घालिती ।
एकमेकांते म्हणती । सावध रे सावध ॥
अर्थ —
तो नाद ऐकून कौरव घाबरले
आणि एकमेकांना सावध करीत होते.
॥ श्लोक २० ॥
अथ व्यवस्थितान् दृष्टवा धार्तराष्ट्रानं कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पांडवः ॥ २०॥
अर्थ —
दोन्ही सैन्य सज्ज झालेले पाहून
अर्जुनाने धनुष्य उचलले.
॥ १६४ ॥
तेथ बळें प्रौढीपुरते । जे महारथी वीर होते ।
तिहीं पुनरपि दळातें । आवरिलें ॥
अर्थ —
महारथी वीरांनी पुन्हा सैन्य व्यवस्थित केले.
॥ १६५ ॥
मग सरिसपणें उठावले । दुणावटोनि उचलले ।
तया दंडी क्षोभलें । लोकत्रय ॥
अर्थ —
दोन्ही सैन्य जोरात उभे राहिले
आणि तीनही लोकांत खळबळ उडाली.
॥ १६६ ॥
तेथ बाणवरी धनुर्धर । वर्षताती निरंतर ।
जैसे प्रलयांत जलधर । अनिवार का ॥
अर्थ —
धनुर्धर सतत बाणांचा वर्षाव करत होते —
जणू प्रलयकाळातील पाऊस.
॥ १६७ ॥
तें देखलिया अर्जुनें । संतोष घेऊनि मने ।
मग संभ्रमे दिठी सेने । घालितसे ॥
अर्थ —
हे पाहून अर्जुन आनंदित झाला
आणि सैन्याकडे पाहू लागला.
॥ १६८ ॥
तंव संग्रामीं सज्ज जाहले । सकळ कौरव देखिले ।
मग लीला धनुष्य उचलिले । पंडुकुमरें ॥
अर्थ —
कौरव सैन्य सज्ज पाहून
अर्जुनाने सहज धनुष्य उचलले.
॥ श्लोक २१ ॥
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
अर्जुन उवाच — सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१॥
अर्थ —
अर्जुन म्हणतो —
हे कृष्णा, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करा.
॥ १६९ ॥
ते वेळीं अर्जुन म्हणतसे देवा । आतां झडकरी रथु पेलावा ।
नेऊनि मध्यें घालावा । दोहीं दळां ॥
अर्थ —
अर्जुन म्हणतो —
हे देवा, रथ लगेच दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये घेऊन जा.
॥ श्लोक २२ ॥
यावदेतान् निरिक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२॥
अर्थ —
या युद्धासाठी उभे असलेल्या योद्ध्यांना मी नीट पाहू इच्छितो,
आणि मला कोणाशी लढायचे आहे ते जाणून घ्यायचे आहे.
॥ श्लोक २३ ॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥
अर्थ —
जे दुर्योधनासाठी युद्ध करण्यासाठी येथे जमले आहेत,
त्यांना मी पाहू इच्छितो.
॥ १७० ॥
जंव मी नावेक । हे सकळ वीर सैनिक ।
न्याहळीन अशेख । झुंजते जे ॥
अर्थ —
मी या सर्व योद्ध्यांना नीट पाहीन,
जे युद्धासाठी सज्ज झाले आहेत.
॥ १७१ ॥
एथ आले असती आघवे । परी कवणेंसी म्यां झुंजावे ।
हे रणीं लागे पहावें । म्हणऊनियां ॥
अर्थ —
हे सर्व येथे जमले आहेत,
पण मला कोणाशी लढायचे आहे हे पाहणे आवश्यक आहे.
॥ १७२ ॥
बहुतकरुनि कौरव । हे आतुर दुःस्वभाव ।
वाटिवांवीण हांव । बांधिती झुंजीं ॥
अर्थ —
कौरव स्वभावाने उतावळे आहेत,
कारण नसताना युद्धाला तयार होतात.
॥ १७३ ॥
झुंजाची आवडी धरती । परी संग्रामी वीर नव्हती ।
हे सांगेन रायाप्रती । काय संजयो म्हणे ॥
अर्थ —
त्यांना युद्धाची आवड आहे,
पण ते खरे वीर नाहीत —
असे संजय सांगतो.
॥ श्लोक २४ ॥
संजय उवाच — एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४॥
अर्थ —
संजय म्हणतो —
अर्जुनाने असे सांगितल्यावर
कृष्णाने रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा केला.
॥ १७४ ॥
आइका अर्जुन इतुकें बोलिला । तंव कृष्णें रथु पेलिला ।
दोहीं सैन्यामाजि केला । उभा तेणें ॥
अर्थ —
अर्जुन बोलताच
कृष्णाने रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेऊन उभा केला.
॥ श्लोक २५ ॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरुनिति ॥ २५॥
अर्थ —
भीष्म, द्रोण आणि इतर राजांसमोर रथ उभा करून
कृष्ण म्हणाले — “हे पार्थ, हे सर्व कौरव पाह.”
॥ श्लोक २६ ॥
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा ॥ २६॥
अर्थ —
अर्जुनाने तेथे वडील, आजोबा, गुरु, मामा, भाऊ,
मुले, नातवंडे आणि मित्र पाहिले.
॥ श्लोक २७ ॥
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोऽपि ।
तान् समीक्ष स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान् ॥ २७॥
अर्थ —
दोन्ही सैन्यात सासरे आणि मित्रही उभे होते —
अर्जुनाने सर्व नातेवाईक पाहिले.
॥ १७५ ॥
जेथ भीष्माद्रोणादिक । जवळिकेचि सन्मुख ।
पृथिविपति आणिक । बहुत आहाति ॥
अर्थ —
तेथे भीष्म, द्रोण आणि अनेक राजे
अगदी समोर उभे होते.
॥ १७६ ॥
तेथ स्थिर करूनि रथु । अर्जुन असे पाहतु ।
तो दळभार समस्तु । संभ्रमेसी ॥
अर्थ —
रथ स्थिर करून
अर्जुन संपूर्ण सैन्याकडे
आश्चर्याने पाहू लागला.
॥ १७७ ॥
मग देवा म्हणे देख देख । हे गोत्रगुरु अशेख ।
तंव कृष्णा मनीं नावेक । विस्मो जाहला ॥
अर्थ —
कृष्ण म्हणाले — “हे सर्व तुझे नातेवाईक पाह.”
तेव्हा अर्जुनाच्या मनात आश्चर्य निर्माण झाले.
॥ १७८ ॥
तो आपणयां आपण म्हणे । एथ कायि कवण जाणे ।
हें मनीं धरिले येणें । परि कांही आश्चर्य असे ॥
अर्थ —
अर्जुन मनात विचार करू लागला —
“हे काय घडत आहे?”
त्याला आश्चर्य वाटू लागले.
॥ १७९ ॥
ऐसी पुढील से घेतु । तो सहजें जाणे हृदयस्थु ।
परि उगा असे निवांतु । तिये वेळीं ॥
अर्थ —
तो मनात विचार करत होता,
पण बाहेरून शांत दिसत होता.
॥ १८० ॥
तंव तेथ पार्थु सकळ । पितृपितामह केवळ ।
गुरू बंधु मातुळ । देखता जाहला ॥
अर्थ —
अर्जुनाने तेथे आपले वडील, आजोबा,
गुरु, भाऊ आणि नातेवाईक
सर्व पाहिले.
॥ १८१ ॥
इष्टमित्र आपुले । कुमरजन देखिले ।
हे सकळ असती आले । तयांमाजि ॥
अर्थ —
अर्जुनाने आपले प्रिय मित्र, मुले आणि तरुण मंडळी
हे सर्व त्या सैन्यात आलेले पाहिले.
॥ १८२ ॥
सुहृज्जन सासरे । आणिकही सखे सोईरे ।
कुमर पौत्र धनुर्धरें । देखिले तेथ ॥
अर्थ —
मित्र, सासरे, नातेवाईक,
मुले, नातवंडे आणि धनुर्धारी
हे सर्व अर्जुनाला दिसले.
॥ १८३ ॥
जयां उपकार होते केले । कां आपदीं जे राखिले ।
हे असो वडील धाकुले - । आदिकरुनि ॥
अर्थ —
ज्यांनी उपकार केले, संकटात साथ दिली,
मोठे-लहान सर्वजण
तेथे उपस्थित होते.
॥ १८४ ॥
ऐसे गोत्रचि दोहीं दळीं । उदित जालें असे कळीं ।
हें अर्जुने तिये वेळीं । अवलोकिलें ॥
अर्थ —
दोन्ही सैन्यात आपलेच नातेवाईक उभे आहेत
हे अर्जुनाने स्पष्ट पाहिले.
(संकेत ओळ)
कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्नमब्रवीत ।
अर्थ —
अर्जुन दयाभावाने भरून गेला
आणि दुःखी होऊन बोलू लागला.
॥ १८५ ॥
तेथ मनीं गजबज जाहली । आणि आपैसी कृपा आली ।
तेणें अपमानें निघाली । वीरवृत्ति ॥
अर्थ —
त्याच्या मनात गोंधळ झाला, दया निर्माण झाली,
आणि त्याची वीरवृत्ती निघून गेली.
॥ १८६ ॥
जिया उत्तम कुळींचिया होती । आणि गुणलावण्य आथी ।
तिया आणिकींते न साहति । सुतेजपणें ॥
अर्थ —
जसे उच्च कुलातील, गुणी व्यक्ती
काही गोष्टी सहन करू शकत नाहीत,
तसे अर्जुन झाले.
॥ १८७ ॥
नविये आवडीचेनि भरें । कामुक निजवनिता विसरे ।
मग पाडेंविण अनुसरें । भ्रमला जैसा ॥
अर्थ —
जसा कामात गुंतलेला माणूस स्वतःचे भान विसरतो,
तसा अर्जुन गोंधळला.
॥ १८८ ॥
कीं तपोबळें ऋद्धी । पातलिया भ्रंशे बुद्धी ।
मग तया विरक्ततासिद्धी । आठवेना॥
अर्थ —
जसे तपस्वी माणूस मोहात पडून
आपली साधना विसरतो,
तसे अर्जुन झाले.
॥ १८९ ॥
तैसें अर्जुना तेथ जाहले । असतें पुरुषत्व गेले ।
जें अंतःकरण दिधले । कारुण्यासी ॥
अर्थ —
अर्जुनाचे धैर्य गेले,
आणि त्याचे मन करुणेने भरले.
॥ १९० ॥
देखा मंत्रज्ञु बरळु जाये । मग तेथ कां जैसा संचारु होये ।
तैसा तो धनुर्धर महामोहें । आकळिला ॥
अर्थ —
जसा ज्ञानी माणूसही गोंधळतो,
तसा अर्जुन मोहाने भरून गेला.
॥ १९१ ॥
म्हणऊनि असता धीरु गेला । हृदया द्रावो आला ।
जैसा चंद्रकळीं सिंपिला । सोमकांतु ॥
अर्थ —
त्याचे धैर्य निघून गेले
आणि मन वितळले.
॥ १९२ ॥
तयापरी पार्थु । अतिस्नेहें मोहितु ।
मग सखेद असे बोलतु । अच्युतेसी ॥
अर्थ —
अर्जुन स्नेहामुळे मोहित झाला
आणि दुःखाने कृष्णाशी बोलू लागला.
॥ श्लोक २८ ॥
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८॥
अर्थ —
अर्जुन म्हणतो —
हे कृष्णा, माझेच नातेवाईक युद्धासाठी उभे आहेत.
॥ श्लोक २९ ॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमाहर्षश्च जायते ॥ २९॥
अर्थ —
माझे अंग थरथरत आहे, तोंड कोरडे पडले आहे,
शरीर कंप पावत आहे.
॥ श्लोक ३० ॥
गाण्डीवं स्त्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३०॥
अर्थ —
माझ्या हातातून गांडीव सुटत आहे,
शरीर जळत आहे, मन स्थिर राहत नाही.
॥ १९३ ॥
तो म्हणे अवधारी देवा । म्यां पाहिला हा मेळावा ।
तंव गोत्रवर्गु आघवा । देखिला एथ ॥
अर्थ —
अर्जुन म्हणतो —
हे देवा, मी येथे माझेच सर्व नातेवाईक पाहिले.
॥ १९४ ॥
हे संग्रामीं अति उद्यत । जाहाले असती कीर समस्त ।
पण आपणपेयां उचित । केवीं होय ॥
अर्थ —
हे सर्व युद्धासाठी सज्ज आहेत,
पण आपल्याशीच युद्ध करणे योग्य कसे?
॥ १९५ ॥
येणें नांवेंचिं नेणों कायी । मज आपणपें सर्वथा नाहीं ।
मन बुद्धी ठायीं । स्थिर नोहे ॥
अर्थ —
मला काय करावे कळत नाही,
माझे मन स्थिर नाही.
॥ १९६ ॥
देखें देह कांपत । तोंड असे कोरडें होत ।
विकळता उपजत । गात्रांसी ॥
अर्थ —
माझे शरीर थरथरते आहे,
तोंड कोरडे पडले आहे.
॥ १९७ ॥
सर्वांगा कांटाळा आला । अति संतापु उपनला ।
तेथ बेंबळे हातु गेला । गांडीवाचा ॥
अर्थ —
संपूर्ण शरीर अशक्त झाले,
आणि गांडीव हातातून सुटले.
॥ १९८ ॥
तें न धरताचि निष्टलें । परि नेणेंचि हातोनि पडिले ।
ऐसे हृदय असे व्यापिलें । मोहें येणें ॥
अर्थ —
गांडीव हातातून पडले,
कारण मन मोहाने व्यापले.
॥ १९९ ॥
जें वज्रापासोनि कठिण । दुर्धर अतिदारुण ।
तयाहून असाधारण । हें स्नेह नवल ॥
अर्थ —
हा स्नेह वज्रापेक्षाही कठीण आहे —
अत्यंत शक्तिशाली.
॥ २०० ॥
जेणे संग्रामी हरू जिंतिला । निवातकवचांचा ठावो फेडिला ।
तो अर्जुन मोहें कवळिला । क्षणामाजि ॥
अर्थ —
ज्याने महान युद्ध जिंकले,
तो अर्जुन एका क्षणात मोहात अडकला.
॥ २०१ ॥
जैसा भ्रमर भेदी कोडें । भलतैसें काष्ठ कोरडें ।
परि कळिकेमाजीं सापडें । कोवळियें ॥
अर्थ —
जसा भुंगा कठीण वस्तू भेदतो,
पण कोवळ्या कळीमध्ये अडकतो,
तसा अर्जुन झाला.
॥ २०२ ॥
तेथ उत्तीर्ण होईल प्राणें । परीं ते कमळदळु चिरूं नेणे ।
तैसे कठीण कोवळेंपणे । स्नेह देखा ॥
अर्थ —
स्नेह कठीणही आहे आणि कोमलही —
तो जीव घेऊ शकतो पण दुखावू शकत नाही.
॥ २०३ ॥
हे आदिपुरुषाची माया । ब्रह्मेयाहि नयेचि आया ।
म्हणऊनी भुलविला ऐकें राया । संजयो म्हणे ॥
अर्थ —
ही परमेश्वराची माया आहे
जी ब्रह्मालाही समजत नाही —
संजय सांगतो.
॥ २०४ ॥
अवधारीं मग तो अर्जुनु । देखोनि सकळ स्वजनु ।
विसरला अभिमानु । संग्रामींचा ॥
अर्थ —
अर्जुनाने आपले नातेवाईक पाहून
युद्धाचा अभिमान विसरला.
॥ २०५ ॥
कैसी नेणों सदयता । उपनली येथे चित्ता ।
मग म्हणे कृष्णा आता । नसिजे एथ ॥
अर्थ —
त्याच्या मनात दया निर्माण झाली
आणि तो म्हणाला — “हे कृष्णा, मला येथे राहायचे नाही.”
॥ २०६ ॥
माझें अतिशय मन व्याकुळ । होतसे वाचा बरळ ।
जे वधावे हे सकळ । येणें नांवे ॥
अर्थ —
माझे मन खूप व्याकुळ झाले आहे,
आणि ज्यांना मारायचे आहे ते आपलेच आहेत.
॥ श्लोक ३१ ॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥
अर्थ —
हे कृष्णा, मला सर्व काही विपरीत दिसत आहे,
आणि आपल्या लोकांना मारून काहीही चांगले होणार नाही.
॥ २०७ ॥
या कौरवां जरी वधावें । तरी युधिष्ठिरादिक कां न वधावे ।
हे येर येर आघवे । गोत्रज आमुचे ॥
अर्थ —
जर कौरवांना मारायचे असेल,
तर पांडवही आपलेच नातेवाईक आहेत — मग काय करावे?
॥ २०८ ॥
म्हणोनि जळो हें झुंज । प्रत्यया न ये मज ।
एणें काय काज । महापापें ॥
अर्थ —
हे युद्ध नकोच —
मला यात काही अर्थ दिसत नाही,
हे पाप आहे.
॥ २०९ ॥
देवा बहुतं परीं पाहता । एथ वोखटें होईल झुंजतां ।
वर काहीं चुकवितां । लाभु आथी ॥
अर्थ —
हे देवा, हे युद्ध चुकीचे आहे —
यातून दूर राहणेच योग्य.
॥ श्लोक ३२ ॥
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्य सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविंद किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥
अर्थ —
हे कृष्णा, मला विजय, राज्य किंवा सुख नको —
यांचा उपयोग काय?
॥ श्लोक ३३ ॥
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
ते इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥
अर्थ —
ज्यांच्यासाठी आपण राज्य हवे म्हणतो,
तेच लोक येथे जीव देण्यासाठी उभे आहेत.
॥ २१० ॥
तया विजयवृत्ती कांही । मज सर्वथा काज नाहीं ।
एथ राज्य तरी कायी । हें पाहुनियां ॥
अर्थ —
मला विजयाची इच्छा नाही,
कारण हे सर्व पाहता राज्याचाही काही उपयोग नाही.
॥ २११ ॥
यां सकळांते वधावे । मग जे भोग भोगावे ।
ते जळोत आघवे । पार्थु म्हणे ॥
अर्थ —
या सर्वांना मारून जे सुख मिळेल,
ते सुख नष्ट झाले तरी चालेल — असे अर्जुन म्हणतो.
॥ २१२ ॥
तेणें सुखेविण होईल । तै भलतेही साहिजेल ।
वरि जीवितही वेंचिजेल । याचिलागीं ॥
अर्थ —
असे सुख नको —
त्यासाठी दुःख सहन करीन,
जरी जीव द्यावा लागला तरी.
॥ २१३ ॥
परीं यासी घातु कीजे । मग आपण राज्य भोगिजे ।
हे स्वप्नींही मन माझे । करूं न शके ॥
अर्थ —
आपल्याच लोकांना मारून राज्य मिळवणे —
हे माझ्या मनाला स्वप्नातही मान्य नाही.
॥ २१४ ॥
तरी आम्ही का जन्मावें । कवणालागीं जियावें ।
जें वडिलां यां चिंतावें । विरुद्ध मनें ॥
अर्थ —
मग आपण जन्म का घ्यावा?
आणि कशासाठी जगावे,
जर वडिलांच्या विरोधात जावे लागणार असेल?
॥ २१५ ॥
पुत्रातें इप्सी कुळ । तयाचें कायि हेंचि फळ ।
जे निर्दाळिजे केवळ । गोत्र आपुले ॥
अर्थ —
कुळ वाढवण्यासाठी पुत्र जन्माला येतो,
पण इथे आपणच आपले कुल नष्ट करणार का?
॥ २१६ ॥
हें मनींचि केवि धरिजे । आपण वज्राचेयां बोलिजे ।
वरी घडे तरी कीजे । भले एयां ॥
अर्थ —
हे मनात कसे आणावे?
जरी कठोर निर्णय घ्यावा लागला
तरी चांगलेच करावे.
॥ २१७ ॥
आम्हीं जें जें जोडावें । तें समस्तीं इहीं भोगावें ।
हे जीवितही उपकारावें । काजीं यांचां ॥
अर्थ —
आपण जे काही कमावले,
ते यांच्यासाठीच आहे —
आपले जीवनही त्यांच्यासाठी आहे.
॥ २१८ ॥
आम्ही दिगंतीचे भूपाळ । विभांडूनि सकळ ।
मग संतोषविजे कुळ । आपुलें जें ॥
अर्थ —
आपण जग जिंकूनही
आपल्या कुटुंबाच्या आनंदासाठीच करतो.
॥ २१९ ॥
तेचि हे समस्त । परी कैसें कर्म विपरीत ।
जे जाहले असती उद्यत । झुंजावया ॥
अर्थ —
हेच आपले लोक आता
आपल्याशी युद्धाला उभे आहेत —
हे किती विचित्र!
॥ २२० ॥
अंतौरिया कुमरें । सांडोनियां भांडारें ।
शस्त्राग्रीं जिव्हारें । आरोपुनी ॥
अर्थ —
आपलेच मुलं, नातेवाईक
जीव धोक्यात घालून
युद्धासाठी उभे आहेत.
॥ २२१ ॥
ऐसियांते कैसेनि मारुं । कवणावरी शस्त्र धरूं ।
निज हृदया करूं । घातु केवीं ॥
अर्थ —
अशांना आपण कसे मारू?
हे म्हणजे स्वतःच्या हृदयावर घाव घालणे आहे.
॥ श्लोक ३४ ॥
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहः ।
मातुलः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबंधिनस्तथा ॥ ३४॥
अर्थ —
गुरु, वडील, पुत्र, आजोबा,
मामा, सासरे, नातवंडे आणि नातेवाईक —
हे सर्व येथे आहेत.
॥ २२२ ॥
हे नेणसी तूं कवण । परी पैल भीष्म द्रोण ।
जयांचे उपकार असाधारण । आम्हां बहुत ॥
अर्थ —
हे तुला कसे समजणार?
भीष्म आणि द्रोण यांनी आमच्यावर मोठे उपकार केले आहेत.
॥ २२३ ॥
एथ शालक सासरे मातुळ । आणी बंधु कीं हें सकळ ।
पुत्र नातू केवळ । इष्टही असती ॥
अर्थ —
येथे सासरे, मामा, भाऊ,
मुले, नातवंडे —
आपले प्रियजन आहेत.
॥ २२४ ॥
अवधारीं अति जवळिकेचे । हे सकळही सोयरे आमुचे ।
म्हणोनि दोष आथि वाचे । बोलतांचि ॥
अर्थ —
हे सर्व आपले जवळचे नातेवाईक आहेत,
म्हणून बोलतानाही मन दुखते.
॥ श्लोक ३५ ॥
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं न महीकृते ॥ ३५ ॥
अर्थ —
हे कृष्णा,
त्रैलोक्याचे राज्य मिळाले तरी
मी यांना मारू इच्छित नाही.
॥ २२५ ॥
हे वरी भलतें करितु । आंताचि एथें मारितु ।
परि आपण मनें घातु । न चिंतावा ॥
अर्थ —
ते मला मारतील तरी चालेल,
पण मी त्यांना मारण्याचा विचार करणार नाही.
॥ २२६ ॥
त्रैलोक्यींचे अनकळित । जरी राज्य होईल एथ ।
तरी हें अनुचित । नाचरें मी ॥
अर्थ —
त्रैलोक्याचे राज्य मिळाले तरी
हे कृत्य चुकीचे आहे —
मी ते करणार नाही.
॥ २२७ ॥
जरी आज एथ ऐसें कीजे । तरी कवणांचा मनीं उरिजे ।
सांग मुख केवीं पाहिजे । तुझे कृष्णा ॥
अर्थ —
हे केल्यावर
लोकांना आपण काय उत्तर देणार?
तुझ्यासमोरही कसे उभे राहू?
॥ श्लोक ३६ ॥
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥
अर्थ —
कौरवांना मारून आपल्याला काय आनंद मिळेल?
हे पापच होईल.
॥ २२८ ॥
जरी वधु करूनी गोत्रजांचा । तरी वसौटा होऊन दोषांचा ।
मज जोडलासि तूं हातींचा । दूरी होसी ॥
अर्थ —
आपल्या लोकांना मारल्यावर
आपण पापात अडकू,
आणि देवही आपल्यापासून दूर जाईल.
॥ २२९ ॥
कुळहरणीं पातकें । तिये आंगीं जडती अशेखें ।
तयें वेळी तूं कवण कें । देखावासी ॥
अर्थ —
कुळ नष्ट केल्याचे पाप लागेल,
आणि तेव्हा देवही साथ देणार नाही.
॥ २३० ॥
जैसा उद्यानामाजीं अनळु । संचरला देखोनि प्रबळु ।
मग क्षणभरी कोकिळु । स्थिर नोहे ॥
अर्थ —
जसा बागेत आग लागली तर कोकिळ थांबत नाही,
तसा पापात कोणी टिकत नाही.
॥ २३१ ॥
सकर्दम सरोवरु । अवलोकूनि चकोरु ।
न सेवितु अव्हेरु । करूनि निघे ॥
अर्थ —
जसे चकोर पक्षी चिखलयुक्त पाणी टाळतो,
तसे पाप टाळावे.
॥ २३२ ॥
तयापरी तूं देवा । मज झकों न येसी मावा ।
जरी पुण्याचा वोलावा । नाशिजेल ॥
अर्थ —
हे देवा,
पुण्य नष्ट होईल —
म्हणून तू मला सोडू नकोस.
॥ श्लोक ३७ ॥
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबांधवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥
अर्थ —
आपल्या नातेवाईकांना मारणे योग्य नाही —
त्यांना मारून आपण सुखी कसे होऊ?
॥ २३३ ॥
म्हणोनि मी हें न करीं । इये संग्रामीं शस्त्र न धरीं ।
हें किडाळ बहुतीं । परीं दिसतसे ॥
अर्थ —
म्हणून मी युद्ध करणार नाही
आणि शस्त्र उचलणार नाही.
॥ २३४ ॥
तुझा अंतराय होईल । मग सांगें आमचें काय उरेल ।
तेणें दुःखे हियें फुटेल । तुजवीण कृष्णा ॥
अर्थ —
तू दूर गेलास तर
आमचे सर्व काही नष्ट होईल.
॥ २३५ ॥
म्हणावूनि कौरव हे वधिजती । मग आम्हीं भोग भोगिजती ।
हे असो मात अघडती । अर्जुन म्हणे ॥
अर्थ —
कौरव मरतील आणि आपण राज्य करू —
हे मला मान्य नाही.
॥ श्लोक ३८-३९ ॥
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥
अर्थ —
जरी ते लोभामुळे हे समजत नसले,
तरी आपल्याला हे पाप दिसत आहे —
मग आपण ते का करावे?
॥ २३६ ॥
हे अभिमानपदे भुलले । जरी पां संग्रामा आले ।
तर्ही आम्हीं हित आपुलें । जाणावें लागे ॥
अर्थ —
ते अहंकाराने अंध झाले आहेत,
पण आपण योग्य काय ते ओळखले पाहिजे.
॥ २३७ ॥
हें ऐसें कैसें करावें । जे आपुले आपण मारावे ।
जाणत जाणतांचि सेवावें । कालकूट ॥
अर्थ —
आपल्याच लोकांना मारणे म्हणजे
जाणूनबुजून विष पिण्यासारखे आहे.
॥ २३८ ॥
हां जी मार्गीं चालतां । पुढां सिंह जाहला अवचितां ।
तो तंव चुकवितां । लाभु आथी ॥
अर्थ —
जसा पुढे सिंह दिसला तर
त्याला टाळणेच योग्य आहे.
॥ २३९ ॥
असता प्रकाशु सांडावा । मग अंधकूप आश्रावा ।
तरी तेथ कवणु देवा । लाभु सांगे ॥
अर्थ —
प्रकाश सोडून अंधारात जाणे —
यात काय फायदा?
॥ २४० ॥
का समोर अग्नि देखोनी । जरी न वचिजे वोसंडोनी ।
तरी क्षणा एका कवळूनि । जाळू सके ॥
अर्थ —
आग दिसूनही पुढे गेलो,
तर ती लगेच भस्म करेल —
तसे हे पाप आहे.
॥ २४१ ॥
तैसे दोष हे मूर्त । अंगी वाजों असती पहात ।
हें जाणतांही केवीं एथ । प्रवर्तावें ॥ २४१ ॥
अर्थ —
हे सर्व दोष स्पष्टपणे दिसत असताना, ते आपल्या अंगी येणार आहेत हे माहीत असूनही आपण या युद्धात कसे उतरावे, असा अर्जुनाचा प्रश्न आहे.
॥ २४२ ॥
ऐसें पार्थ तिये अवसरीं । म्हणे देवा अवधारीं ।
या कल्मषाची थोरी । सांगेन तुज ॥ २४२ ॥
अर्थ —
अर्जुन कृष्णाला म्हणतो — हे देवा, या पापाचे किती मोठे परिणाम आहेत ते मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
॥ श्लोक ४० ॥
कुलक्षये प्रणश्यंति कुलधर्माः सनातनः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्सनमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥
अर्थ —
कुळाचा नाश झाला की त्या कुळातील सनातन धर्म आणि परंपरा नष्ट होतात. धर्म नाहीसा झाला की संपूर्ण कुळात अधर्म वाढतो.
॥ २४३ ॥
जैसें काष्ठें काष्ठ मथिजे । येथ वन्हि एक उपजे ।
तेणें काष्ठजात जाळिजे । प्रज्वळलेनि ॥ २४३ ॥
अर्थ —
जसे दोन लाकडे घासल्याने अग्नी उत्पन्न होतो आणि तोच अग्नी सर्व लाकूड जाळून टाकतो, तसेच आपसातील वैरातून विनाश होतो.
॥ २४४ ॥
तैसा गोत्रींची परस्परें । जरी वधु घडे मत्सरें ।
तरी तेणें महादोषें घोरें । कुळचि नाशे ॥ २४४॥
अर्थ —
त्याचप्रमाणे नातलगांनी मत्सराने एकमेकांचा वध केला, तर त्या भयंकर पापामुळे संपूर्ण कुळाचा नाश होतो.
॥ २४५ ॥
म्हणवूनि येणें पापें । वंशजधर्मु लोपे ।
मग अधर्मुचि आरोपे । कुळामाजि ॥ २४५ ॥
अर्थ —
या पापामुळे कुळाचे धर्म आणि संस्कार नाहीसे होतात आणि त्याजागी अधर्म वाढू लागतो.
॥ श्लोक ४१ ॥
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यंति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीसु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥ ४१ ॥
अर्थ —
हे कृष्णा, अधर्म वाढल्यावर कुळातील स्त्रिया दूषित होतात आणि त्यातून वर्णसंकर निर्माण होतो.
॥ २४६ ॥
एथ सारासार विचारावें । कवणे काय आचरावें ।
आणि विधिनिषेध अघवे । पारुषति ॥ २४६ ॥
अर्थ —
मग योग्य-अयोग्य याचा विचार राहत नाही. काय करावे आणि काय करू नये याचे नियम मोडले जातात.
॥ २४७ ॥
असता दीपु दवडीजे । मग अंधकारीं राहाटिजे ।
जे उजूंचि का आडळिजे । जयापरी ॥ २४७ ॥
अर्थ —
जसा दिवा विझवून अंधारात राहावे लागते, तसे धर्म नष्ट झाला की जीवन अंधकारमय होते.
॥ २४८ ॥
तैसा कुळीं कुळक्षयो होय । तये वेळी तो आद्य धर्मु जाय ।
मग आन कांहीं आहे । पापांवाचुनि ॥ २४८ ॥
अर्थ —
कुळाचा नाश झाला की मूळ धर्म नष्ट होतो आणि मग फक्त पापच उरते.
॥ २४९ ॥
जैं यमनियम ठाकती । तेथ इंद्रियें सैरा विचरती ।
म्हणवूनि व्यभिचार घडती । कुळस्त्रियांसी ॥ २४९ ॥
अर्थ —
संयम आणि नियम नष्ट झाले की मनुष्याची इंद्रिये स्वैर होतात आणि त्यामुळे स्त्रियांमध्ये व्यभिचार वाढतो.
॥ २५० ॥
उत्तम अधमीं संचरती । ऐसे वर्णावर्ण मिसळती ।
तेथ समूळ उपडती । जातिधर्म ॥ २५० ॥
अर्थ —
उच्च-नीच यांचा भेद मिटून सर्व वर्ण मिसळतात आणि जातिधर्म पूर्णपणे नष्ट होतात.
॥ २५१ ॥
जैसी चोहटाचिया बळी । पाविजे सैरा काऊळीं ।
तैसीं महापापें कुळीं प्रवेशती ॥ २५१ ॥
अर्थ —
जसे चौकातील अन्नावर कावळे तुटून पडतात, तसे महापापे कुळात शिरतात.
॥ श्लोक ४२ ॥
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतंति पितरि ह्येषां लुप्तपिंडोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥
अर्थ —
वर्णसंकरामुळे कुळाचा नाश करणारे आणि त्यांचे कुळ नरकात जातात. श्राद्ध आणि तर्पण न झाल्याने पितरांचाही अधःपात होतो.
॥ २५२ ॥
मग कुळा देखा अशेखा । आंणि कुळघातका ।
येरयेरा नरक । जाणें आथी ॥ २५२ ॥
अर्थ —
मग संपूर्ण कुळ आणि कुळाचा नाश करणारे सर्वजण नरकाला जातात.
॥ २५३ ॥
देखें वंशवृद्धि समस्त । यापरी होय पतित ।
मग मग वोवांडिती स्वर्गस्थ । पूर्वपुरुष ॥ २५३ ॥
अर्थ —
वंश नष्ट झाल्यामुळे पूर्वजांचेही पतन होते आणि स्वर्गातील पूर्वज दुःखी होतात.
॥ २५४ ॥
जेथ नित्यादि क्रिया ठाके । आणि नैमित्तिक पारुखे ।
तेथ कवणा तिळोदकें । कवण अर्पी ॥ २५४ ॥
अर्थ —
जिथे धार्मिक कर्मे बंद पडतात, तिथे पितरांना तर्पण आणि तिळोदक कोण देणार?
॥ २५५ ॥
तरी पितर काय करिती । कैसेनि स्वर्गीं बसती ।
म्हणोनि तेही येती । कुळापासी ॥ २५५ ॥
अर्थ —
मग पितर स्वर्गात कसे राहतील? म्हणून तेही दुःखी होऊन आपल्या कुळाकडे येतात.
॥ २५६ ॥
जैसा नखाग्रीं व्याळु लागे । तो शिखांत व्यापी वेगें ।
तेवी आब्रह्म कुळ अवघें । आप्लविजे ॥ २५६ ॥
अर्थ —
जसा विषारी सापाचा विष थोड्याशा जखमेतून संपूर्ण शरीरात पसरतो, तसे हे पाप संपूर्ण कुळात पसरते.
॥ श्लोक ४३ ॥
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्साद्यंते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वतः ॥ ४३ ॥
अर्थ —
या दोषांमुळे जातिधर्म आणि कुळधर्म पूर्णपणे नष्ट होतात.
॥ श्लोक ४४ ॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥
अर्थ —
हे जनार्दना, ज्यांच्या कुळधर्मांचा नाश झाला आहे अशा लोकांना नरकवास मिळतो, असे आम्ही ऐकले आहे.
॥ श्लोक ४५ ॥
अहो वत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥
अर्थ —
अरेरे! राज्य आणि सुखाच्या लोभामुळे आपण आपल्या स्वजनांचा वध करायला तयार झालो आहोत — हे किती मोठे पाप आहे!
॥ २५७ ॥
देवा अवधारी आणिक एक । एथ घडे महापातक ।
जै संगदोषें हा लौकिक । भ्रंशु पावे ॥ २५७ ॥
अर्थ —
हे देवा, आणखी एक मोठे पाप येथे घडते — वाईट संगतीमुळे समाजव्यवस्था बिघडते.
॥ २५८ ॥
जैसा घरीं आपुला । वानिवसे वन्ही लागला।
तो आणिकांही प्रज्वळिला । जाळुनि घाली ॥ २५८ ॥
अर्थ —
जसा घरात लागलेला आग सर्वत्र पसरतो, तसे हे पाप समाजभर पसरते.
॥ २५९ ॥
तैसिया तया कुळसंगती । जे जे लोक वर्तती ।
तेही बाधु पावती । निमित्तें येणें ॥ २५९ ॥
अर्थ —
त्या कुळाशी संबंध असलेले सर्व लोक या दोषामुळे दुःख भोगतात.
॥ २६० ॥
तैसें नाना दोषें सकळ । अर्जुन म्हणे तें कुळ ।
मग महाघोर केवळ । निरय भोगी ॥ २६० ॥
अर्थ —
अर्जुन म्हणतो — या सर्व दोषांमुळे संपूर्ण कुळ भयंकर नरक भोगते.
॥ २६१ ॥
पडिलिया तिये ठायीं । मग कल्पांतीही उगंडु नाही ।
येसणें पतन कुळक्षयीं । अर्जुन म्हणे ॥ २६१ ॥
अर्थ —
एकदा असा अधःपात झाला की त्यातून सहज सुटका होत नाही, असे अर्जुन म्हणतो.
॥ २६२ ॥
देवा हें विविध कानीं ऐकिजे । परि अझुनिवरी त्रासु नुपजे ।
हृदय वज्राचें हें काय कीजे । अवधारी पां ॥ २६२ ॥
अर्थ —
हे देवा, हे सर्व ऐकूनही लोकांच्या मनाला त्रास होत नाही; त्यांचे हृदय दगडासारखे कठोर झाले आहे.
॥ २६३ ॥
अपेक्षिजे राज्यसुख । जयालागीं तें तंव क्षणिक ।
ऐसे जाणतांही दोख । अव्हेरू ना ॥ २६३ ॥
अर्थ —
राज्य आणि सुख क्षणिक आहे हे माहीत असूनही लोक त्यासाठी पाप करायला तयार होतात.
॥ २६४ ॥
हे वडिल सकळ आपुले । वधावया दिठी सूदले ।
सांग पां काय थेकुलें । घडले आम्हा ॥ २६४ ॥
अर्थ —
हे आपलेच मोठे आणि नातेवाईक मारण्यासाठी उभे आहेत — आपल्यावर किती भयंकर वेळ आली आहे!
॥ श्लोक ४६ ॥
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥
अर्थ —
जर मी शस्त्र न उचलता उभा राहिलो आणि धृतराष्ट्राचे पुत्र मला मारतील, तरी तेच माझ्यासाठी अधिक हिताचे ठरेल.
॥ २६५ ॥
आतां यावरी जें जियावें । तयापासूनि हें बरवे ।
जे शस्त्र सांडूनि साहावे । बाण त्यांचे ॥ २६५ ॥
अर्थ —
यापेक्षा शस्त्र खाली ठेवून त्यांच्या बाणांचा स्वीकार करणेच मला अधिक योग्य वाटते.
॥ २६६ ॥
तयावरी होय जितुकें । तें मरणही वरी निकें ।
परी येणें कल्मषें । चाड नाहीं ॥ २६६ ॥
अर्थ —
असे करताना मृत्यू आला तरी चालेल; पण या पापात मला सहभागी व्हायचे नाही.
॥ २६७ ॥
ऐसें देखोनि सकळ । अर्जुनें आपुलें कुळ ।
मग म्हणे राज्य तें केवळ । निरयभोगु ॥ २६७ ॥
अर्थ —
स्वतःचे कुळ पाहून अर्जुन म्हणतो — असे राज्य म्हणजे नरक भोगण्यासारखे आहे.
॥ श्लोक ४७ ॥
संजय उवाचः
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥
अर्थ —
संजय म्हणतो — असे बोलून अर्जुनाने धनुष्यबाण खाली ठेवले आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन रथात बसून राहिला.
॥ २६८ ॥
ऐसें तिये अवसरीं । अर्जुन बोलिला समरीं ।
संजयो म्हणे अवधारी । धृतराष्ट्रातें ॥ २६८ ॥
अर्थ —
संजय धृतराष्ट्राला सांगतो — युद्धभूमीत अर्जुन असे बोलला.
॥ २६९ ॥
मग अत्यंत उद्वेगला । न धरत गहिंवरू आला ।
तेथ उडी घातली खालां । रथौनियां ॥ २६९ ॥
अर्थ —
तो अत्यंत व्याकुळ झाला आणि दुःखाने भारावून रथात खाली बसला.
॥ २७० ॥
जैसा राजकुमरु पदच्युतु । सर्वथा होय उपहृतु ।
कां रवि राहुग्रस्तु । प्रभाहीनु ॥ २७० ॥
अर्थ —
जसा राज्यभ्रष्ट राजकुमार किंवा ग्रहण लागलेला सूर्य तेजहीन दिसतो, तसा अर्जुन दिसत होता.
॥ २७१ ॥
ना तरी महासिद्धीसंभ्रमें । जिंतला त्रासु भ्रमे ।
मग आकळुनि कामें । दीनु कीजे ॥ २७१ ॥
अर्थ —
मोठा सिद्ध पुरुषसुद्धा भ्रमात पडल्यावर असहाय होतो, तसा अर्जुन झाला.
॥ २७२ ॥
तैसा तो धनुर्धरु । अत्यंत दुःखें जर्जरु ।
दिसे जेथ रहंवरु । त्यजिला तेणें ॥ २७२ ॥
अर्थ —
तो महान धनुर्धर दुःखाने खचून गेला होता आणि त्याने आपले शौर्य सोडून दिले होते.
॥ २७३ ॥
मग धनुष्यबाण सांडिले । न धरत अश्रुपात आले ।
ऐसें ऐके राया तेथ वर्तलें । संजयो म्हणे ॥ २७३ ॥
अर्थ —
त्याने धनुष्यबाण सोडले आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले — असे संजय धृतराष्ट्राला सांगतो.
॥ २७४ ॥
आता यावरी तो वैकुंठ्नाथु । देखोनि सखेद पार्थु ।
कवणेपरी परमार्थु । निरुपील ॥ २७४ ॥
अर्थ —
आता श्रीकृष्ण अर्जुनाला या दुःखातून कसा परमार्थ सांगतील, हे पुढे येणार आहे.
॥ २७५ ॥
ते सविस्तर पुढारी कथा । अति सकौतुक ऐकतां ।
ज्ञानदेव म्हणे आतां निवृत्तिदासु ॥ २७५ ॥
अर्थ —
ज्ञानदेव म्हणतात — पुढील कथा अत्यंत अद्भुत आणि रसपूर्ण आहे; ती आता ऐका.
प्रथम अध्याय समाप्त.
 मराठी अर्थ सहित | Dnyaneshwari Adhyay 1){kind=link}