गुरुचरित्र अध्याय तेरावा ।१३ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय तेरावा

॥ प्रयागास श्रीगुरुंचे शिष्य आणि कारंजा येथे जननी-जनकाची भेट ॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिद्धाचिया चरणां । करसंपुट जोडूनि जाणा । विनवीतसे परियेसा ॥१॥	शिष्यश्रेष्ठ नामधारक सिद्धांच्या चरणांना लागला आणि हात जोडून विनंती करू लागला, हे ऐका.
जय जया सिद्ध मुनी । तूं तारक या भवार्णी । सांगितलें ज्ञान प्रकाशोनि । स्थिर जाहलें मन माझें ॥२॥	""जयजयकार असो, हे सिद्ध मुनी! तुम्ही या संसारसागरातून तारणारे आहात. तुम्ही ज्ञान प्रकाशित करून सांगितले, त्यामुळे माझे मन स्थिर झाले आहे.""
गुरुचरित्रकथामृत । सेवितां तृष्णा अधिक होत । शमन करणार समर्थ । तूंचि एक कृपानिधि ॥३॥	""गुरुचरित्ररूपी कथा-अमृत सेवन केल्याने तहान (ऐकण्याची इच्छा) अधिक वाढत आहे. हे कृपानिधे, ती शमवणारे (शांत करणारे) तुम्हीच एक समर्थ आहात.""
गुरुचरित्र कामधेनु । सांगितलें तुम्हीं विस्तारोनु । तृप्त नव्हे माझें मनु । आणखी अपेक्षा होतसे ॥४॥	""तुम्ही गुरुचरित्ररूपी कामधेनू सविस्तर सांगितली, तरी माझे मन तृप्त होत नाहीये. मला आणखी ऐकण्याची इच्छा होत आहे.""
क्षुधेंकरुनि पीडिलें ढोर । जैसें पावे तृणबिढार । त्यातें होय मनोहर । नवचे तेथोनि परतोनि ॥५॥	भुकेने पीडलेले जनावर जसे गवताच्या मोठ्या ढिगाऱ्याजवळ (तृणबिढार) पोहोचते, त्याला तो (ढिगारा) प्रिय वाटतो आणि तेथून ते परत जात नाही.
एखादा न देखे तक्र स्वप्नीं त्यासी मिळे क्षीरबरणी । नोहे मन त्याचे धणी । केवीं सोडी तो ठाव ॥६॥	एखाद्याला स्वप्नातही ताक न मिळावे आणि त्याला दुधाची भांडी (क्षीरबरणी) मिळावी, तर त्याचे मन तृप्त होत नाही. तो ते ठिकाण कसे सोडेल?
तैसा आपण स्वल्पज्ञानी नेणत होतों गुरु-निर्वाणी । अविद्यामाया वेष्‍टोनि । कष्‍टत होतों स्वामिया ॥७॥	त्याप्रमाणे मी अल्पज्ञानी होतो आणि गुरूंचे खरे स्वरूप जाणत नव्हतो. अविद्या आणि मायेने वेढलेला असल्यामुळे मी कष्टी (दुःखी) होत होतो, हे स्वामी.
अज्ञानतिमिररजनीसी । ज्योतिस्वरुप तूंचि होसी । प्रकाश केलें गा आम्हांसी । निजस्वरुप श्रीगुरुचें ॥८॥	अज्ञानरूपी अंधाऱ्या रात्रीत तुम्हीच ज्योतिस्वरूप आहात. तुम्हीच आम्हाला श्रीगुरूंचे खरे स्वरूप प्रकाशित करून दाखवले.
तुवां केले उपकारासी । उत्तीर्ण काय होऊं सरसी । कल्पवृक्ष दिल्हेयासी । प्रत्युपकार काय द्यावा ॥९॥	तुम्ही केलेल्या उपकारांतून मी कसा उतराई होऊ? कल्पवृक्ष भेट दिल्यावर त्याला परत काय द्यावा?
एखादा देतां चिंतामणी । त्यासी उपकार काय धरणीं । नाहीं दिधलें न ऐकों कानीं । कृपामूर्ति सिद्धराया ॥१०॥	कोणी चिंतामणी दिला, तर त्याला जमिनीवर काय उपकार द्यायचे? (तुम्ही आम्हाला भरभरून दिले, त्यामुळे) 'दिले नाही' असे मी ऐकणार नाही, हे कृपामूर्ती सिद्धराजा.
ऐशा तुझिया उपकारासी । उत्तीर्ण नोहे जन्मोजन्मेसीं । म्हणोनि लागतसे चरणांसी । एकोभावेंकरोनियां ॥११॥	अशा तुमच्या उपकारांतून मी जन्मोजन्मी उतराई होऊ शकणार नाही. म्हणून मी एकाग्र भावाने तुमच्या चरणांना लागतो आहे.
स्वामींनीं निरोपिला धर्म-अर्थ । अधिक झाला मज स्वार्थ । उपजला मनीं परमार्थ । गुरुसी भजावें निरंतर ॥१२॥	स्वामींनी सांगितलेल्या धर्म आणि अर्थापेक्षा मला अधिक (मोठा) स्वार्थ (उद्देश) प्राप्त झाला. माझ्या मनात परमार्थ उत्पन्न झाला की, गुरूंचे निरंतर भजन करावे.
प्रयागीं असतां गुरुमूर्ति । माधवसरस्वतीस दीक्षा देती । पुढें काय वर्तली स्थिति । आम्हांप्रती विस्तारावें ॥१३॥	प्रयाग येथे असताना गुरुमूर्तींनी माधवसरस्वतींना दीक्षा दिली. त्यानंतर पुढे काय घडले, ते आम्हाला सविस्तर सांगावे.
ऐकोनि शिष्याचें वचन । सिद्धमुनि संतोषोन । मस्तकीं हस्त ठेवून । आश्वासिती तया वेळीं ॥१४॥	शिष्याचे वचन ऐकून सिद्ध मुनी संतुष्ट झाले आणि त्यांनी शिष्याच्या मस्तकावर हात ठेवून त्याला धीर दिला.
धन्य धन्य शिष्या सगुण । तुज लाधले श्रीगुरुचरण । संसार तारक भवार्ण । तूंचि एक परियेसा ॥१५॥	""हे सगुण शिष्या, तू धन्य धन्य आहेस. तुला श्रीगुरूंचे चरण प्राप्त झाले. या संसारसागरातून तारणारा तूच एक आहेस, हे ऐक.""
तुवां ओळखिली श्रीगुरुची सोय । म्हणोनि पुससी भक्तिभावें । संतोष होतो आनंदमय । तुझ्या प्रश्नेंकरुनियां ॥१६॥	""तू श्रीगुरूंचे रहस्य (सोय) ओळखलेस, म्हणून भक्तीभावाने विचारत आहेस. तुझ्या प्रश्नांमुळे मला आनंदमय संतोष होत आहे.""
सांगेन ऐक एकचित्तें । चरित्र गुरुचें विख्यातें । उपदेश देऊनि माधवातें । होते क्वचित्काळ तेथेंचि ॥१७॥	""मी सांगतो, एकाग्र चित्ताने ऐक. गुरूंचे प्रसिद्ध चरित्र (सांगतो). माधवाला उपदेश देऊन ते काही काळ तेथेच राहिले होते.""
असतां तेथें वर्तमानीं । प्रख्यात झाली महिमा सगुणी । शिष्य झाले अपार मुनि । मुख्य माधवसरस्वती ॥१८॥	तेथे असताना, त्यांची सगुण (उत्तम) महिमा प्रसिद्ध झाली. माधवसरस्वती मुख्य असलेले अपार मुनी त्यांचे शिष्य झाले.
तया शिष्यांचीं नामें सांगतां । विस्तार होईल बहु कथा । प्रख्यात असती नामें सात । सांगेन ऐक एकचित्तें ॥१९॥	त्या शिष्यांची नावे सांगू लागलो, तर कथा खूप वाढेल. त्यातील सात प्रसिद्ध नावे मी एकाग्र चित्ताने ऐकणाऱ्या तुला सांगतो.
बाळसरस्वती कृष्णसरस्वती । उपेंद्र-माधवसरस्वती । पांचवा असे आणीक यति । सदानंदसरस्वती देखा ॥२०॥	बाळसरस्वती, कृष्णसरस्वती, उपेंद्रसरस्वती, माधवसरस्वती (हा चौथा), आणि पाचवे यती सदानंदसरस्वती होत.
ज्ञानज्योतिसरस्वती एक । सातवा सिद्ध आपण ऐक । अपार होते शिष्य आणिक । एकाहूनि एक श्रेष्‍ठ पैं ॥२१॥	(सहावे) ज्ञानज्योतिसरस्वती आणि सातवा सिद्ध (म्हणजे मी स्वतः) होय. इतरही अपार शिष्य होते, जे एकाहून एक श्रेष्ठ होते.
त्या शिष्यांसमवेत । श्रीगुरु निघाले दक्षिणपंथ । समस्त क्षेत्रें पावन करित । आले पुन्हा कारंजनगरासी २२॥	त्या शिष्यांसमवेत श्रीगुरू दक्षिणेकडे निघाले. सर्व क्षेत्रे पावन करत ते पुन्हा कारंजनगर (मातृस्थानी) येथे आले.
भेटी झाली जनकजननी । येवोनि लागताति चरणीं । चतुर्वर्ग भ्राते भगिनी । समस्त भेटती स्वामिया ॥२३॥	त्यांची माता-पित्याशी भेट झाली. ते येऊन चरणांना लागले. त्यांचे चार भाऊ आणि बहीण (चतुर्वर्ग भ्राते भगिनी) सर्वजण स्वामींना भेटले.
देखानियां श्रीगुरुमूर्तीसी नगरलोक अत्यंत हर्षी । आले समस्त भेटीसी । पूजा करिती परोपरी ॥२४॥	श्रीगुरुमूर्तींना पाहून नगरवासी लोक अत्यंत आनंदित झाले. सर्वजण भेटीस आले आणि अनेक प्रकारे पूजा करू लागले.
घरोघरीं श्रीगुरुसी । पाचारिती भिक्षेसी । जाहले रुपें बहुवसी । घरोघरीं पूजा घेती ॥२५॥	घरोघरी लोक श्रीगुरूंचे भिक्षेसाठी आमंत्रण करत होते. श्रीगुरू अनेक रूपे घेऊन (बहुवसी) घरोघरी पूजा घेत होते.
समस्त लोक विस्मय करिती । अवतार हा श्रीविष्णु निश्चितीं । वेषधारी दिसतो यति । परमपुरुष होय जाणा ॥२६॥	सर्व लोक आश्चर्य करत होते (आणि म्हणाले): ""हा निश्चितपणे श्रीविष्णूचा अवतार आहे. हा यतीचा वेष धारण केलेला परमपुरुष आहे, हे जाणून घ्या.""
यातें नर जे म्हणती । ते नर जाती नरकाप्रती । कार्याकारण अवतार होती । ब्रह्माविष्णुमहेश्वर ॥२७॥	""यांना जे मनुष्य म्हणतात, ते नरकात जातात. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (महेश्वर) हे कार्यासाठीच अवतार घेतात.""
जननीजनक येणें रीतीं । पूजा करिती भावभक्तीं । श्रीगुरू झाले श्रीपादयति । जातिस्मृति जननीसी ॥२८॥	माता-पिता अशा रीतीने भावभक्तीने पूजा करत होते. श्रीगुरू श्रीपाद यती झाले (संन्यास घेतला). मातेला पूर्वजन्माचे ज्ञान (जातिस्मृती) झाले.
देखोनि जननी तये वेळीं । माथा ठेवी चरणकमळीं । सत्यसंकल्प चंद्रमौळी । प्रदोषपूजा आली फळा ॥२९॥	त्या वेळी मातेने (गुरूंचे स्वरूप पाहून) चरणकमलांवर मस्तक ठेवले (आणि म्हणाली): ""सत्यसंकल्प असलेल्या शंकराची (चंद्रमौळी) केलेली प्रदोषपूजा फळास आली.""
पतीस सांगे तया वेळीं । पूर्वजन्माचें चरित्र सकळीं । विश्ववंद्य पुत्र प्रबळी । व्हावा म्हणोनि आराधिलें म्यां ॥३०॥	त्या वेळी तिने पतीला पूर्वजन्माचे सर्व चरित्र सांगितले: ""मी विश्ववंद्य आणि बलवान पुत्र व्हावा म्हणून आराधना केली होती.""
याचि श्रीपाद-ईश्वराचें । पूजन केलें मनोवाचें । प्रसिद्ध झालें जन्म आमुचें । साफल्य केलें परियेसा ॥३१॥	"मी याच श्रीपाद-ईश्वराचे मनोभावे पूजन केले. आमचा जन्म प्रसिद्ध झाला आणि साफल्य झाले, हे ऐका.""
म्हणोनि नमिती दोघेजणीं । विनविताति कर जोडूनि । उद्धरावें या भवार्णी । जगन्नाथा यतिराया ॥३२॥	असे म्हणून ते दोघे नमन करतात आणि हात जोडून विनंती करतात: ""हे जगन्नाथा यतिराजा, या संसारसागरातून आमचा उद्धार करा.""
श्रीगुरू म्हणती तयांसी । एकादे काळीं परियेसीं । पुत्र होय संन्यासी । उद्धरील कुळें बेचाळीस ॥३३॥	श्रीगुरू त्यांना म्हणाले: ""हे ऐका, जर एखाद्या कुळात पुत्र संन्यासी झाला, तर तो बेचाळीस कुळांचा उद्धार करतो.""
त्यासी शाश्वत ब्रह्मलोक । अचळ पद असे देख । त्याचे कुळीं उपजतां आणिक । त्यासीही ब्रह्मपद परियेसा ॥३४॥	त्याला शाश्वत ब्रह्मलोक आणि स्थिर पद मिळते, हे पाहा. त्याच्या कुळात जन्मलेल्या इतरांनाही ब्रह्मपद मिळते, हे ऐका.
यमाचे दुःखें भयाभीत । नोहे त्याचे पितृसंततींत । पूर्वज जरी नरकीं असत । त्यांसी शाश्वत ब्रह्मपद ॥३५॥	त्याचे पूर्वज नरकात असले तरी, त्याच्या पितृवंशाला यमाचे दुःख आणि भय नसते. त्यांना शाश्वत ब्रह्मपद मिळते.
याकारणें आम्हीं देखा । घेतला आश्रम विशेखा । तुम्हां नाहीं यमाची शंका । ब्रह्मपद असे सत्य ॥३६॥	""या कारणामुळे आम्ही विशेष असा संन्यास आश्रम घेतला. तुम्हाला यमाची शंका नाही. ब्रह्मपद निश्चित मिळेल.""
ऐसें सांगोनि तयांसी । आश्वासीतसे बहुवसी । तुमचे पुत्र शतायुषी । अष्‍टैश्चर्ये नांदती ॥३७॥	असे सांगून त्यांनी त्यांना खूप धीर दिला: ""तुमचे पुत्र शतायुषी (दीर्घायुषी) होतील आणि अष्टैश्वर्याने (आठ सिद्धींनी) नांदतील.""
त्यांचे पुत्रपौत्र तुम्ही । पहाल सुखें तुमचे नयनीं । पावाल क्षेम काशीभुवनीं । अंतकाळीं परियेसा ॥३८॥	""तुम्ही त्यांचे पुत्र-पौत्र तुमच्या डोळ्यांनी सुखाने पाहाल. अंतकाळी तुम्ही काशी येथे कल्याण (क्षेम) पावाल, हे ऐका.""
मुक्तिस्थान काशीपुर । प्रख्यात असे वेदशास्‍त्र । न करा मनीं चिंता मात्र । म्हणोनि सांगती तये वेळीं ॥३९॥	""काशी हे मोक्षाचे स्थान आहे, हे वेद-शास्त्रानुसार प्रसिद्ध आहे. मनात चिंता करू नका,"" असे त्यांनी त्या वेळी सांगितले.
त्यांची कन्या असे एक । नाम तिचें ‘रत्‍नाई’ विशेष । श्रीगुरुसी नमूनि ऐक । विनवीतसे परियेसा ॥४०॥	त्यांची एक कन्या होती, तिचे नाव विशेषतः 'रत्नाई' होते. तिने श्रीगुरूंस नमस्कार करून विनंती केली, हे ऐका.
विनवीतसे परोपरी । स्वामी मातें तारीं तारीं । बुडोनि जात्यें भवसागरीं । संसारमाया वेष्‍टोनियां ॥४१॥	तिने अनेक प्रकारे विनंती केली: ""स्वामी, मला तारा! तारा! मी संसार-मायेने वेढून या भवसागरात बुडून जात आहे.""
संसार-तापत्रयासी । आपण भीतसें परियेसीं । निर्लिप्‍त करीं गा आम्हांसी । आपण तपासी जाईन ॥४२॥	""मी संसाररूपी तीन प्रकारच्या दुःखांना (तापत्रयासी) घाबरत आहे, हे ऐका. मला (या बंधनातून) अलिप्त करा. मी स्वतः तपाला जाईन.""
ऐकोनि तियेचें वचन । श्रीगुरु निरोपिताति आपण । स्त्रियांसी पतिसेवाचरण । तेंचि तप परियेसा ॥४३॥	तिचे वचन ऐकून श्रीगुरू तिला म्हणाले: ""स्त्रियांसाठी पतीची सेवा करणे, तेच तप आहे, हे ऐक.""
येणें या भावार्णवासी । कडे पडती परियेसीं । जैसा भाव असे ज्यासी । तैसें होईल परियेसा ॥४४॥	""यामुळे या संसारसागरातून मुक्तता मिळते, हे ऐक. ज्याचा जसा भाव असतो, तसेच त्याला फळ मिळते, हे ऐक.""
उतरावया पैल पार । स्‍त्रियांसी असे तो भ्रतार । मनें करोनि निर्धार । भजा पुरुष शिवसमानी ॥४५ ॥	""या भवसागराच्या पलीकडे जाण्यासाठी स्त्रियांना त्यांचा पतीच (तारक) असतो. मनात निश्चय करून पतीला शिवासमान मानून भजा.""
त्यासी होय उद्धार गति । वेदपुराणें वाखाणिती । अंतःकरणीं न करीं खंती । तूतें गति होईल जाण ॥४६॥	""त्यामुळे (स्त्रियांना) उद्धार गती मिळते, असे वेद-पुराणे सांगतात. तू मनात चिंता (खंती) करू नकोस. तुला गती मिळेल, हे जाणून घे.""
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विनवीतसे कर जोडून । श्रीगुरुमूर्ति ब्रह्मज्ञान । विनवीतसें अवधारीं ॥४७॥	श्रीगुरूंचे वचन ऐकून तिने हात जोडून विनंती केली. श्रीगुरुमूर्ती (जे ब्रह्मज्ञानस्वरूप आहेत), त्यांना ती विनवत आहे, हे लक्षात घ्या.
तूं जाणसी भविष्यभूत । कैसें मातें उपदेशीत । माझें प्रालब्ध कवणगत । विस्तारावें मजप्रति ॥४८॥	""तुम्ही भूत-भविष्य जाणता. मला असा उपदेश का करत आहात? माझे प्रारब्ध (कर्मफळ) कसे आहे, ते मला सविस्तर सांगा.""
श्रीगुरु म्हणती तियेसी । तुझी वासना असे तपासी । संचित पाप असे तुजसी । भोगणें असे परियेसा ॥४९॥	श्रीगुरू तिला म्हणाले: ""तुझी तपाची इच्छा आहे. तुला संचित (जमा झालेले) पाप आहे, ते तुला भोगावे लागेल, हे ऐक.""
पूर्वजन्मीं तूं परियेसीं । चरणीं लाथिलें धेनूसी । शेजारी स्‍त्रीपुरुषांसी । विरोधें लाविला कलह जाणा ५०॥	""हे ऐक, पूर्वजन्मात तू गाईला (धेनूस) पायाने लाथ मारली होतीस आणि शेजाऱ्यांमधील स्त्री-पुरुषांना भांडणे (कलह) लावली होतीस, हे जाणून घे.""
तया दोषास्तव देखा । तूतें बाधा असे अनेका । गायत्रीसी लाथिलें ऐका । तूं सर्वांगीं कुष्‍ठी होसील ॥५१॥	""त्या दोषामुळे तुला अनेक बाधा आहेत, हे पाहा. (गाईला) लाथ मारल्यामुळे तू सर्व शरीराने कुष्ठरोगी होशील, हे ऐक.""
विरोध केला स्त्रीपुरुषांसीं । तुझा पुरुष होईल तापसी । तूतें त्यजील भरंवसीं । अर्जित तुझें ऐसें असे ॥५२॥	""स्त्री-पुरुषांना विरोध लावल्यामुळे तुझा पती तापसी (संन्यासी) होईल आणि तो तुला निश्चितपणे सोडून देईल. तुझे कर्मफळ (अर्जित) असे आहे.""
ऐकोनि दुःख करी बहुत । श्रीगुरुचरणीं असे लोळत । मज उद्धारावें गुरुनाथा त्वरित । म्हणोनि चरणीं लागली ॥५३॥	हे ऐकून ती खूप दुःखी झाली आणि श्रीगुरूंच्या चरणांवर लोळू लागली. ""हे गुरुनाथा, माझा त्वरित उद्धार करा,"" म्हणून ती चरणांना लागली.
श्रीगुरू म्हणती ऐक बाळे । क्वचित्काळ असाल भले । अपरवयसा होतांचि काळें । पति तुझा यति होये ॥५४॥	श्रीगुरू म्हणाले: ""बाळे, ऐक. तुम्ही काही काळ चांगले राहाल. नंतर वृद्धत्व (अपरवयसा) जवळ येताच तुझा पती संन्यासी होईल.""
तदनंतर तुझा देह । कुष्‍ठी होईल अवेव । भोगूनि स्वदेहीं वय । मग होईल तुज गति ॥५५॥	""त्यानंतर तुझे शरीर कुष्ठरोगी (सर्वांग कुष्ठी) होईल. आपल्या देहात (यातना) भोगून झाल्यावर तुला गती मिळेल.""
नासतां तुझा देह जाण । भेटी होईल आमुचे चरण । तुझें पाप होईल दहन । सांगेन क्षेत्र ऐक पां ॥५६॥	""तुझा देह (कुष्ठामुळे) नाश पावू लागला, तेव्हा तुला आमच्या चरणांची भेट होईल. तुझे पाप जळून जाईल. मी तुला क्षेत्र (ठिकाण) सांगतो, ते ऐक.""
भीमातीर दक्षिण देशीं । असे तीर्थ पापविनाशी । तेथें जाय तूं भरंवसीं । अवस्था तुज घडलियावरी ॥५७॥	""दक्षिण दिशेला भीमा नदीच्या तीरावर एक पाप नष्ट करणारे तीर्थ आहे. तुला अशी अवस्था (कुष्ठरोग) प्राप्त झाल्यावर तू निश्चितपणे तेथे जा.""
या भूमंडळीं विख्यात । तीर्थ असे अति समर्थ । गंधर्वपुर असे ख्यात । अमरजासंगम प्रसिद्ध जाण ॥५८॥	""या पृथ्वीवर ते तीर्थ अत्यंत समर्थ (शक्तिशाली) म्हणून प्रसिद्ध आहे. गंधर्वपुर (गाणगापूर) म्हणून ते विख्यात आहे. अमरजा नदीचा संगम तिथे प्रसिद्ध आहे, हे जाणून घे.""
ऐसें सांगोनि तियेसी । श्रीगुरू निघाले दक्षिण देशीं । त्र्यंबक-क्षेत्रासी । आले, गौतमी-उद्धव जेथें ॥५९॥	असे तिला सांगून श्रीगुरू दक्षिणेकडे निघाले. ते त्र्यंबकेश्वर क्षेत्रात आले, जिथे गोदावरी (गौतमी) उत्पन्न झाली आहे.
शिष्यांसहित गुरुमूर्ति । आले नाशिकक्षेत्राप्रती । तीर्थमहिमा असे ख्याति । पुरणांतरीं परियेसा ॥६०॥	शिष्यांसहित गुरुमूर्ती नाशिक क्षेत्राजवळ आले. या तीर्थाचा महिमा पुराणांत प्रसिद्ध आहे, हे ऐका.
तीर्थमहिमा सांगतां । विस्तार होईल बहु कथा । संक्षेपमार्गे तुज आतां । सांगतसें परियेसीं ॥६१॥	तीर्थाचा महिमा सांगू लागलो, तर कथा खूप वाढेल. आता मी तुला संक्षेपमार्गाने सांगतो, हे ऐक.
त्या गौतमीची महिमा । सांगतां अपार असे आम्हां । बहिरार्णव-उदक उगमा । ब्रह्मांडाव्यतिरिक्त ॥६२॥	त्या गोदावरीची (गौतमीची) महिमा सांगणे आम्हाला अपार (अशक्य) आहे. तिच्या पाण्याची उत्पत्ती ब्रह्मांडाबाहेरील महासागरातून (बहिरार्णव) झाली आहे.
जटामुकुटीं तीर्थेश्वर । धरिली होती प्रीतिकर । मिळोनि समस्त ऋषीश्वर । उपाय केला परियेसा ॥६३॥	शंकराने (तीर्थेश्वर) आपल्या जटांमध्ये प्रेमाने (गंगा) धारण केली होती. सर्व श्रेष्ठ ऋषींनी एकत्र येऊन काय उपाय केला, ते ऐका.
ब्रह्मऋषि गौतम देखा । तपस्वी असे विशेषा । व्रीहि पेरिले वृत्तीं ऐका । अनुष्‍ठानस्थानाजवळी ॥६४॥	ब्रह्मऋषी गौतम हे विशेष तपस्वी होते, हे पाहा. त्यांनी आपल्या उदरनिर्वाहासाठी (वृत्ती) अनुष्ठान करत असलेल्या जागेजवळ भाताचे (व्रीहि) पीक लावले, हे ऐका.
पूर्वी मुनी सकळी । नित्य पेरुनि पिकविती साळी । ऐसे त्यांचे मंत्र बळी । महापुण्यपुरुष असती ॥६५॥	पूर्वी सर्व मुनी नित्य भात (साळी) पेरायचे आणि पिकवायचे. त्यांचे मंत्र इतके प्रभावी होते. ते महापुण्यवान पुरुष होते.
समस्त ऋषि मिळोनि । विचार करिती आपुले मनीं । ऋषिगौतम महामुनी । सर्वेश्वराचा मुख्य दास ॥६६॥	सर्व ऋषींनी एकत्र येऊन आपापल्या मनात विचार केला: ""ऋषी गौतम हे महामुनी आणि शंकराचे (सर्वेश्वराचा) मुख्य भक्त आहेत.""
त्यासी घालितां सांकडें । गंगा आणील आपुलें चाडें । समस्तां आम्हां पुण्य घडे । गंगास्नानें भूमंडळीं ॥६७॥	""त्यांना संकट (सांकडें) घातल्यास, ते आपल्या इच्छेने गंगा पृथ्वीवर आणतील आणि त्यामुळे आम्हा सर्वांना पृथ्वीवर गंगास्नान करण्याचे पुण्य मिळेल.""
श्र्लोक ॥ या गतिर्योगयुक्तानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्‌ । सा गतिः सर्वजंतूनां गौतमीतीरवासिनाम्‌ ॥६८॥	(श्लोक) योगयुक्त असलेल्या ऊर्ध्वरेता (ब्रह्मचारी) मुनींना जी गती मिळते, तीच गती गोदावरीच्या (गौतमी) तीरावर राहणाऱ्या सर्व प्राण्यांना मिळते.
टीका ॥ ऊर्ध्वरेत मुनीश्वरांसी । कोटिवर्षे तपस्वियांसी । जे गति होय परियेसीं । ते स्नानमात्रें गौतमीच्या ॥६९॥	(टीका) ब्रह्मचारी (ऊर्ध्वरेत) मुनींना आणि कोट्यवधी वर्षे तप करणाऱ्या तपस्वींना जी गती मिळते, ती केवळ गोदावरीच्या (गौतमीच्या) स्नानाने मिळते, हे ऐका.
याकारणें गौतमीसी । आणावें यत्‍नें भूमंडळासी । सांकडें घालितां गौतमासी । आणितां गंगा आम्हां लाभ ॥७०॥	""म्हणून गोदावरीला प्रयत्नाने पृथ्वीवर आणावे. गौतमाला संकट (सांकडें) घातल्यास, त्याने गंगा आणल्यास आम्हांला लाभ होईल.""
म्हणोनि रचिली माव एक । दुर्वेची गाय सवत्सक । करोनि पाठविली ऐक । गौतमाचे ब्रीहिभक्षणासी ॥७१॥	म्हणून त्यांनी एक युक्ती (माव) रचली. त्यांनी दुर्वांची (गवत) एक वासरासहित गाय तयार करून गौतमाने पेरलेले भात खाण्यासाठी पाठवली, हे ऐक.
ऋषि होता अनुष्‍ठानीं । देखिलें धेनूसी नयनीं । निवारावया तत्क्षणीं । दर्भ पवित्र सोडिलें ॥७२॥	ऋषी गौतम अनुष्ठान करत असताना, त्यांनी त्या गाईला पाहिले. तिला हाकलण्यासाठी त्यांनी तात्काळ पवित्र दर्भ (कुश) सोडले.
तेचि कुश जाहलें शस्‍त्र । धेनूसी लागलें जैसें वज्रास्त्र । पंचत्व पावली त्वरित । घडली हत्या गौतमासी ॥७३॥	ते दर्भच शस्त्र झाले आणि त्या गाईला वज्रास्त्राप्रमाणे लागले. ती गाय त्वरित मृत्यु पावली (पंचत्व पावली) आणि त्यामुळे गौतमाला गोहत्येचे पाप घडले.
मिळोनि समस्त ऋषिजन । प्रायश्चित्त देती जाण । गंगा भूमंडळीं आण । याविणें तुम्हां नाहीं शुद्धि ॥७४॥	सर्व ऋषींनी एकत्र येऊन त्याला प्रायश्चित्त सांगितले: ""पृथ्वीवर गंगा आणा. याशिवाय तुम्हाला शुद्धी नाही.""
याकारणें गौतमऋषीं । तप केलें सहस्त्र वर्षी । प्रसन्न झाला व्योमकेशी । वर माग म्हणितलें ॥७५॥	या कारणामुळे गौतम ऋषींनी हजारो वर्षे तप केले. शंकर (व्योमकेशी) प्रसन्न झाले आणि 'वर माग' असे म्हणाले.
गौतम म्हणे सर्वेश्वरा । तुवां देशील मज वरा । उद्धरावया सचराचरा । द्यावी गंगा भूमंडळासी ॥७६॥	गौतम म्हणाले: ""हे सर्वेश्वरा, तू मला वर देत असशील, तर चर-अचर (सर्व) जगाच्या उद्धारासाठी गंगा पृथ्वीवर द्यावी.""
गौतमाचे विनंतीसी । निरोप दिधला गंगेसी । घेवोनि आला भूमंडळासी । पापक्षालनार्थ मनुष्यांचे ॥७७	गौतमाच्या विनंतीला मान देऊन शंकराने गंगेला निरोप दिला. गौतम तिला पृथ्वीवर मनुष्यांच्या पापांचे क्षालन (धुऊन टाकणे) करण्यासाठी घेऊन आले.
ऐसी गंगाभागीरथी । कवणा वर्णावया सामर्थ्य। याचि कारणें श्रीगुरुनाथ । आले ऐक नामधारका ॥७८॥	अशा गंगाभागीरथीचे वर्णन करण्याची कोणाची ताकद आहे? याच कारणामुळे श्रीगुरुनाथ (नाशिक-त्र्यंबकेश्वर) येथे आले, हे नामधारका, ऐक.
ऐशी गौतमीतटाकयात्रा । श्रीगुरू आपण आचरीत । पुढें मागुती लोकानुग्रहार्थ । आपण हिंडे परियेसा ॥७९॥	श्रीगुरू स्वतः अशी गोदावरीच्या तीराची यात्रा करत होते. पुढे पुन्हा लोकांवर कृपा करण्यासाठी ते स्वतः फिरत होते, हे ऐका.
तटाकयात्रा करितां देख । आले श्रीगुरु मंजरिका । तेथें होता मुनि एक । विख्यात ‘माधवारण्य’ ॥८०॥	तीराची यात्रा करत असताना श्रीगुरू मंजरिका येथे आले, हे पाहा. तेथे 'माधवारण्य' नावाचे एक प्रसिद्ध मुनी होते.
सदा मानसपूजा त्यासी । नरसिंहमूर्ति परियेसीं । देखता झाला श्रीगुरुसी । मानसमूर्ति जैसी देखे ॥८१॥	ते नेहमी नरसिंहमूर्तीची मानसपूजा करत असत, हे ऐका. त्यांनी श्रीगुरूंचे दर्शन घेतले आणि (त्यांना) तीच मानसमूर्ती दिसल्यासारखे झाले.
विस्मित होऊनि मानसीं । नमिता झाला श्रीगुरुमूर्तीसी । स्तोत्र करी बहुवसी । अतिभक्तीकरुनियां ॥८२॥	ते मनात आश्चर्यचकित झाले आणि श्रीगुरुमूर्तींना नमस्कार करू लागले. त्यांनी अत्यंत भक्तीने अनेक स्तोत्रे केली.
श्र्लोक ॥ यद्दिव्यपादद्वयमेवसाक्षाद्‌, अधिष्‍ठितं देवनदीसमीपे । य उत्तरे तीरनिवासिरामो, लक्ष्मीपतिस्त्वं निवसन्स नित्यम्‌ ॥८३॥	(श्लोक) ज्याचे दिव्य पाय साक्षात देवनदी (गोदावरी) जवळ अधिष्ठित आहेत, जो उत्तर तीरावर राहणारा राम आणि लक्ष्मीचा पती (विष्णू) आहे, तो तुम्हीच नित्य निवास करत आहात.
ओंव्या ॥ येणेंपरी श्रीगुरुसी । विनवी माधवारण्य हर्षी । श्रीगुरू म्हणती संतोषीं । तया माधवारण्यासी ॥८४॥	अशाप्रकारे माधवारण्याने आनंदाने श्रीगुरूंची विनंती केली. श्रीगुरू समाधानाने त्या माधवारण्याला म्हणाले:
श्र्लोक ॥ अत्यंतमार्गस्थितिमार्गरुपं, अत्यंतयोगादधिकारतत्त्वम्‌ । मार्गं च मार्गं च विचिन्वतो मे, मार्गोदयं माधव दर्शये ते ॥८५॥	(श्लोक) ""माधव, तू अत्यंत मार्गामध्ये स्थिर असणारे स्वरूप आहेस, तू अत्यंत योगाने अधिकार तत्त्व जाणतोस. मार्गाचा विचार करणाऱ्या तुला मी मार्गाचा उदय (रहस्य) दाखवतो.""
ओंव्या ॥ ऐसें श्रीगुरू तयासी आश्वासोनि म्हणती हर्षी । निजस्वरुप तयासी । दाविते झाले परियेसा ॥८६॥	असे म्हणून श्रीगुरूंनी त्याला आनंदाने धीर दिला आणि त्याला आपले खरे स्वरूप दाखवले, हे ऐका.
श्रीगुरुचें स्वरुप देखोनि । संतोषी झाला तो मुनि । विनवीतसे कर जोडूनि । नानापरी स्तुति करी ॥८७॥	श्रीगुरूंचे स्वरूप पाहून तो मुनी संतुष्ट झाला. त्याने हात जोडून विनंती केली आणि अनेक प्रकारे स्तुती केली.
जय जया जगद्गुरू । त्रयमूर्तीचा अवतारू । लोकां दिससी नरु । परमपुरुषा जगज्ज्योति ॥८८॥	""जयजयकार असो, हे जगद्गुरू! तुम्ही त्रयमूर्तींचा अवतार आहात. तुम्ही लोकांना मनुष्य म्हणून दिसता, (पण) तुम्ही परमपुरुष, जगत्ज्योती आहात.""
तूं तारक विश्वासी । म्हणोनि भूमीं अवतरलासी । कृतार्थ केलें आम्हांसी । दर्शन दिधलें चरण आपुले ॥८९॥	""तुम्ही विश्वाला तारणारे आहात, म्हणून पृथ्वीवर अवतरलात. आम्हाला धन्य केले (कृतार्थ केले), आम्हाला तुमच्या चरणांचे दर्शन दिले.""
ऐसेपरी श्रीगुरुसी । स्तुति करी तो तापसी । संतोष होऊन अति हर्षी । आश्वासिती तया वेळीं ॥९०॥	अशाप्रकारे त्या तपस्वीने श्रीगुरूंची स्तुती केली. श्रीगुरू अत्यंत आनंदी होऊन त्याला त्या वेळी धीर देऊ लागले.
म्हणती श्रीगुरू तयासी । सिद्धि झाली तुझ्या मंत्रासी । तुज सद्गति भरंवसीं । ब्रह्मलोक प्राप्त होय ॥९१॥	श्रीगुरू त्याला म्हणाले: ""तुझ्या मंत्राला सिद्धी प्राप्त झाली आहे. तुला निश्चितपणे सद्गती मिळेल आणि ब्रह्मलोक प्राप्त होईल.""
नित्यपूजा तूं मानसीं । करिसी नृसिंहमूर्तीसी । प्रत्यक्ष होईल परियेसीं । न करीं संशय मनांत ॥९२॥	"तू नित्य नृसिंहमूर्तीची मानसपूजा करतोस. ते (स्वरूप) तुला प्रत्यक्ष होईल, हे ऐक. मनात संशय ठेवू नकोस."
ऐसें सांगोनि तयासी । श्रीगुरू निघाले परियेसीं । आले वासरब्रह्मेश्वरासी । गंगातीर महाक्षेत्र ॥९३॥	असे त्याला सांगून श्रीगुरू निघाले, हे ऐका. ते वासरब्रह्मेश्वर या गंगातीरावरील महाक्षेत्री आले.
तया गंगातटाकांत । श्रीगुरू समस्त शिष्यांसहित । स्नान करितां गंगेंत । आला तेथें विप्र एक ॥९४॥	त्या गंगा नदीच्या तीरावर श्रीगुरू सर्व शिष्यांसहित गंगेत स्नान करत असताना, तेथे एक ब्राह्मण आला.
कुक्षिव्यथा असे बहुत । तटाकीं असे लोळत । उदरव्यथा अत्यंत । त्यजूं पाहे प्राण देखा ॥९५॥	त्याला पोटाची खूप (कुक्षी) व्यथा (दुःख) होती. तो नदीच्या तीरावर लोळत होता. अत्यंत पोटदुखीमुळे तो प्राण सोडण्याच्या बेतात होता, हे पाहा.
पोटव्यथा बहु त्यासी । नित्य करी तो उपवासासी । भोजन केलिया दुःख ऐसी । प्राणांतिक होतसे ॥९६॥	त्याला पोटाची खूप व्यथा असल्यामुळे तो नेहमी उपवास करत असे. भोजन केल्यास त्याला इतके दुःख होत असे की, प्राण जाण्याची वेळ येई.
याकारणें द्विजवर । सदा करी फलाहार । अन्नासी त्यासी असे वैर । जेवितां प्राण त्यजूं पाहे ॥९७॥	याच कारणामुळे तो श्रेष्ठ ब्राह्मण नेहमी फलाहार करत असे. अन्नाशी त्याचे वैर होते. भोजन केल्यास तो प्राण सोडण्याच्या बेतात असे.
पक्षमासां भोजन करी । व्यथा उठे त्याचे उदरीं । ऐसा किती दिवसवरी । कष्‍टत होता तो द्विज ॥९८॥	(म्हणजे) पंधरवड्यातून किंवा महिन्यातून तो भोजन करत असे. तेव्हा त्याच्या पोटात व्यथा उठत असे. तो ब्राह्मण असा किती दिवस कष्टत होता.
पूर्व दिवसीं तया ग्रामीं । आला सण महानवमी । जेविला मिष्‍टान्न मनोधर्मी । मासें एक पारणें केलें ॥९९॥	आदल्या दिवशी त्या गावात महानवमीचा सण आला होता. त्याने मनाच्या इच्छेप्रमाणे मिष्टान्न भोजन केले. एक महिन्यानंतर (मासें एक) जणू पारणे केले.
भोजन केलें अन्न बहुत । त्याणें पोट असे दुखत । गंगातीरीं असे लोळत । प्राण त्वरित त्यजूं पाहे ॥१००॥	खूप अन्न सेवन केल्यामुळे त्याचे पोट दुखत होते. तो गंगातीरावर लोळत होता आणि त्वरित प्राण सोडण्यास तयार होता.
दुःख करी द्विज अपार । म्हणे गंगेंत त्यजीन शरीर । नको आतां संसार । पापरुपें वर्तत ॥१०१॥	तो ब्राह्मण खूप दुःख करत म्हणाला: "मी आता गंगेत शरीर सोडून देतो. आता हा पापरूपी संसार नकोसा झाला आहे."
अन्न प्राण अन्न जीवन । कवण असेल अन्नावीण । अन्न वैरी झालें जाण । मरण बरवें आतां मज ॥१०२॥	"अन्न हे प्राण आहे, अन्न हे जीवन आहे. अन्नाशिवाय कोण जगेल? अन्नच माझे वैरी झाले आहे, हे जाणून घ्या. आता मला मरण बरे आहे."
मनीं निर्धार करोनि । गंगाप्रवेश करीन म्हणोनि । पोटीं पाषाण बांधोनि । गंगेमध्यें निघाला ॥१०३॥	त्याने मनात निश्चय केला आणि 'गंगाप्रवेश करेन' असे म्हणून पोटात दगड (पाषाण) बांधून तो गंगेत निघाला.
मनीं स्मरे कर्पूरगौर । उपजलों आपण भूमिभार । केले नाहीं परोपकार । अन्नदानादिक देखा ॥१०४॥	मनात तो शंकराचे (कर्पूरगौर) स्मरण करत म्हणाला: "मी भूमीला भार झालो. मी अन्नदानासारखे परोपकार केले नाहीत."
ग्रासं हरितले ब्राह्मणासी । किंवा धनु कपलेसी । घात केल्या विश्वास यासी।मग हे कष्ट भोगी असे ॥१०५॥	"मी ब्राह्मणाचे अन्न चोरले, किंवा गाईला (धनु) बांधले, (किंवा) विश्वासघात केला, म्हणूनच मी हे कष्ट भोगत आहे."
न करीं पुण्य इह जन्मांत । जन्मांतरीं पूर्वी शत । पुण्यफळ असे दिसत । मग हे कष्‍ट भोगीतसें ॥१०६॥	"या जन्मात मी पुण्य केले नाही. मागील शेकडो जन्मांत पुण्य असेल, तरी ते दिसत नाहीये. (कदाचित) मी पापच भोगत आहे."
अपूर्ती पूजा ईश्वराची । केली असेल निंदा गुरुची । अवज्ञा केली मातापितयांची । मग हे कष्‍ट भोगीतसें ॥१०७॥	"मी ईश्वराची अपूर्ण पूजा केली असेल, गुरूंची निंदा केली असेल, माता-पित्यांची अवज्ञा केली असेल, म्हणूनच मी हे कष्ट भोगत आहे."
अथवा पूर्वजन्मीं आपण । केलें असेल द्विजधिक्कारण । अतिथि आलिया न घालीं अन्न । वैश्वदेवसमयासी ॥१०८॥	"अथवा पूर्वजन्मी मी ब्राह्मणांना (द्विज) धिक्कारले असेल. वैश्वदेव (यज्ञ) करताना अतिथी आल्यास त्याला अन्न दिले नसेल."
अथवा मारिलें वोवरांसी । अग्नि घातला रानासी । वेगळें सांडूनि जनकजननींसी । स्त्रियेसहित मी होतों ॥१०९॥	"अथवा मी ओवरांना (नपुंसकांना) मारले असेल, किंवा रानात आग लावली असेल. माता-पित्यांना सोडून पत्नीसोबत राहत होतो."
मातापिता त्यजोनियां । असों सुखें जेवूनियां । पूर्वार्जवापासोनियां । मग हे कष्‍ट भोगीतसें ॥११०॥	"माता-पित्यांना सोडून आम्ही सुखाने भोजन केले असेल. मागील (पूर्व) कर्मांमुळे मी हे कष्ट भोगत आहे."
ऐसीं पापें आठवीत । विप्र जातो गंगेंत । तंव देखिलें श्रीगुरुनाथें । म्हणती बोलावा ब्राह्मणासी ॥१११॥	अशी पापे आठवत तो ब्राह्मण गंगेत जात होता. तेव्हा श्रीगुरुनाथांनी त्याला पाहिले आणि ते म्हणाले: "त्या ब्राह्मणाला बोलावा."
आणा आणा त्या ब्राह्मणासी । प्राण त्यजितो कां सुखेसीं । आत्महत्या महादोषी । पुसों कवण कवणाचा ॥११२॥	"त्या ब्राह्मणाला आणा! तो कशासाठी सहजपणे प्राण सोडत आहे? आत्महत्या हा महादोष आहे. विचारू तो कोण आहे आणि कोणाचा आहे."
श्रीगुरुवचन ऐकोनि । गेले शिष्य धांवोनि । द्विजवरातें काढोनि । आणिलें श्रीगुरुसन्मुख ॥११३॥	श्रीगुरूंचे वचन ऐकून शिष्य धावत गेले. त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला बाहेर काढून श्रीगुरूंसमोर आणले.
अनाथासी कल्पतरु । दुःखिष्‍टासी कृपासागरू । पुसतसे श्रीगुरू । तया दुःखिष्‍ट विप्रासी ॥११४॥	अनाथांसाठी कल्पवृक्ष आणि दुःखितांसाठी कृपासागर असलेले श्रीगुरू त्या दुःखी ब्राह्मणाला विचारू लागले.
श्रीगुरू म्हणती तयासी । प्राण कां गा त्यजूं पाहसी । आत्महत्या महादोषी । काय वृत्तांत सांग आम्हां ॥११५॥	श्रीगुरू त्याला म्हणाले: "अरे, तू प्राण का सोडत आहेस? आत्महत्या हा महादोष आहे. काय घडले, ते आम्हाला सांग."
विप्र म्हणे गा यतिराया । काय कराल पुसोनियां । उपजोनि जन्म वायां । भूमिभार जाहलों असें ॥११६॥	तो ब्राह्मण म्हणाला: "हे यतिराजा, विचारून काय करणार? जन्म घेऊन मी व्यर्थ झालो आहे. मी पृथ्वीला भार झालो आहे."
मास-पक्षां भोजन करितों । उदरव्यथेनें कष्‍टतों । साहूं न शकें प्राण देतों । काय सांगूं स्वामिया ॥११७॥	"मी महिना किंवा पंधरा दिवसांतून एकदा भोजन करतो आणि पोटदुखीने कष्टी होतो. ते दुःख सहन न झाल्यामुळे प्राण सोडत आहे. स्वामी, काय सांगू?"
आपणासी अन्न वैरी असतां । केवीं वांचावें गुरुनाथा । शरीर सर्व अन्नगता । केवीं वांचूं जगद्गुरु ॥११८॥	"अन्नच आपले वैरी असताना कसे जगावे, हे गुरुनाथा? शरीर हे सर्व अन्नावर अवलंबून आहे. हे जगद्गुरू, मी कसा जिवंत राहू?"
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । तुझी व्यथा गेली परियेसीं । औषध असे आम्हांपासीं । क्षण एकें सांगों तुज ॥११९॥	श्रीगुरू ब्राह्मणाला म्हणाले: "तुझी व्यथा (पोटदुखी) गेली, हे ऐक. आमच्याजवळ औषध आहे. आम्ही तुला क्षणभरात सांगतो."
संशय न धरीं आतां मनीं । भिऊं नको अंतःकरणीं । व्याधि गेली पळोनि । भोजन करी धणीवरी ॥१२०॥	"आता तू मनात संशय ठेवू नकोस. अंतःकरणात घाबरू नकोस. व्याधी पळून गेली आहे. तू मनसोक्त (धणीवरी) भोजन कर."
श्रीगुरुवचन ऐकोनि । स्थिर झाला अंतःकरणीं । माथा ठेवूनि श्रीगुरुचरणीं । नमन केलें तया वेळीं १२१॥	श्रीगुरूंचे वचन ऐकून त्याचे मन स्थिर झाले. त्याने श्रीगुरूंच्या चरणांवर मस्तक ठेवून त्या वेळी नमस्कार केला.
इतुकिया अवसरीं । तया ग्रामींचा अधिकारी । विप्र एक अवधारीं । आला गंगास्नानासी ॥१२२॥	इतक्यात त्या गावाचा अधिकारी असलेला एक ब्राह्मण गंगेत स्नान करण्यासाठी आला, हे ऐका.
तंव देखिलें श्रीगुरुसी । येऊनि लागला चरणांसी । नमन केलें भक्तीसीं । मनोवाक्कायकर्मे ॥१२३॥	त्याने श्रीगुरूंचे दर्शन घेतले आणि चरणांना लागला. त्याने मन, वाणी, आणि कर्म यांनी भक्तीपूर्वक नमस्कार केला.
आश्वासोनि तये वेळीं । पुसती श्रीगुरू स्तोममौळी । कवण नाम कवण स्थळीं । वास म्हणती तयासी ॥१२४॥	श्रीगुरू (सर्व श्रेष्ठ गुरू) यांनी त्याला त्या वेळी धीर दिला आणि विचारले: "तुझे नाव काय आणि तू कोठे राहतोस?"
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । सांगतसे तो ब्राह्मण । गोत्र आपलें कौंडिण्य । आपस्तंब शाखेसीं ॥१२५॥	श्रीगुरूंचे वचन ऐकून तो ब्राह्मण सांगू लागला: "माझे गोत्र कौंडिण्य आणि शाखा आपस्तंब आहे."
नाम मज ‘सायंदेव’ असे । वास-स्थळ आपलें ‘कडगंची’स । आलों असे उदरपूर्तीस । सेवा करितों यवनाची ॥१२६॥	"माझे नाव 'सायंदेव' आहे. माझे राहण्याचे ठिकाण **कडगंची** येथे आहे. मी पोटाची भूक भागवण्यासाठी येथे आलो आहे. मी यवनाची (मुसलमानाची) सेवा करतो."
अधिकारपणें या ग्रामीं । वसों संवत्सर ऐका स्वामी । धन्य धन्य झालों आम्ही । तुमचे दर्शनमात्रेसीं ॥१२७॥	"अधिकारी म्हणून मी या गावात एक वर्ष राहीन, हे स्वामी, ऐका. केवळ तुमच्या दर्शनाने आम्ही धन्य धन्य झालो."
तूं तारक विश्वासी । दर्शन दिधलें आम्हांसी । कृतार्थ झालों भरंवसीं । जन्मांतरींचे दोष गेले ॥१२८॥	"तुम्ही विश्वाला तारणारे आहात. तुम्ही आम्हाला दर्शन दिले. मी निश्चितपणे कृतार्थ झालो. अनेक जन्मांतील दोष दूर झाले."
तुझा अनुग्रह होय ज्यासी । तरेल या भवार्णवासी । अप्रयत्‍नें आम्हांसी । दर्शन दिधलें स्वामिया ॥१२९॥	"ज्याला तुमचा अनुग्रह होतो, तो या संसारसागरातून तरून जातो. हे स्वामी, आम्हाला सहजपणे तुमचे दर्शन मिळाले."
श्र्लोक ॥ गंगा पापं शशी तापं दैन्यं कल्पतरुस्तथा । पापं तापं च दैन्यं च हरेच्छ्रीगुरुदर्शनम्‌ ॥१३०॥	(श्लोक) गंगा पापाचा नाश करते, चंद्र (शशी) तापाचा (उष्णतेचा) नाश करतो आणि कल्पवृक्ष दारिद्र्य (दैन्य) दूर करतो; पण श्रीगुरूंचे दर्शन पाप, ताप आणि दैन्य या तिघांनाही हरण करते.
टीका ॥ गंगा देखितांचि पापें जाती । चंद्रदर्शनें ताप नासती । कल्पतरुची ऐसी गति । दैन्यवेगळा करी जाण ॥१३१॥	(टीका) गंगा पाहताच पापे नष्ट होतात. चंद्र पाहिल्याने ताप नाहीसा होतो. कल्पवृक्षाची अशी गती आहे की, तो दारिद्र्य दूर करतो.
तैसे नव्हती तुमचे दर्शनगुण । पाप-ताप दैन्यहरण । देखिले आजि तुमचे चरण । चतुर्वर्गफल पावलों ॥१३२॥	"तसे तुमचे दर्शनगुण नाहीत. ते पाप, ताप आणि दारिद्र्य दूर करणारे आहेत. आज मला तुमचे चरण दिसले, त्यामुळे मला चारही पुरुषार्थांचे (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) फळ मिळाले."
ऐशी स्तुति करुनि । पुनरपि लागला श्रीगुरुचरणीं । जगद्गुरु अश्वासोनि । निरोप देती तया वेळीं ॥१३३॥	अशी स्तुती करून तो पुन्हा श्रीगुरूंच्या चरणांना लागला. जगद्गुरू श्रीगुरूंनी त्याला धीर देऊन त्या वेळी निरोप दिला.
श्रीगुरू म्हणती तयासी । आमुचें वाक्य परियेसीं । जठरव्यथा ब्राह्मणासी । प्राणत्याग करीतसे ॥१३४॥	श्रीगुरू त्याला म्हणाले: "माझे बोलणे ऐक. या ब्राह्मणाला पोटदुखी (जठरव्यथा) असल्यामुळे तो प्राण सोडत आहे."
उपशमन याचे व्याधीसी । सांगों औषध तुम्हांसी । नेवोनि आपुले मंदिरासी । भोजन करवीं मिष्‍टान्न ॥१३५॥	"याच्या व्याधीवर आम्ही तुम्हाला औषध सांगतो. याला आपल्या घरी घेऊन जा आणि मिष्टान्न भोजन घाला."
अन्न जेवितां याची व्यथा । व्याधि न राहे सर्वथा । घेऊनि जावें आतां त्वरिता । क्षुधाक्रांत विप्र असे ॥१३६॥	"अन्न सेवन करताच याची व्यथा आणि व्याधी अजिबात राहणार नाही. आता याला त्वरित घेऊन जा. हा ब्राह्मण भुकेलेला आहे."
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विनवीतसे कर जोडून । प्राणत्याग करितां भोजन । या ब्राह्मणासी होतसे ॥१३७॥	श्रीगुरूंचे वचन ऐकून त्याने हात जोडून विनंती केली: "भोजन केल्यास या ब्राह्मणाला प्राण सोडण्याची वेळ येते."
जेविला काल मासें एका । त्याणें प्राण जातो ऐका । अन्न देतां आम्हांसी देखा । ब्रह्महत्या त्वरित घडेल ॥१३८॥	"एक महिन्यापूर्वी त्याने भोजन केले, तेव्हा त्याचा प्राण जात होता, हे ऐका. त्याला अन्न दिल्यास आम्हाला लगेच ब्रह्महत्येचे पाप लागेल."
श्रीगुरु म्हणती सायंदेवासी । आम्ही औषधी देतों यासी । अपूपान्न-माषेसीं । क्षीरमिश्रित परमान्न ॥१३९॥	श्रीगुरू सायंदेवाला म्हणाले: "आम्ही याला औषध देतो. अपूपान्न (घारग्यांसारखे गोड पदार्थ), माषान्न (उडदाचे पदार्थ) आणि दुधात मिसळलेले परमान्न (खीर) खायला घाल."
अन्न जेवितां त्वरितेसीं । व्याधि जाईल परियेसीं । संशय न धरीं तूं मानसीं । त्वरित न्यावें गृहासी ॥१४०॥	"अन्न सेवन करताच याची व्याधी लगेच दूर होईल, हे ऐक. तू मनात संशय ठेवू नकोस. याला त्वरित घरी घेऊन जा."
अंगीकारोनि तया वेळीं । माथा ठेवी चरणकमळीं । विनवीतसे करुणाबहाळी । यावें स्वामी भिक्षेसी ॥१४१॥	त्या वेळी त्याने (सायंदेवाने) ते मान्य केले आणि चरणकमलांवर मस्तक ठेवले. त्याने अत्यंत करुण भावाने विनंती केली: "स्वामी, आपण भिक्षेसी यावे."
अंगीकारोनि श्रीगुरुनाथ । निरोप देती हो कां त्वरित । सिद्ध म्हणे ऐक मात । नामधारक शिष्योत्तमा ॥१४२॥	श्रीगुरुनाथांनी ते मान्य करून लगेच निरोप दिला. सिद्ध म्हणाले: "हे शिष्यश्रेष्ठा नामधारका, ही गोष्ट ऐक."
आम्ही होतों तये वेळीं । समवेत-शिष्य सकळीं । जठरव्यथेचा विप्र जवळी; । श्रीगुरू गेले भिक्षेसी ॥१४३॥	त्या वेळी आम्ही सर्व शिष्य (श्रीगुरूंसमवेत) होतो. पोटदुखी असलेल्या ब्राह्मणासोबत श्रीगुरू भिक्षेसाठी गेले.
विचित्र झालें त्याचे घरीं । पूजा केली परोपरी । पतिव्रता त्याची नारी । ‘जाखाई’ म्हणिजे परियेसा ॥१४४॥	त्याच्या घरी एक चमत्कार झाला. त्यांनी अनेक प्रकारे पूजा केली. त्याची पत्नी पतिव्रता होती, तिचे नाव 'जाखाई' होते, हे ऐक.
पूजा करिती श्रीगुरुसी । षोडशोपचारें परियेसीं । तेणेंचि रीतीं आम्हांसी । शिष्यां सकळिकां वंदिलें ॥१४५॥	त्यांनी श्रीगुरूंची षोडशोपचार (सोळा उपचार) पूजा केली, हे ऐक. त्याचप्रमाणे आम्हाला सर्व शिष्यांची पूजा केली.
श्रीगुरुपूजा-विधान । विचित्र केलें अतिगहन । मंडळ केलें रक्तवर्ण । एकेकासी पृथक्‌-पृथक्‌ ॥१४६॥	श्रीगुरूंच्या पूजेचे विधान त्यांनी अतिशय अद्भुत (विचित्र) आणि गहन (अद्भूत) केले. प्रत्येक शिष्यासाठी त्यांनी लाल रंगाचे (रक्तवर्ण) वेगळे मंडळ (चौक) तयार केले.
पद्म रचूनि अष्‍टदळी । नानापरीचे रंगमाळी । पंचवर्ण चित्रमाळी । रचिली तियें परियेसा ॥१४७॥	त्यांनी अष्टदल (आठ पाकळ्यांचे) कमळ तयार केले आणि अनेक रंगांच्या (रंगमाळी) पंचरंगी चित्रे (मांडणी) काढली, हे ऐका.
चित्रासन श्रीगुरुसी । तेणेंचिपरी सकळिकांसी । मंडळार्चनविधीसीं । करिती पुष्पगंधाक्षता ॥१४८॥	श्रीगुरूंच्यासाठी सुंदर आसन (चित्रासन) तयार केले. त्याचप्रमाणे सर्वांसाठी केले. त्यांनी मंडळामध्ये पूजाविधीनुसार फूल, गंध (चंदन) आणि अक्षता (तांदूळ) अर्पण केली.
संकल्पोनि विधीसीं । नमन केलें अष्‍टांगेसीं । माथा ठेवूनि चरणीं, न्यासी । पाद सर्वही अष्‍टांगीं ॥१४९॥	विधीनुसार संकल्प करून त्यांनी अष्टांग (आठ अवयवांनी) नमस्कार केला. मस्तकाने चरणांवर आणि अष्टांगांनी (आठ अवयवांनी) नमस्कार केला.
षोडशोपचार विधीसीं । पंचामृतादि परियेसीं । रुद्रसूक्तमंत्रेसीं । चरण स्नापिले तये वेळीं ॥१५०॥	षोडशोपचार विधीनुसार पंचामृत इत्यादींनी त्यांनी रुद्रसूक्ताच्या मंत्रांनी श्रीगुरूंचे चरण त्या वेळी धुतले.
श्रीगुरुचरणीं अतिहर्षी । पूजा करीत षोडशी । तया विप्रा ज्ञान कैसी । चरणतीर्थ धरिता झाला ॥१५१॥	त्या ब्राह्मणाला (सायंदेवाला) कसे ज्ञान झाले की, तो श्रीगुरूंच्या चरणांची षोडशोपचार पूजा अत्यंत आनंदाने करत होता आणि (ते) चरणतीर्थ घेत होता.
तया चरणतीर्थासी । पूजा करीत भक्तीसीं । गीतवाद्यें आनंदेसीं । करी आरति नीरांजन ॥१५२॥	तो त्या चरणतीर्थाची भक्तीने पूजा करत होता. गाणे, वाद्ये आणि आनंदाने आरती (नीरांजन) करत होता.
अनुक्रमें श्रीगुरुपूजा । करिता झाला विधिवोजा । पुनरपि षोडशोपचारें पूजा । करीतसे भक्तीनें ॥१५३॥	त्याने क्रमाने श्रीगुरूंची पूजा विधीपूर्वक केली. पुन्हा षोडशोपचार पूजा भक्तीने करत होता.
अक्षय वाणें आरति । श्रीगुरुसी ओंवाळिती । मंत्रघोष अतिभक्तीं । पुष्पांजळी करिता झाला ॥१५४॥	(सायंदेव आणि त्याची पत्नी) त्यांनी श्रीगुरूंची आरती अक्षय वस्तूंच्या वाणाने (भेटवस्तू) केली. त्याने अत्यंत भक्तीने मंत्रोच्चार करून पुष्पांजली अर्पण केली.
अनेकपरी गायन करी । नमन करी प्रीतिकरीं । पतिव्रता असे नारी । पूजा करिती उभयवर्ग ॥१५५॥	तो अनेक प्रकारे गायन करत होता आणि प्रेमाने नमस्कार करत होता. पतिव्रता असलेली त्याची पत्नी (जाखाई) आणि तो दोघेही पूजा करत होते.
ऐसेपरी श्रीगुरुसी । पूजा केली परियेसीं । तेणेंचि विधीं शिष्यांसी । आम्हां समस्तांसी वंदिलें ॥१५६॥	अशाप्रकारे त्यांनी श्रीगुरूंची पूजा केली. त्याच विधीने त्यांनी आम्हाला सर्व शिष्यांची पूजा केली.
संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । वर देती अतिप्रीतीं । तुझी संतती होईल ख्याति । गुरुभक्ति वंशोवंशीं ॥१५७॥	श्रीगुरुमूर्ती संतुष्ट होऊन अतिशय प्रेमाने वर देऊ लागले: "तुझी संतती प्रसिद्ध होईल. पिढ्यानपिढ्या (वंशोवंशी) गुरुभक्ती राहील."
तूं जाणसी गुरुचा वास । अभिवृद्धि होय वंशोवंश । पुत्रपौत्रीं नांदाल हर्षी । गुरुभक्ति येणेंपरी ॥१५८॥	"तू गुरूंचे रहस्य (वास) जाणतोस. पिढ्यानपिढ्या (तुझ्या वंशाची) वाढ (अभिवृद्धि) होईल. पुत्र-पौत्रांसह तू आनंदाने नांदशील आणि गुरुभक्ती अशीच राहील."
ऐसें बोलोनि द्विजासी । आशीर्वचन देती अतिहर्षी । नमन करुनि श्रीगुरुसी । ठाय घातले तये वेळीं ॥१५९॥	ब्राह्मणाला असे बोलून श्रीगुरू अत्यंत आनंदाने आशीर्वाचन देऊ लागले. श्रीगुरूंस नमस्कार करून त्यांनी त्या वेळी भोजन वाढले (ठाय घातले).
नानापरीचें पक्क्वान्न । अपूपादि माषान्न । अष्‍टविध परमान्न । शर्करासहित निवेदिलें ॥१६०॥	अनेक प्रकारचे पक्वान्न, अपूपान्न (घारगे इ.) आणि माषान्न (उडदाचे पदार्थ), आठ प्रकारचे परमान्न (खीर) साखरेसह (श्रीगुरूंस) अर्पण केले.
शाक पाक नानापरी वाढताति सविस्तारीं । भोजन करिती प्रीतिकरीं । श्रीगुरुमूर्ति परियेसा ॥१६१॥	अनेक प्रकारच्या भाज्या आणि पदार्थ सविस्तर वाढले. श्रीगुरुमूर्ती प्रेमाने भोजन करू लागले, हे ऐका.
जठरव्यथेच्या ब्राह्मणें । भोजन केलें परिपूर्ण । व्याधि गेली तत्क्षण । श्रीगुरूचे कृपादृष्‍टीनें ॥१६२॥	पोटदुखी असलेल्या त्या ब्राह्मणानं (माधवाने) पूर्ण भोजन केले. श्रीगुरूंच्या कृपादृष्टीने त्याची व्याधी त्याच क्षणी दूर झाली.
परीस लागतां लोहासी । सुवर्ण होय परियेसीं । दर्शन होतां श्रीगुरुसी । व्याधि कैंची सांग मज ॥१६३॥	परिस (स्पर्शमणी) लोखंडाला लागताच ते सोने होते, हे ऐक. मग श्रीगुरूंचे दर्शन झाल्यावर व्याधी कोठे राहील, हे मला सांग.
उदय जाहलिया दिनकरासी । संहार होतो अंधकारासी । श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य कैंचें तया घरीं ॥१६४॥	सूर्य उगवताच अंधार नाहीसा होतो. ज्याला श्रीगुरूंची कृपा होते, त्याच्या घरी दारिद्र्य (दैन्य) कोठून राहील?
ऐसेपरी श्रीगुरुनाथें । भोजन केलें शिष्यासहित । आनंद झाला तेथें बहुत । विस्मय करिती सकळै जन ॥१६५॥	अशाप्रकारे श्रीगुरुनाथांनी शिष्यांसहित भोजन केले. तेथे खूप आनंद झाला आणि सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.
अभिनव करिती सकळ जन । द्विजासी वैरी होतें अन्न । औषध झालें तेंचि अन्न । व्याधि गेली म्हणताति ॥१६६॥	सर्व लोक आश्चर्य करत म्हणाले: "अन्न या ब्राह्मणाचे वैरी होते. तेच अन्न औषध झाले आणि त्याची व्याधी दूर झाली."
सिद्ध म्हणे नामधारकास । श्रीगुरुकृपा होय ज्यास । जन्मांतरींचे जाती दोष । व्याधि कैंची त्याचे देहीं ॥१६७॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "ज्याला श्रीगुरूंची कृपा होते, त्याचे अनेक जन्मांतील दोष दूर होतात. त्याच्या शरीरात व्याधी कोठून राहील?"
गंगाधराचा नंदन । सरस्वती सांगें विस्तारोन । गुरुचरित्र कामधेनु । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥१६८॥	गंगाधराचा पुत्र (सरस्वती गंगाधर) हे गुरुचरित्ररूपी कामधेनू सविस्तर सांगत आहे. श्रोत्यांनो, एकाग्र चित्ताने ऐका.
जे ऐकती भक्तीनें । व्याधि नसती त्यांचे भुवना । अखिल सौख्य पावती जाणा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं ॥१६९॥	जे लोक भक्तीने (ही कथा) ऐकतात, त्यांच्या घरी व्याधी नसतात. त्यांना सर्व सुख प्राप्त होते, हे सत्य, सत्य आणि पुन्हा सत्य आहे.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे करंजनगराभिगमनं तथा विप्रोदरव्यथानिरसनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ ॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या १६९ ॥ ॐ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील,करंजनगराभिगमनं तथा विप्रोदरव्यथानिरसनं नावाचा तेरावा अध्याय समाप्त झाला. श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या १६९ ॥ ॐ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय चौदावा 👈

👆श्री गुरुचरित् चोदावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.