Pithori Amavasya 2026: पिठोरी अमावस्या कधी आहे? 64 योगिनी, सप्तमातृका पूजा का करतात? जाणून घ्या महत्त्व आणि परंपरा
श्रावण महिना आता संपण्याच्या मार्गावर आहे. श्रावण महिन्याच्या अखेरीस येणाऱ्या अमावस्येला पिठोरी अमावस्या असे म्हटले जाते. महाराष्ट्रासह अनेक भागांत या अमावस्येला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. या दिवशी विशेषतः 64 योगिनी, सप्तमातृका आणि पिठोरी देवीचे पूजन करण्याची परंपरा आहे.
पिठोरी अमावस्या ही मुख्यतः संततीच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुख-समृद्धीसाठी केली जाणारी पूजा म्हणून ओळखली जाते. अनेक घरांमध्ये आई आपल्या मुलांसाठी उपवास करून पिठोरी मातेची पूजा करते. याशिवाय या दिवशी पितृपूजन, तर्पण आणि दानधर्मालाही महत्त्व दिले जाते.
पिठोरी अमावस्येची तारीख, शुभ मुहूर्त, 64 योगिनी आणि सप्तमातृकांची पूजा का केली जाते, तसेच या दिवशी पूजा कशी करावी, याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
पिठोरी अमावस्येचे महत्त्व
श्रावण महिन्याची सांगता होताना महाराष्ट्रात पिठोरी अमावस्या साजरी केली जाते. काही ठिकाणी या अमावस्येला कुशाग्रहणी अमावस्या असेही म्हटले जाते.
धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी माता आपल्या संततीच्या दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि सुख-समृद्धीसाठी व्रत व पूजा करते. मुलांवर कोणतेही संकट येऊ नये, त्यांचे आरोग्य चांगले राहावे आणि कुटुंबात सुख-शांती नांदावी, अशी प्रार्थना या दिवशी केली जाते.
पिठोरी अमावस्येचा मुख्य भाव: संततीचे आरोग्य, दीर्घायुष्य, सुख-समृद्धी आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी देवीकडे प्रार्थना करणे.
काही परंपरांमध्ये पिठोरी देवीसोबत 64 योगिनी आणि सप्तमातृकांचे पूजन केले जाते. त्यामुळे हा दिवस स्त्रीशक्ती, मातृत्व आणि संततीच्या संरक्षणाशी जोडलेला मानला जातो.
64 योगिनींची पूजा का केली जाते?
पिठोरी अमावस्येतील एक महत्त्वाची परंपरा म्हणजे 64 योगिनींचे पूजन.
धार्मिक संकल्पनेनुसार, योगिनी म्हणजे देवीच्या शक्तीची विविध रूपे किंवा शक्तिस्वरूपे. 64 योगिनींचे सामूहिक पूजन हे विविध प्रकारच्या शक्ती, कला आणि संरक्षणकारी ऊर्जांचे प्रतीक मानले जाते.
पिठोरी पूजेमागील श्रद्धेनुसार, या विविध शक्ती एकत्र येऊन आई आणि तिच्या संततीचे रक्षण करतात. त्यामुळे मुलांच्या आरोग्यासाठी, दीर्घायुष्यासाठी आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी 64 योगिनींचे स्मरण केले जाते.
काही घरांमध्ये पीठ किंवा कणकेपासून छोट्या प्रतिकात्मक आकृती तयार करून त्यांचे पूजन करण्याची पद्धत आहे. ‘पिठोरी’ हे नावही पिठापासून प्रतिमा तयार करण्याच्या या परंपरेशी जोडले जाते.
सप्तमातृका कोणत्या आहेत?
पिठोरी पूजेमध्ये 64 योगिनींसोबत सप्तमातृकांचेही पूजन करण्याची परंपरा काही ठिकाणी आढळते.
- ब्राह्मी
- माहेश्वरी
- कौमारी
- वैष्णवी
- वाराही
- इंद्राणी
- चामुंडा
या सात मातृकांना देवीच्या विविध शक्तिरूपांचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे पिठोरी देवी, 64 योगिनी आणि सप्तमातृकांचे पूजन करून संततीच्या रक्षणासाठी प्रार्थना केली जाते.
आई पिठोरी अमावस्येची पूजा का करते?
पिठोरी अमावस्येची पूजा मुख्यतः संततीच्या कल्याणासाठी केली जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार, आई या दिवशी आपल्या मुलांच्या उत्तम आरोग्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी उपवास व पूजा करते.
मुलांच्या आयुष्यातील अडचणी दूर व्हाव्यात, त्यांच्यावर कोणतेही संकट येऊ नये, त्यांना सुख, बुद्धी, यश आणि समृद्धी मिळावी, अशी मनोभावे प्रार्थना केली जाते.
ही परंपरा धार्मिक विधीपुरती मर्यादित नसून, आईचे आपल्या मुलांप्रती असलेले प्रेम, काळजी आणि संरक्षणाची भावना यांचेही प्रतीक मानली जाते.
पिठोरी अमावस्येला पूजा कशी करावी?
पिठोरी अमावस्येच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत. त्यानंतर घरातील देवघर किंवा पूजेची जागा स्वच्छ करावी.
चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरून त्यावर पिठोरी देवीची प्रतिमा किंवा मूर्ती ठेवावी. परंपरेनुसार 64 योगिनींचे स्मरण व पूजन करावे.
घरी 64 स्वतंत्र मूर्ती असणे आवश्यक नाही. आपल्या घरच्या परंपरेनुसार पिठाचे छोटे गोळे किंवा प्रतीकात्मक आकृती करून त्यांचे पूजन करता येते.
प्रत्येक गोळ्यावर हळद-कुंकू आणि अक्षता लावून फुले अर्पण करावीत. त्यानंतर सप्तमातृकांचे स्मरण करून पूजा करावी.
काही ठिकाणी पिठोरी अमावस्येची पूजा प्रदोषकाळात करण्याची परंपराही आढळते. त्यामुळे पूजा करण्याची वेळ स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरेनुसार ठेवता येते.
पिठोरी अमावस्या पूजेचे साहित्य
- गव्हाचे पीठ किंवा कणीक
- पाट किंवा चौरंग
- स्वच्छ वस्त्र
- पिठोरी देवीची प्रतिमा किंवा मूर्ती
- 64 छोटे पिठाचे गोळे
- हळद-कुंकू
- अक्षता
- फुले
- दूर्वा
- धूप किंवा अगरबत्ती
- तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा
- नैवेद्य
- फळे
- दूध किंवा खीर
- पुरणपोळी
- पोळी किंवा इतर गोड पदार्थ
परंपरेनुसार काही ठिकाणी पीठ किंवा गोबर वापरून 64 योगिनी, सप्तमातृका आणि पिठोरी देवीच्या प्रतिमा तयार करण्याची पद्धतही आढळते.
पूजा करण्याची सोपी पद्धत
- सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करा.
- देवघर किंवा पूजेची जागा स्वच्छ करा.
- चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरा.
- मध्यभागी पिठोरी देवीची मूर्ती किंवा प्रतिमा ठेवा.
- देवीसमोर 64 छोटे पिठाचे गोळे करून ठेवू शकता.
- प्रत्येक गोळ्यावर हळद-कुंकू आणि अक्षता लावा.
- ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा या सप्तमातृकांचे स्मरण करा.
- तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा लावा.
- पिठोरी देवी आणि योगिनींना हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण करा.
- खीर, पुरणपोळी, पोळी, गोड पदार्थ, फळे किंवा आपल्या घरच्या परंपरेनुसार नैवेद्य दाखवा.
- काही परंपरांमध्ये 11 किंवा 21 प्रकारचे पिठाचे पदार्थ अर्पण करण्याची पद्धत आहे.
- संततीच्या आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी मनोभावे प्रार्थना करा.
- शक्य असल्यास पिठोरी व्रताची कथा वाचा किंवा ऐका.
- शेवटी देवीची आरती करून प्रसाद वाटावा.
संततीसाठी प्रार्थना
“हे पिठोरी माता, माझ्या संततीचे आरोग्य उत्तम राहू दे. त्यांना दीर्घायुष्य, सुख, बुद्धी आणि यश लाभू दे. सदैव तुमचे आशीर्वाद त्यांच्यावर राहू देत. आमच्या कुटुंबाचे रक्षण कर आणि आमच्या घरात सुख-शांती नांदू दे.”
पिठोरी अमावस्या 2026 कधी आहे?
पिठोरी अमावस्या: गुरुवार, 10 सप्टेंबर 2026
अमावस्या तिथी प्रारंभ: 10 सप्टेंबर 2026 रोजी सकाळी 10 वाजून 33 मिनिटांनी
अमावस्या तिथी समाप्ती: 11 सप्टेंबर 2026 रोजी सकाळी 8 वाजून 56 मिनिटांनी
व्रत व पूजा: उदयतिथीनुसार 10 सप्टेंबर 2026 रोजी
पिठोरी अमावस्या 2026 शुभ मुहूर्त
| माहिती | वेळ |
|---|---|
| सूर्योदय | सकाळी 6 वाजून 04 मिनिटे |
| शुभ मुहूर्त | सकाळी 7 वाजून 37 मिनिटे ते सकाळी 8 वाजून 57 मिनिटे |
पूजेची अचूक वेळ आपल्या स्थानिक पंचांगानुसार तपासणे योग्य ठरेल.
पिठोरी अमावस्या आणि पितृपूजन
पिठोरी अमावस्या ही केवळ संततीसाठी केली जाणारी पूजा नसून, काही परंपरांमध्ये पितृपूजन, तर्पण आणि दानधर्मासाठीही महत्त्वाचा दिवस मानला जातो.
या दिवशी पितरांच्या स्मरणार्थ अन्न तयार करून त्यांना अर्पण करण्याची परंपरा काही कुटुंबांमध्ये आहे. पितरांचे आशीर्वाद कुटुंबावर राहावेत आणि घरात सुख, समृद्धी व शांती नांदावी, अशी श्रद्धा आहे.
ज्यांना पितृदोष असल्याची धार्मिक मान्यता आहे, त्यांनी या दिवशी आपल्या पितरांचे स्मरण करून तर्पण, श्राद्ध किंवा आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार धार्मिक विधी करावेत, अशी प्रथा काही ठिकाणी आढळते.
धर्मपरंपरेनुसार पितृकर्मासाठी दुपारची वेळ महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे पितरांशी संबंधित विधी, तर्पण किंवा श्राद्ध करण्यापूर्वी स्थानिक पंचांग आणि कुटुंबाची परंपरा लक्षात घेणे योग्य ठरते.
पिठोरी अमावस्येला स्नान आणि दानाचे महत्त्व
पिठोरी अमावस्येला पवित्र नदी किंवा तीर्थस्थळी स्नान करण्याला धार्मिक महत्त्व दिले जाते. तसेच या दिवशी दानधर्म करण्याचीही परंपरा आहे.
काही ठिकाणी पिंपळाच्या झाडाची पूजा करण्याची पद्धत आढळते. तसेच अमावस्येच्या दिवशी केलेले शुभकार्य, दान आणि धार्मिक उपासना पुण्यदायी ठरतात, अशी श्रद्धा आहे.
पितरांचे स्मरण करून त्यांचे आशीर्वाद मिळावेत आणि कुटुंबात आनंद, सुख-समृद्धी व शांती राहावी, या भावनेने अनेकजण या दिवशी धार्मिक विधी करतात.
पिठोरी अमावस्या 2026: थोडक्यात महत्त्वाचे मुद्दे
- पिठोरी अमावस्या: 10 सप्टेंबर 2026
- मुख्य पूजन: पिठोरी देवी, 64 योगिनी आणि सप्तमातृका
- मुख्य उद्देश: संततीचे आरोग्य आणि दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना
- सप्तमातृका: ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा
- इतर धार्मिक परंपरा: पितृपूजन, तर्पण, स्नान आणि दान
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
पिठोरी अमावस्या 2026 कधी आहे?
पिठोरी अमावस्या 2026 मध्ये गुरुवार, 10 सप्टेंबर रोजी साजरी केली जाणार आहे.
पिठोरी अमावस्येला 64 योगिनींची पूजा का करतात?
धार्मिक श्रद्धेनुसार 64 योगिनी या देवीच्या विविध शक्तिस्वरूपांचे प्रतीक मानल्या जातात. संततीचे रक्षण आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी त्यांचे स्मरण व पूजन केले जाते.
पिठोरी अमावस्येला सप्तमातृका कोणत्या आहेत?
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा या सप्तमातृका आहेत.
पिठोरी अमावस्येची पूजा कोण करते?
परंपरेनुसार माता आपल्या संततीच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुख-समृद्धीसाठी पिठोरी अमावस्येचे व्रत व पूजा करते.
64 योगिनींच्या 64 मूर्ती असणे आवश्यक आहे का?
नाही. काही घरांमध्ये पिठाचे छोटे गोळे किंवा प्रतीकात्मक आकृती करून 64 योगिनींचे स्मरण केले जाते. पूजा आपल्या घरच्या परंपरेनुसार साध्या पद्धतीने करता येते.
पिठोरी अमावस्येला पितृपूजन करता येते का?
काही धार्मिक परंपरांमध्ये पिठोरी अमावस्येला पितृपूजन, तर्पण आणि दानधर्म करण्याची पद्धत आहे. असे विधी करताना स्थानिक पंचांग आणि कुटुंबाच्या परंपरेचा विचार करावा.
शेवटी...
पिठोरी अमावस्या ही मातृत्व, संततीचे कल्याण, स्त्रीशक्ती आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीशी जोडलेली एक महत्त्वाची धार्मिक परंपरा आहे. 64 योगिनी आणि सप्तमातृकांचे पूजन करून देवीकडे संततीच्या रक्षणाची प्रार्थना केली जाते.
घरच्या परंपरेनुसार साध्या पद्धतीनेही ही पूजा करता येते. पूजेतील विधी, वेळ आणि पद्धत प्रदेशानुसार किंवा कुटुंबाच्या परंपरेनुसार वेगळी असू शकते. त्यामुळे आपल्या घरातील प्रथा आणि स्थानिक पंचांग यांना प्राधान्य देणे योग्य ठरेल.
