५२ श्लोकी गुरुचरित्र | मराठी अर्थासह lमराठी

गुरुचरित्र – अध्याय ५२ श्लोकी गुरुचरित्र मराठी

॥५२ श्लोकी॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
॥ध्यान १॥दिगंबरं भस्मसुगंधलेपनं चक्रं त्रिशूलं डमरुं गदांच । पद्मासनस्थं रविसोमनेत्रं दत्तात्रयं ध्यानमभिष्ट सिद्धिदम् ॥ १ ॥	ज्यांनी दिशांचीच वस्त्रे परिधान केली आहेत, अंगाला सुगंधी भस्म लावले आहे, ज्यांच्या हातात चक्र, त्रिशूळ, डमरू आणि गदा आहे, जे पद्मासनात बसले आहेत आणि सूर्य-चंद्र ज्यांचे डोळे आहेत, अशा इष्ट सिद्धी देणाऱ्या दत्तात्रेयांचे मी ध्यान करतो।
॥ध्यान २॥काषायवस्त्रं करदंडधारिणं कमंडलुं पद्मकरेण शंखम् । चक्रं गदाभूषितभूषणाढ्यं श्रीपादराजं शरणं प्रपद्ये ॥ २ ॥	भगवी वस्त्रे नेसलेल्या, हातात दंड, कमंडलू, शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेल्या आणि अलंकारांनी विभूषित अशा श्रीपाद श्रीवल्लभ राजाला मी शरण जातो।
॥ध्यान ३॥कृते जनार्दनो देवस्त्रेतायां रघुनंदनः । द्वापारे रामकृष्णौ च कलौ श्रीपादश्रीवल्लभः ॥ ३ ॥	सत्ययुगात जनार्दन, त्रेतायुगात श्रीराम, द्वापार युगात कृष्ण आणि कलियुगात श्रीपाद श्रीवल्लभ हेच भगवान दत्तात्रेयांचे अवतार आहेत।
ॐ नमोजी विघ्नहरा । गजानना गिरिजाकुमरा । जयजयाजी लंबोदरा । शकदंता शूर्पकर्णा ॥ १ ॥	सर्व विघ्ने दूर करणाऱ्या, पार्वतीपुत्र, लंबोदर आणि मोठ्या कानांच्या गणपतीला माझा नमस्कार असो।
त्रिमूर्तिराजा गुरु तूंचि माझा । कृष्णातिरी वास करुनी ओजा ॥ सद्भक्त तेथे करिती आनंदा । त्या देव स्वर्गी बघती विनोदा ॥ २ ॥	हे गुरुदेवा, तुम्हीच माझे त्रिमूर्ती राजा आहात। कृष्णा नदीच्या काठी (औदुंबर/नरसोबावाडी) राहून तुम्ही भक्तांना आनंद देता, तो सोहळा स्वर्गातून देवही आश्चर्याने पाहतात।
जयजयाजी सिद्धमुनी । तूं तारक भवार्णावांतुनी ॥ संदेह होता माझे मनी । आजि तुवां कुडें केले ॥ ३ ॥	हे सिद्धमुनी, तुमचा जयजयकार असो। तुम्ही या संसाररूपी समुद्रातून तारून नेणारे आहात। माझ्या मनातील शंका तुम्ही दूर केल्या आहेत।
ऐशी शिष्याची विनंती । ऐकुनि सिद्ध काय बोलती ॥ साधु साधु तुझी भक्ति । प्रीती पावो श्रीगुरुचरणी ॥ ४ ॥	नामधारकाची विनंती ऐकून सिद्ध म्हणाले, "तुझी भक्ती धन्य आहे, ती श्रीगुरूंच्या चरणी कायम स्थिर राहो।"
भक्तजनरक्षणार्थ । अवतरला श्रीगुरुनाथ ॥ सागरपुत्रांकारणें भगीरथें । गंगा आणिली भूमंडळी ॥ ५ ॥	भक्तांच्या रक्षणासाठी श्रीगुरुनाथ अवतरले आहेत। ज्याप्रमाणे भगीरथाने पूर्वजांच्या उद्धारासाठी गंगा आणली, तसे हे श्रीगुरुचरित्र मानवाच्या कल्याणासाठी आहे।
तीर्थे असली अपार परी । समस्त सांडुनि प्रीति करी ॥ कैसा पावला श्रीदत्ताची । श्रीपादश्रीवल्लभ ॥ ६ ॥	पृथ्वीवर अनेक तीर्थे आहेत, पण दत्तात्रेयांचे श्रीपाद श्रीवल्लभ हे रूप भक्तांना कसे प्रसन्न झाले, ते ऐक।
ज्यावरी असे श्रीगुरुची प्रीति । तीर्थमहिमा ऐकावया चित्ती ॥ वांच्छा होतसे त्या ज्ञानज्योती । कृपामूर्ति यतिराया॥ ७ ॥	ज्यांच्यावर श्रीगुरूंची कृपा आहे, त्यांनाच तीर्थमहिमा आणि ज्ञानाची ओढ लागते।
गोकर्णक्षेत्री श्रीपादयती । राहिले तीन वर्षे गुप्ती ॥ तेथूनी गुरु गीरीपुरा येती । लोकानुग्रहाकारणें ॥ ८ ॥	श्रीपाद श्रीवल्लभ गोकर्ण क्षेत्रात तीन वर्षे गुप्त रूपाने राहिले आणि नंतर लोकांच्या कल्याणासाठी पीठापूर/कुरुवपूर येथे आले।
श्रीपाद कुरवपुरी असतां । पुढें वर्तली कैसी कथा ॥ विस्तारुनी सांग आतां । कृपामूर्ति दातारा ॥ ९ ॥	नामधारकाने विचारले, "स्वामी कुरुवपूरला असताना पुढे काय घडले, ते मला विस्ताराने सांगा।"
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरु महिमा काय पुससी ॥ अनंतरुपे परियेसी । विश्र्वव्यापक परमात्मा ॥ १० ॥	सिद्ध म्हणाले, "श्रीगुरूंचा महिमा अगाध आहे। ते अनंत रूपाने नटलेले विश्वव्यापक परमात्मा आहेत।"
सिद्ध म्हणे ऐक वत्सा । अवतार झाला श्रीपादहर्ष ॥ पूर्ववृत्तांत ऐकिला ऐसा । कथा सांगितली विप्रस्त्रियेची ॥ ११ ॥	श्रीपादांचा अवतार कसा झाला? एका ब्राह्मण स्त्रीच्या कथेवरून (जिने शनिप्रदोष व्रत केले होते) त्यांचा जन्म झाला।
श्रीगुरु कहंती जननीसी । आम्हा ऐसा निरोप देसी ॥ अनित्य शरीर तूं जाणसी । काय भरवंसा जिविताचा ॥ १२ ॥	श्रीगुरूंनी आपल्या मातेला सांगितले की हे शरीर नश्वर आहे, जीवनाचा काही भरवसा नाही, म्हणून मला संन्यासासाठी निरोप दे।
श्रीगुरुचरित्र कथामृत । सेवितां वांच्छा अधिक होत ॥ शमन करणार समर्थ । तूचि एक कृपासिंधु ॥ १३ ॥	"हे कथामृत जितके प्यावे तितकी ओढ वाढते। तुम्हीच माझ्या ज्ञानाची तहान भागवू शकता।"
ऐकुनि शिष्याचे वचन । संतोष करी सिद्ध आपण ॥ श्रीगुरु चरित्र कामधेनू जाण । सांगता झाला विस्तारे ॥ १४ ॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून सिद्ध प्रसन्न झाले। श्रीगुरुचरित्र हे कामधेनूसारखे (इच्छा पूर्ण करणारे) आहे, असे सांगून ते विस्तार करू लागले।
ऐक शिष्या शिरोमणी । धन्य धन्य तुझी वाणी ॥ तुझी भक्ति श्रीगुरुचरणी । लीन झाली परियेसी ॥ १५ ॥	"हे श्रेष्ठ शिष्या, तुझे शब्द धन्य आहेत। तुझी भक्ती पूर्णपणे श्रीगुरूंच्या चरणी अर्पण झाली आहे।"
विनवी शिष्य नामांकित । सिद्ध योगियातें पुसत ॥ सांगा स्वामी वृत्तांत । श्रीगुरुचरित्र विस्तारें ॥ १६ ॥	नामधारक पुन्हा विनंती करतो की मला श्रीगुरूंचा सर्व वृत्तांत विस्ताराने सांगावा।
ऐक शिष्या नामकरणी । श्रीगुरुभक्त शिखामणी ॥ तुझी भक्ति श्रीगुरुचरणी । लीन झाली निर्धारे ॥ १७ ॥	सिद्ध म्हणतात, "तू भक्तांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, तुझी निष्ठा श्रीगुरूंच्या चरणी स्थिर झाली आहे।"
ध्यान लागले श्रीगुरुचरणी । तृप्ति नोव्हें अंतःकरणी ॥ कथामृत संजिवनी । आणिक निरोपावी दातारा ॥ १८ ॥	"माझे लक्ष गुरुचरणी लागले आहे, पण मन अजून तृप्त नाही। मला पुन्हा ते संजीवनीसारखे कथामृत सांगा।"
अज्ञान तिमिर रजनीत । निजलो होतो मदोन्मत्त ॥ श्रीगुरुचरित्र वचनामृत । प्राशन केले दातारा ॥ १९ ॥	"मी अज्ञानाच्या अंधारात झोपलो होतो, पण तुमच्या वचनामृताने मला जागृत केले।"
स्वामी निरोपिलें आम्हांसी । श्रीगुरु आले गाणगापुरासी ॥ गौप्यरुपें अमरपुरासी । औदुंबरी असती जाण ॥ २० ॥	"तुम्ही सांगितले की श्रीगुरु गाणगापूरला आले आणि अमरजा संगमावर औदुंबराखाली गुप्त रूपाने राहू लागले।"
सिद्ध म्हणे नामधारका । ब्रह्मचारी कारणिका ॥ उपदेशी ज्ञान विवेका । तये प्रेत जननीसी ॥ २१ ॥	श्रीगुरूंनी मृत पुत्राच्या मातेला (जिचा मुलगा औदुंबरापाशी मेलेला आणला होता) ज्ञानाचा आणि विवेकाचा उपदेश केला।
तुझा चरणसंपर्क होता । झाले ज्ञान मज आतां ॥ परमार्थी मन ऐकता । झाले तुझे प्रसादें ॥ २२ ॥	"स्वामी, तुमच्या चरणांच्या स्पर्शाने आणि कथा श्रवणाने मला परमार्थाचे ज्ञान प्राप्त झाले आहे।"
लोटांगणे श्रीगुरुसी । जाऊनि राजा भक्तिसी ॥ नमस्कारी विनयेसी । एकभावें करुनियां ॥ २३ ॥	गाणगापूरचा राजा भक्तीने श्रीगुरूंना शरण आला आणि त्याने लोटांगण घातले।
शिष्यवचन परिसुनी । सांगता झाला सिद्धमुनी ॥ ऐक भक्ता नामकरणी । श्रीगुरुचरित्र अभिनव ॥ २४ ॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून सिद्धमुनी पुन्हा एक नवीन आणि आश्चर्यकारक कथा सांगू लागले।
सिद्ध म्हणे ऐक बाळा । श्रीगुरुची अगम्य लीला ॥ सांगता न सरे बहुकाळा । साधारण मी सांगतसे ॥ २५ ॥	"श्रीगुरूंच्या लीला अफाट आहेत, त्या सांगायला काळही पुरणार नाही। मी तुला त्यातील मुख्य भाग सांगतो।"
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । नको भ्रमुरे युक्तिसी ॥ वेदांत न कळे ब्रह्मयासी । अनंत वेद असती जाण ॥ २६ ॥	श्रीगुरूंनी गर्विष्ठ ब्राह्मणांना सांगितले की वेदांचा अंत ब्रह्मदेवालाही कळला नाही, तुम्ही व्यर्थ वाद घालू नका।
चतुर्वेद विस्तारेसी । श्रीगुरु सांगती विप्रासी ॥ पुढे कथा वर्तली कैसी । विस्ताराची दातारा ॥ २७ ॥	श्रीगुरूंनी चार वेदांचे स्वरूप ब्राह्मणांना सांगितले। त्यानंतर काय घडले ते ऐक।
नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढील कथा सांगा आम्हांसी ॥ उल्हास होतो मानसी । श्रीगुरुचरित्र अति गोड ॥ २८ ॥	नामधारक म्हणतो, "स्वामी, पुढील कथा सांगा। गुरुचरित्र ऐकताना मनात खूप आनंद होत आहे।"
आगे कथा कवणेपरी । झाली असे गुरुचरित्री ॥ निरुपावे विस्तारी । सिद्धमुनी कृपासिंधु ॥ २९ ॥	"गुरुचरित्रात पुढे काय घडले, हे कृपा करून सांगा।"
श्रीगुरुचरित्र सुधारस । तुम्ही पाजिला आम्हांस ॥ परी तृप्त नव्हे गा मानस । तृषा आणिक होतसे ॥ ३० ॥	"तुम्ही मला गुरुचरित्राचा अमृत रस पाजला, तरी माझे मन तृप्त होत नाही, अधिक ऐकण्याची इच्छा होत आहे।"
सिद्ध म्हणे नामधारका । पुढें अपूर्व झाले ऐका ॥ योगेश्र्वर कारणिका । सांगे स्त्रियांचे स्वधर्म ॥ ३१ ॥	सिद्ध म्हणाले, "आगे श्रीगुरूंनी स्त्रियांचे स्वधर्म आणि पातिव्रत्य धर्माचा महिमा सांगितला।"
पतिव्रतेची रीती । सांगे देवासी बृहस्पती ॥ सहगमनाची फलश्रुती । येणेपरी निरुपिली ॥ ३२ ॥	श्रीगुरूंनी पतीसोबत सती जाण्याचा (सहगमन) महिमा आणि पतिव्रता स्त्रीचे फळ काय असते ते सांगितले।
श्रीगुरु आले मठासी । पुढे कथा वर्तली कैसी ॥ विस्तारुनि आम्हांसी । निरुपावें स्वामिया ॥ ३३ ॥	श्रीगुरु मठात आल्यावर पुढे कोणती लीला घडली, ते सांगा।
श्रीगुरु म्हणती दंपतीसी । ऐका पाराशरऋषी ॥ तया काश्मीररायासी । रुद्राक्षमहिमा निरुपिला ॥ ३४ ॥	श्रीगुरूंनी काश्मीरच्या राजाला पाराशर ऋषींनी सांगितलेला रुद्राक्षाचा महिमा समजावून सांगितला।
पुढें कथा वर्तली कैसी । विस्तारुनि सांगा वहिली ॥ मति माझी असे वेधिली । श्रीगुरुचरित्र ऐकावया ॥ ३५ ॥	"माझी बुद्धी गुरुचरित्र ऐकण्यातच मग्न झाली आहे, कृपा करून पुढे सांगा।"
गांणगापुरी असतां श्रीगुरु । महिमा झाला अपरंपारु ॥ सांगता नये विस्तारु । तावन्मात्र सांगतसे ॥ ३६ ॥	गाणगापुरात श्रीगुरूंनी अनेक चमत्कार केले, ते सर्व सांगणे कठीण आहे, पण महत्त्वाचे भाग मी सांगतो।
ऐसा श्रीगुरु दातारु । भक्तजना कल्पतरु ॥ सांगता झाला आचारु । कृपा करुनि विप्रांसी ॥ ३७ ॥	श्रीगुरूंनी कल्पवृक्षाप्रमाणे प्रसन्न होऊन ब्राह्मणांना आचारसंहिता आणि धर्माचे पालन कसे करावे, हे शिकवले।
आर्त झालो मी तृषेचा । घोट भरवीं गा अमृताचा ॥ चरित्रभाग सांगे श्रीगुरुचा । माझे मन निववी वेगी ॥ ३८ ॥	"मी ज्ञानाचा तहानलेला आहे, मला अमृताचा एक घोट द्या आणि श्रीगुरूंच्या चरित्राने माझे मन शांत करा।"
सिद्ध म्हणे नामधारका । अपूर्व झाले ऐका ॥ साठ वर्षे वांझ देखा । पुत्रकन्या प्रसवली ॥ ३९ ॥	सिद्ध म्हणाले, "एक अघटित घडले, साठ वर्षांच्या वांझ स्त्रीला श्रीगुरूंच्या आशीर्वादाने पुत्र-कन्या प्राप्त झाली।"
सिद्ध म्हणे नामधारका । अपूर्व वर्तले आणिक ऐका ॥ वृक्ष झाला काष्ट सुका । विचित्र कथा परियेसा ॥ ४० ॥	"दुसरी कथा अशी की, श्रीगुरूंनी वाळलेल्या लाकडाला (शुष्क काष्ठ) पाणी घालून पालवी फोडली।"
जयजयाजी सिद्धमुनी । तू तारक या भवार्णवांतुनी ॥ नानाधर्म विस्तारुनि । श्रीगुरुचरित्र निरुपिले ॥ ४१ ॥	हे सिद्धमुनी, तुम्ही मला अनेक धर्म आणि श्रीगुरूंच्या कथा सांगून या संसार सागरातून तारले आहे।
मागें कथानक निरुपिले । सायंदेव शिष्य भले ॥ श्रीगुरुंनी त्यांसी निरुपिलें । कलत्र पुत्र आणि म्हणती ॥ ४२ ॥	सायंदेव नावाच्या भक्ताने श्रीगुरूंची मनोभावे सेवा केली आणि त्याच्या कुळाचा श्रीगुरूंनी उद्धार केला।
श्रीगुरु म्हणती द्विजासी । या अनंत व्रतासी ॥ सांगेन ऐका तुम्हांसी । पूर्वी बहुती आराधिले ॥ ४३ ॥	श्रीगुरूंनी ब्राह्मणांना 'अनंत चतुर्दशी' व्रताचे महत्त्व आणि इतिहास सांगितला।
श्रीगुरु माझा मलिकार्जुन । पर्वत म्हणजे श्रीगुरु भुवन ॥ आपण नये आतां येथून । सोडून चरण श्रीगुरुचे ॥ ४४ ॥	"श्रीगुरु हेच साक्षात मल्लिकार्जुन आहेत आणि हे स्थान त्यांचे घर आहे। आता त्यांचे पाय सोडून कुठेही जाऊ नये।"
तू भेटलासी मज तारक । दैन्य गेले सकळहि दुःख ॥ सर्वाभीष्ट लाधले सुख । श्रीगुरुचरित्र ऐकतां ॥ ४५ ॥	"स्वामी, तुमच्या भेटीने माझे दारिद्र्य आणि दुःख दूर झाले असून मला सर्व सुखे मिळाली आहेत।"
गाणगापुरीं असतां श्रीगुरु । ख्याती झाली अपारु ॥ लोक येती थोरथोरु । भक्त बहुत झाले असती ॥ ४६ ॥	गाणगापुरात श्रीगुरूंची कीर्ती खूप पसरली, मोठमोठे लोक आणि हजारो भक्त त्यांच्या दर्शनासाठी येऊ लागले।
सांगेन ऐका कथा विचित्र । जेणें होय पतित पवित्र ॥ ऐसे हें गुरुचरित्र । तत्परतेसी परियेसी ॥ ४७ ॥	"हे गुरुचरित्र पापी माणसालाही पवित्र करणारे आहे, ते लक्ष देऊन ऐक।"
श्रीगुरु नित्य संगमासी । जात होते अनुष्ठानासी ॥ मार्गांत शूद्र परियेसी । शेती आपुल्या उभा असे ॥ ४८ ॥	श्रीगुरु रोज संगमावर अनुष्ठानासाठी जात असताना वाटेत त्यांना एक शेतकरी (शूद्र) आपल्या शेतात उभा दिसला।
त्रिमूर्तीचा अवतार । वेषधारी झाला नर ॥ राहिले प्रीती गाणगापुर । कवण क्षेत्र म्हणूनिया ॥ ४९ ॥	साक्षात त्रिमूर्तींनी मानवी रूप घेऊन गाणगापूर या क्षेत्राचा महिमा वाढवण्यासाठी तिथे वास्तव्य केले।
तेणे मागितला वर । राज्यपद धुरंधर ॥ प्रसन्न झाला त्यासी गुरुवर । दिधला वर परियेसा ॥ ५० ॥	त्या शेतकऱ्याने श्रीगुरूंना राज्यपद मागितले आणि श्रीगुरूंनी प्रसन्न होऊन त्याला (पुढील जन्मी) राज्य मिळण्याचा वर दिला।
राजभेटी घेउनी । श्रीपाद आले गाणगाभुवनी ॥ योजना करिती आपुले मनीं । गौप्य रहावे म्हणूनिया ॥ ५१ ॥	यवन राजाची भेट घेऊन श्रीगुरु पुन्हा मठात आले आणि आता आपण गुप्त व्हावे, असा विचार करू लागले।
म्हणे सरस्वती गंगाधर । श्रोतया करी नमस्कार ॥ कथा ऐका मनोहर । सकळाभीष्ट लाधेल ॥ ५२ ॥	ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर सर्व श्रोत्यांना नमस्कार करतात आणि म्हणतात की ही कथा ऐकल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतील।
॥ इति श्रीगुरुचरित्रकथाकल्पतरौ सिद्धनामधारकसंवादे द्विपंचाशत् श्र्लोकात्मकं गुरुचरित्र संपूर्णम् ॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पितमस्तु ॥

Tags: गुरुचरित्र अध्याय मराठी कथा अर्थासह