श्री गुरुचरित्र – अध्याय चौदावा
॥ श्री गणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः ।
श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः ।
श्री गुरुभ्यो नमः॥
॥ क्रूर यवनशासन आणि सायंदेव ब्राह्मणाला वरप्रदान ॥
| मूळ ओवी | ओवीचा अर्थ |
|---|---|
| नामधारक शिष्य देखा । विनवी सिद्धासी कवतुका । प्रश्न करी अतिविशेखा । एकचित्तें परियेसा ॥१॥ | पाहा, नामधारक शिष्य कौतुकाने सिद्धांना विनंती करत आहे. तो अतिशय विशेष प्रश्न करत आहे, तो एकाग्र चित्ताने ऐका. |
| जय जया योगीश्वरा । सिद्धमूर्ति ज्ञानसागरा । पुढील चरित्र विस्तारा । ज्ञान होय आम्हांसी ॥२॥ | योगीश्वरांचा जयजयकार असो. सिद्धमूर्ती, ज्ञानसागरा, पुढील चरित्र विस्तृत सांगा, ज्यामुळे आम्हाला ज्ञान मिळेल. |
| उदरव्यथेच्या ब्राह्मणासी । प्रसन्न जाहले कृपेसीं । पुढें कथा वर्तली कैसी । विस्तारावें आम्हांप्रति ॥३॥ | पोटाच्या व्यथेने पीडलेल्या ब्राह्मणावर श्रीगुरू कृपेने प्रसन्न झाले. त्यानंतर पुढे कोणती कथा घडली, ती आम्हाला विस्ताराने सांगावी. |
| ऐकोनि शिष्याचें वचन । संतोष करी सिद्ध आपण । गुरुचरित्र कामधेनु जाण । सांगता जाहला विस्तारें ॥४॥ | शिष्याचे बोलणे ऐकून सिद्धांना आनंद झाला. ते गुरुचरित्ररूपी कामधेनूची कथा विस्ताराने सांगू लागले. |
| ऐक शिष्या शिखामणि । भिक्षा केली ज्याचे भुवनीं । तयावरी संतोषोनि । प्रसन्न जाहले परियेसा ॥५ ॥ | हे शिष्या, तू सर्व शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, ऐक. ज्याच्या घरी श्रीगुरूंनी भिक्षा केली, त्यावर ते संतुष्ट होऊन प्रसन्न झाले, हे ऐका. |
| गुरुभक्तीचा प्रकारु । पूर्ण जाणे तो द्विजवरु । पूजा केली विचित्रु । म्हणोनि आनंद परियेसा ॥६॥ | तो श्रेष्ठ ब्राह्मण (सायंदेव) गुरुभक्तीचा प्रकार पूर्णपणे जाणत होता. त्याने केलेली पूजा अतिशय अद्भुत (विचित्र) होती, म्हणून श्रीगुरूंना आनंद झाला, हे ऐका. |
| तया सायंदेव द्विजासी । श्रीगुरु बोलती संतोषीं । भक्त हो रे वंशोवंशीं । माझी प्रीति तुजवरी ॥७॥ | त्या सायंदेव ब्राह्मणाला श्रीगुरू आनंदाने म्हणाले: "तू पिढ्यानपिढ्या माझा भक्त हो. माझी तुझ्यावर प्रीती आहे." |
| ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । सायंदेव विप्र करी नमन । माथा ठेवून चरणीं । न्यासिता झाला पुनःपुन्हा ॥८ ॥ | श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून सायंदेव ब्राह्मणाने नमस्कार केला आणि श्रीगुरूंच्या चरणांवर पुन्हा पुन्हा मस्तक ठेवून वंदन केले. |
| जय जया जगद्गुरु । त्रयमूर्तीचा अवतारू । अविद्यामाया दिससी नरु । वेदां अगोचर तुझी महिमा ॥९॥ | हे जगद्गुरो, तुझा जयजयकार असो. तू ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तीन मूर्तींचा अवतार आहेस. अविद्यामायेमुळे तू मनुष्य दिसत असला तरी, तुझी महती वेदांनाही अगम्य आहे. |
| विश्वव्यापक तूंचि होसी । ब्रह्मा-विष्णु-व्योमकेशी । धरिला वेष तूं मानुषी । भक्तजन तारावया ॥१० ॥ | तूच विश्वात व्यापलेला आहेस. तूच ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकर (व्योमकेशी) आहेस. तू भक्तांना तारण्यासाठी मानवी वेष धारण केला आहेस. |
| तुझी महिमा वर्णावयासी । शक्ति कैंची आम्हांसी । मागेन एक आतां तुम्हांसी । तें कृपा करणें गुरुमूर्ति ॥११॥ | तुझी महती वर्णन करण्याची शक्ती आमच्यामध्ये कोठून असणार? मी आता तुमच्याकडे एक गोष्ट मागतो, ती कृपा करून पूर्ण करावी, हे गुरुमूर्ती. |
| माझे वंशपारंपरीं । भक्ति द्यावी निर्धारीं । इह सौख्य पुत्रपौत्रीं । उपरी द्यावी सद्गति ॥१२॥ | माझ्या वंशपरंपरेला दृढ भक्ती द्यावी. या जगात पुत्र-पौत्रांसहित सुख द्यावे आणि नंतर सद्गती द्यावी. |
| ऐसी विनंति करुनी । पुनरपि विनवी करुणावचनीं । सेवा करितो द्वारयवनीं । महाशूरक्रूर असे ॥१३॥ | अशी विनंती करून तो पुन्हा करुण शब्दांनी विनवू लागला: "मी दरवाजाजवळ असलेल्या एका यवनाची (मुसलमानाची) सेवा करतो, जो महाशूर आणि क्रूर आहे." |
| प्रतिसंवत्सरीं ब्राह्मणासी । घात करितो जीवेसीं । याचि कारणें आम्हांसी । बोलावीतसे मज आजि ॥१४॥ | तो दरवर्षी एका ब्राह्मणाला ठार मारतो. याच कारणामुळे त्याने आज मला बोलावले आहे. |
| जातां तया जवळी आपण । निश्चयें घेईल माझा प्राण । भेटी जाहली तुमचे चरण । मरण कैंचें आपणासी ॥१५॥ | मी त्याच्याजवळ गेलो तर तो माझा प्राण निश्चितपणे घेईल. पण मला तुमच्या चरणांची भेट झाली आहे, त्यामुळे मला मरण कसे येईल? |
| संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । अभयंकर आपुले हातीं । विप्रमस्तकीं ठेविती । चिंता न करीं म्हणोनियां ॥१६॥ | श्रीगुरू आनंदित होऊन आपला अभय देणारा हात त्या ब्राह्मणाच्या डोक्यावर ठेवून म्हणाले: "तू चिंता करू नकोस." |
| भय सांडूनि तुवां जावें । क्रूर यवना भेटावें । संतोषोनि प्रियभावें । पुनरपि पाठवील आम्हांपाशीं ॥१७॥ | तू भय सोडून जा आणि त्या क्रूर यवनाला भेट. तो संतुष्ट होऊन तुला प्रेमाने पुन्हा आमच्याकडे पाठवेल. |
| जंववरी तूं परतोनि येसी । असों आम्ही भरंवसीं । तुवां आलिया संतोषीं । जाऊं आम्ही येथोनि ॥१८॥ | जोपर्यंत तू परत येत नाहीस, तोपर्यंत आम्ही येथेच थांबतो. तू आनंदाने परत आल्यावर आम्ही येथून निघून जाऊ. |
| निजभक्त आमुचा तूं होसी । पारंपर-वंशोवंशीं । अखिलाभीष्ट तूं पावसी । वाढेल संतति तुझी बहुत ॥१९॥ | तू आमचा खरा भक्त होशील. तुझ्या पिढ्यानपिढ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील आणि तुझी संतती खूप वाढेल. |
| तुझे वंशपारंपरीं । सुखें नांदती पुत्रपौत्रीं । अखंड लक्ष्मी तयां घरीं । निरोगी होती शतायुषी ॥२०॥ | तुझ्या वंशपरंपरेमध्ये पुत्र-पौत्रांसह सुखाने नांदतील. त्यांच्या घरी अखंड लक्ष्मी वास करेल आणि ते निरोगी व शतायुषी होतील. |
| ऐसा वर लाधोन । निघे सायंदेव ब्राह्मण । जेथें होता तो यवन । गेला त्वरित तयाजवळी ॥२१॥ | असा वर मिळाल्यावर सायंदेव ब्राह्मण निघाला आणि तो यवन जेथे होता, तेथे त्वरित गेला. |
| कालांतक यम जैसा । यवन दुष्ट परियेसा । ब्राह्मणातें पाहतां कैसा । ज्वालारुप होता जाहला ॥२२॥ | तो क्रूर यवन साक्षात कालांतक यमासारखा होता, हे ऐका. ब्राह्मणाला पाहताच तो क्रोधाग्नीने जळू लागला. |
| विमुख होऊनि गृहांत । गेला यवन कोपत । विप्र जाहला भयचकित । मनीं श्रीगुरुसी ध्यातसे ॥२३॥ | यवन तोंड फिरवून रागाने घरात गेला. ब्राह्मण भयभीत झाला, पण त्याने मनात श्रीगुरूंचे ध्यान केले. |
| कोप आलिया ओळंबयासी । केवीं स्पर्शे अग्नीसी । श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । काय करील क्रूर दुष्ट ॥२४॥ | रागावलेल्या ठिणगीला अग्नी स्पर्श करू शकेल का? ज्याला श्रीगुरूंची कृपा आहे, त्याला क्रूर दृष्ट काय करू शकणार? |
| गरुडाचिया पिलियांसी । सर्प तो कवणेपरी ग्रासी । तैसें तया ब्राह्मणासी । असे कृपा श्रीगुरुची ॥२५ ॥ | गरुडाच्या पिल्लांना साप कसा गिळू शकणार? त्याचप्रमाणे त्या ब्राह्मणावर श्रीगुरूंची कृपा होती. |
| कां एखादे सिंहासी । ऐरावत केवीं ग्रासी । श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । कलिकाळाचें भय नाहीं ॥२६॥ | किंवा एखाद्या सिंहाला ऐरावत (इंद्राचा हत्ती) कसा गिळू शकेल? ज्याला श्रीगुरूंची कृपा आहे, त्याला यमाचेही (कलिकाळाचे) भय नसते. |
| ज्याचे ह्रुदयीं श्रीगुरुस्मरण । त्यासी कैंचें भय दारुण । काळमृत्यु न बाधे जाण । अपमृत्यु काय करी ॥२७॥ | ज्याच्या हृदयात श्रीगुरूंचे स्मरण आहे, त्याला भयंकर भीती कोठून असणार? त्याला काळमृत्यू बाधत नाही, तर अपमृत्यू (अनैसर्गिक मृत्यू) काय करणार? |
| ज्यासि नाहीं मृत्यूचें भय । त्यासी यवन असे तो काय । श्रीगुरुकृपा ज्यासी होय । यमाचें मुख्य भय नाहीं ॥२८॥ | ज्याला मृत्यूचेच भय नाही, त्याला यवन काय करणार? ज्याला श्रीगुरूंची कृपा आहे, त्याला साक्षात यमाचेही भय नसते. |
| ऐसेपरी तो यवन । अंतःपुरांत जाऊन । सुषुप्ति केली भ्रमित होऊन । शरीरस्मरण त्यासी नाहीं ॥२९॥ | अशाप्रकारे तो यवन अंतःपुरात जाऊन गोंधळून झोपी गेला. त्याला शरीराचे भान राहिले नाही. |
| ह्रुदयज्वाळा होय त्यासी । जागृत होवोनि परियेसीं । प्राणांतक व्यथेसीं । कष्टतसे तये वेळीं ॥३०॥ | त्याला हृदयामध्ये जळजळ होऊ लागली. तो जागा झाल्यावर त्याला जीवघेण्या वेदना (प्राणांतक व्यथा) होऊ लागल्या, हे ऐका. |
| स्मरण असें नसे कांहीं । म्हणे शस्त्रें मारितो घाई । छेदन करितो अवेव पाहीं । विप्र एक आपणासी ॥३१॥ | त्याला काहीच आठवत नव्हते. तो म्हणाला: "एखादा ब्राह्मण मला शस्त्रांनी मारत आहे आणि माझे अवयव तोडत आहे." |
| स्मरण जाहलें तये वेळीं । धांवत गेला ब्राह्मणाजवळी । लोळतसे चरणकमळीं । म्हणे स्वामी तूंचि माझा ॥३२॥ | त्याला (यवनाला) त्या वेळी आठवण झाली (जागृती झाली). तो धावत ब्राह्मणाजवळ गेला आणि त्याच्या चरणकमलांवर लोळू लागला. तो म्हणाला: "स्वामी, तूच माझा रक्षणकर्ता आहेस." |
| येथें पाचारिलें कवणीं । जावें त्वरित परतोनि । वस्त्रें भूषणें देवोनि । निरोप देतो तये वेळीं ॥३३॥ | "तुम्हाला येथे कोणी बोलावले? आता तुम्ही त्वरित परत जा." असे म्हणून त्याने वस्त्रे व अलंकार देऊन त्या वेळी त्याला निरोप दिला. |
| संतोषोनि द्विजवर । आला ग्रामा वेगवक्त्र । गंगातीरीं असे वासर । श्रीगुरुचे चरणदर्शना ॥३४॥ | तो श्रेष्ठ ब्राह्मण आनंदित होऊन लवकर गावाकडे आला, जेथे गंगातीरावर वासर (ब्रह्मेश्वर) येथे श्रीगुरूंच्या चरणदर्शनासाठी तो उपस्थित झाला. |
| देखोनियां श्रीगुरुसी । नमन करी तो भावेसीं । स्तोत्र करी बहुवसीं । सांगे वृत्तांत आद्यंत ॥३५॥ | श्रीगुरूंचे दर्शन घेऊन त्याने भावाने नमस्कार केला. त्याने खूप स्तोत्रे म्हटली आणि सर्व वृत्तांत (सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत) सांगितला. |
| संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । तया द्विजा आश्वासिती । दक्षिण देशा जाऊं म्हणती । स्थान-स्थान तीर्थयात्रे ॥३६॥ | श्रीगुरुमूर्ती संतुष्ट होऊन त्या ब्राह्मणाला धीर दिला आणि म्हणाले: "आम्ही आता दक्षिण देशात, स्थाना-स्थानावर तीर्थयात्रा करण्यासाठी जाऊ." |
| ऐकोनि श्रीगुरूचें वचन । विनवीतसे कर जोडून । न विसंबें आतां तुमचे चरण । आपण येईन समागमें ॥३७॥ | श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून त्याने हात जोडून विनंती केली: "आता मी तुमचे चरण सोडणार नाही. मी स्वतः तुमच्यासोबत येईन." |
| तुमचे चरणाविणें देखा । राहों न शके क्षण एका । संसारसागरतारका । तूंचि देखा कृपासिंधु ॥३८॥ | तुमच्या चरणांशिवाय मी एका क्षणासाठीही राहू शकणार नाही. हे संसारसागरातून तारणारे कृपासिंधू, तुम्हीच आहात. |
| उद्धरावया सगरांसी । गंगा आणिली भूमीसी । तैसें स्वामीं आम्हांसी । दर्शन दिधलें आपुलें ॥३९॥ | जसे सगर राजाच्या उद्धारासाठी गंगेला पृथ्वीवर आणले, तसेच स्वामींनी आम्हाला आपले दर्शन दिले आहे. |
| भक्तवत्सल तुझी ख्याति । आम्हां सोडणें काय निति । सवें येऊं निश्चितीं । म्हणोनि चरणीं लागला ॥४०॥ | 'भक्तवत्सल' ही तुमची ख्याती आहे. आम्हाला सोडून जाणे ही तुमची नीती आहे का? मी निश्चितपणे सोबत येईन, असे म्हणून तो चरणांना लागला. |
| येणेंपरी श्रीगुरुसी । विनवी विप्र भावेसीं । संतोषोनि विनयेसीं । श्रीगुरु म्हणती तये वेळीं ॥४१॥ | अशाप्रकारे तो ब्राह्मण श्रीगुरूंस भावाने विनवत होता. श्रीगुरू नम्रपणे (तरीही) संतुष्ट होऊन त्या वेळी म्हणाले: |
| कारण असे आम्हां जाणें । तीर्थे असती दक्षिणे । पुनरपि तुम्हां दर्शन देणें । संवत्सरीं पंचदशीं ॥४२॥ | आम्हाला दक्षिणेकडील तीर्थक्षेत्रांना जाणे आवश्यक आहे. पंधरा वर्षांनी (पंचदशी संवत्सरी) आम्ही तुम्हाला पुन्हा दर्शन देऊ. |
| आम्ही तुमचे गांवासमीपत । वास करुं हें निश्चित । कलत्र पुत्र इष्ट भ्रात । मिळोनि भेटा तुम्ही आम्हां ॥४३॥ | आम्ही तुमच्या गावाजवळच निश्चितपणे वास्तव्य करू. तुम्ही पत्नी, पुत्र, आप्त आणि बंधूंसह आम्हाला भेटायला या. |
| न करा चिंता असाल सुखें । सकळ अरिष्टें गेलीं दुःखें । म्हणोनि हस्त ठेविती मस्तकें । भाक देती तये वेळीं ॥४४॥ | "तुम्ही चिंता करू नका, सुखाने राहाल. तुमची सर्व संकटे आणि दुःख दूर झाली आहेत," असे म्हणून त्यांनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवून त्या वेळी वचन (भाक) दिले. |
| ऐसेपरी संतोषोनि । श्रीगुरु निघाले तेथोनि । जेथें असे आरोग्यभवानी । वैजनाथ महाक्षेत्र ॥४५॥ | अशाप्रकारे संतुष्ट होऊन श्रीगुरू तेथून निघाले आणि जेथे आरोग्यभवानी (वैजनाथ महाक्षेत्र) आहे, त्या वैजनाथ महाक्षेत्राकडे गेले. |
| समस्त शिष्यांसमवेत । श्रीगुरु आले तीर्थे पहात । प्रख्यात असे वैजनाथ । तेथें राहिले गुप्तरुपें ॥४६॥ | श्रीगुरू सर्व शिष्यांसह तीर्थे पाहत आले. ते प्रसिद्ध वैजनाथ (क्षेत्री) गुप्तरूपाने राहिले. |
| नामधारक विनवी सिद्धासी । काय कारण गुप्त व्हावयासी। होते शिष्य बहुवसी । त्यांसी कोठें ठेविलें ॥४७॥ | नामधारकाने सिद्धांना विनंती केली: "श्रीगुरू गुप्त का झाले? त्यांचे अनेक शिष्य होते, त्यांना कोठे ठेवले?" |
| गंगाधराचा नंदनु । सांगे गुरुचरित्र कामधेनु । सिद्धमुनि विस्तारुन । सांगे नामकरणीस ॥४८॥ | गंगाधराचा पुत्र (सरस्वती गंगाधर) गुरुचरित्ररूपी कामधेनू सांगत आहे. सिद्धमुनी (नामधारकास) विस्ताराने सांगत आहेत. |
| पुढील कथेचा विस्तारु । सांगतां विचित्र अपारु । मन करुनि एकाग्रु । ऐका श्रोते सकळिक हो ॥४९॥ | पुढील कथेचा विस्तार सांगण्यास अतिशय अद्भुत आहे. हे सर्व श्रोत्यांनो, मन एकाग्र करून ऐका. |
| इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे क्रूरयवनशासनं-सायंदेववरप्रदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥॥श्री गुरुदेव दत्त॥ ॥ओवीसंख्या ४९॥ ॥श्री गुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तू ॥ | अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील, क्रूर यवन शासन सायंदेव वर प्रधान नावाचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला.॥श्री गुरुदेव दत्त॥ ॥ओवीसंख्या १४९ ॥॥श्री गुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तू ॥ |
