गुरुचरित्र अध्याय सतरा वा।१७ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय सतरावा

॥भिल्लवडीस्थानमहिमावर्णनं-मंदमतिब्राह्मणवरप्रदानं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
सिद्ध म्हणे नामकरणी । गुरुभक्तशिखामणि । तुझी भक्ति गुरुचरणीं । लीन जाहली निर्धारीं ॥ १ ॥	सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "हे गुरुभक्तांमध्ये शिरोमणी असलेल्या शिष्या, तुझी भक्ती श्रीगुरूंच्या चरणी पूर्णपणे लीन झाली आहे."
पर्जन्य येतां पुढारां । जैसा येतो सूचना वारा । तैसें तुझें दैन्य-हरा । ऐकसी गुरुचरित्र कथनभेद ॥ २ ॥	"जसा पाऊस येण्यापूर्वी थंड वारा सुटून सूचना देतो, तसे तुझे दारिद्र्य दूर होण्यापूर्वी तुला हे गुरुचरित्र ऐकायला मिळत आहे."
ऐसें चरित्र कामधेनु । सांगेन तुज विस्तारोन । एकचित्त करुनि मन । ऐक शिष्या नामधारका ॥ ३ ॥	"हे चरित्र कामधेनूसारखे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आहे. ते मी तुला विस्ताराने सांगतो, तू एकाग्र चित्ताने ऐक."
कृष्णावेणीतटाकेसी । भुवनेश्वरी-पश्चिमेसीं । औदुंबर वृक्षेसीं । राहिले श्रीगुरु परियेसा ॥ ४ ॥	कृष्णा नदीच्या काठी, भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिराच्या पश्चिमेला औदुंबर वृक्षाखाली श्रीगुरु वास्तव्यास आले.
गौप्यरुप असती गुरु । ठाव असे अगोचरु । अनुष्‍ठान धुरंधरु । चातुर्मास येणेंपरी ॥ ५ ॥	श्रीगुरु तिथे गुप्त रूपाने राहत होते, त्यांचे स्थान कोणालाही सहज कळण्यासारखे नव्हते. तिथे त्यांनी चातुर्मासाचे अनुष्ठान केले.
सिद्धस्थान असे गहन । भुवनेश्वरीसंनिधान । विशेष श्रीगुरु राहिले म्हणोन । उत्कृष्‍ट जाहलें महिमान ॥ ६ ॥	भुवनेश्वरी देवीचे हे स्थान आधीच सिद्ध होते, पण श्रीगुरूंच्या वास्तव्यामुळे त्याचे महत्त्व आणि महिमा अधिकच वाढला.
ऐकोनि सिद्धाचें वचन । नामधारक करी नमन । परमात्मा श्रीगुरुराणा । कां रहावें गौप्यरुपें ॥ ७ ॥	नामधारकाने विचारले, "स्वामी, साक्षात परमात्मा असूनही श्रीगुरु गुप्त रूपाने का राहत होते?"
त्यासी काय असे तपस । भिक्षा मागणें काय हर्ष । संदेह माझ्या मानसास । निवारावा दातारा ॥ ८ ॥	"त्यांना तप करण्याची किंवा भिक्षा मागण्याची काय गरज? माझ्या मनातील ही शंका दूर करा."
ऐक वत्सा नामधारका । भिक्षा मागतो पिनाका । आणिक सांगेन ऐका । दत्तात्रेय तैसाचि ॥ ९ ॥	सिद्ध म्हणाले, "वत्सा, साक्षात महादेव (पिनाकधारी) सुद्धा भिक्षा मागतात आणि दत्तात्रेयांचेही तसेच आहे."
दत्तात्रेय त्रयमूर्ति । भिक्षुकरुपी असे दिसती । भक्तजनानुग्रहार्थी । तीर्थयात्रे हिंडतसे ॥ १० ॥	"त्रिमूर्ती दत्तात्रेय भिक्षुकाच्या रूपात तीर्थयात्रेला फिरतात, ते केवळ भक्तांवर अनुग्रह करण्यासाठीच."
अनुपम तीर्थे भूमीवरी । असती गौप्य अपरांपरीं । श्रीगुरु मूर्ति प्रीतिकरीं । प्रगटले भक्तांलागीं ॥ ११ ॥	पृथ्वीवर अनेक श्रेष्ठ आणि गुप्त तीर्थे आहेत. श्रीगुरु तिथे राहून भक्तांच्या प्रेमाखातर प्रगट होतात.
भक्तजनोपकारार्थ । तीर्थे हिंडे श्रीगुरुनाथ । गौप्य व्हावया कारणार्थ । समस्त येऊनि मागती वर ॥ १२ ॥	"भक्तांच्या उपकारासाठी ते तीर्थाटन करतात. ते गुप्त राहतात कारण लोक त्यांच्याकडे ऐहिक सुखाचे वर मागून गर्दी करतात."
लपवितां दिनकरासी । केवीं लपे तेजोराशी । कस्तूरी ठेवितां जतनेसी । वास केवीं गौप्य होय ॥ १३ ॥	"पण सूर्य कितीही लपवला तरी त्याचे तेज लपत नाही, किंवा कस्तुरीचा सुगंध लपवून ठेवूनही गुप्त राहत नाही."
आणिक सांगेन तुज साक्षी । गुण कैसा कल्पवृक्षीं । जेथें राहे तया क्षितीकांक्षी । कल्पिलें फळ तेथें होय ॥ १४ ॥	"कल्पवृक्षाचा गुण असा असतो की त्याच्या खाली जो उभा राहतो, त्याच्या मनातील इच्छा पूर्ण होते."
याकारणें तया स्थानीं । प्रगटले गुरुमुनि । सांगेन तुज विस्तारुनि । एकचित्तें परियेसा ॥ १५ ॥	"म्हणून त्या भिल्लवडी क्षेत्री श्रीगुरु प्रगट झाले, ती कथा आता विस्ताराने सांगतो, ऐक."
करवीरक्षेत्र नगरांत । ब्राह्मण एक वेदरत । शास्त्रपुराण विख्यात । सांगे सकळ विद्वज्जनां ॥ १६ ॥	कोल्हापूर क्षेत्रात (करवीर) एक वेदशास्त्रसंपन्न आणि विद्वान ब्राह्मण राहत होता.
अग्रवेदी असे आपण । जाणे तर्क व्याकरण । आन्हिकप्रमाण आचरण । कर्ममार्गी रत होता ॥ १७ ॥	तो तर्कशास्त्र, व्याकरण आणि वेद यात निष्णात होता. त्याचे आचरण अतिशय शुद्ध आणि कर्ममार्गी होते.
त्यासी जाहला एक सुत । मूर्ख असे उपजत । दैववशें मातापिता मृत । असमाधान होऊनियां ॥ १८ ॥	त्याला एक मुलगा झाला, पण तो जन्मतःच अत्यंत अडाणी (मूर्ख) होता. दुर्दैवाने त्याचे आई-वडील वारले.
वर्धतां मातापिताघरीं बाळ । वर्षे सात जाहलीं केवळ । व्रतबंध करिती निश्चळ । तया द्विजकुमरकासी ॥ १९ ॥	मुलगा सात वर्षांचा झाल्यावर नातेवाइकांनी त्याचा मुंज (व्रतबंध) केला.
न ये स्नानसंध्या त्यासी । गायत्रीमंत्र परियेसीं । वेद कैंचा मूर्खासी । पशूसमान जहाला असे ॥ २० ॥	पण त्याला स्नान-संध्या किंवा गायत्री मंत्रही म्हणता येईना. तो एखाद्या पशूसारखा झाला होता.
जेथें सांगती अध्ययन । जाऊनि आपण शिकूं म्हणे । तावन्मात्र शिकतांचि क्षण । सवेंचि विस्मृति होय त्यासी ॥ २१ ॥	तो अभ्यासाला बसे, पण जे काही शिकवला जाई, ते तो लगेच विसरून जात असे.
त्या ग्रामींचे विद्वज्जन । निंदा करिती सकळै जन । विप्रकुळीं जन्मून । ऐसा मूर्ख उपजलासी ॥ २२ ॥	गावातील लोक त्याची निंदा करू लागले, "ब्राह्मण कुळात जन्मून तू इतका मूर्ख कसा?"
तुझा पिता ज्ञानवंत । वेदशास्त्रादि अभिज्ञात । त्याचे पोटीं कैसा केत । उपजलासी दगडापरी ॥ २३ ॥	"तुझे वडील इतके विद्वान होते आणि तू दगडासारखा अडाणी निघालास."
जळो जळो तुझें जिणें । पित्याच्या नामा आणिलें उणें । पोटीं बांधूनि पाषाण । तळें विहीरी कां न करिसी ॥ २४ ॥	"तुझे जगणे व्यर्थ आहे, तू वडिलांचे नाव घालवले. गळ्याला दगड बांधून आत्महत्या का करत नाहीस?"
जन्मोनियां संसारीं । वृथा जाहलासी सूकरापरी । तुज गति यमपुरीं । अनाचारें वर्तसी ॥ २५ ॥	लोकांनी त्याला खूप टोचून बोलले, "तू डुकरासारखे आयुष्य जगत आहेस, तुला नरकच मिळेल."
ज्यासी विद्या असे ऐका । तोचि मनुष्यांमध्यें अधिका । जेवीं द्रव्य असे निक्षेपिका । तैसी विद्या परियेसा ॥ २६ ॥	"ज्याच्याकडे विद्या आहे तोच श्रेष्ठ. विद्या हे गुप्त धनासारखे आहे."
ज्याचे ह्रदयीं असे विद्या । त्यासी अखिल भोग सदा । यशस्वी होय सुखसंपदा । समस्तांमध्यें पूज्य तोचि ॥ २७ ॥	"विद्वान माणसाला सर्व सुखे मिळतात आणि तो समाजात पूज्य ठरतो."
श्रेष्‍ठ असे वयें थोर । विद्याहीन अपूज्य नर । अश्रेष्‍ठ असे एखादा नर । विद्या असतां पूज्यमान ॥ २८ ॥	"वय कितीही असले तरी विद्या नसेल तर मान मिळत नाही, पण लहान वयात विद्या असेल तर मान मिळतो."
ज्यासी नाहीं सहोदर । त्यासी विद्या बंधु-भ्रातर । सकळिकां वंद्य होय नर । विद्या असे ऐशागुणें ॥ २९ ॥	"ज्याला भाऊ नाहीत, त्याला विद्याच भावासारखी साथ देते. विद्येमुळे माणूस वंदनीय होतो."
एखादे समयीं विदेशासी । जाय नर विद्याभ्यासी । समस्त पूजा करिती त्यासी । विदेश होय स्वदेश ॥ ३० ॥	"विद्वान माणूस परदेशात गेला तरी त्याला तिथे मान मिळतो, तिथे तो परका राहत नाही."
ज्यासी विद्या असे बहुत । तोचि होय ज्ञानवंत । त्याचे देहीं देवत्व । पूजा घेई सकळांपाशीं ॥ ३१ ॥	"खरा विद्वान हा देवासारखा मानला जातो आणि सर्वजण त्याची पूजा करतात."
एखाद्या राज्याधिपतीसी । समस्त वंदिती परियेसीं । ऐसा राजा आपण हर्षी । विद्यावंतासी पूजा करी ॥ ३२ ॥	"राजाला सर्वजण वंदतात, पण तो राजा स्वतः विद्वानांची पूजा करतो."
ज्याचे पदरीं नाहीं धन । त्याचें विद्याच धन जाण । विद्या शिकावी याचिकारण । नेणता होय पशूसमान ॥ ३३ ॥	"गरीब माणसासाठी विद्या हेच धन आहे. विद्या नसेल तर माणूस पशूसारखा आहे."
ऐकोनि ब्राह्मणांचें वचन । ब्रह्मचारी करी नमन । स्वामींनीं निरोपिलें ज्ञान । विद्याभ्यास करावया ॥ ३४ ॥	लोकांचे बोलणे ऐकून तो मुलगा रडू लागला आणि त्याने विचार केला की विद्या मिळवणे खरोखरच आवश्यक आहे.
जन्मांतरीं पूर्वी आपण । केलें नाहीं विद्यादान । न येत विद्या याचि कारण । त्यासी काय करणें म्हणतसे ॥ ३५ ॥	तो म्हणाला, "कदाचित पूर्वजन्मी मी कोणाला विद्या दिली नसेल, म्हणून मला ती आज मिळत नाही."
ऐसा आपण दोषी । उद्धरावें कृपेसीं । जरी असेल उपाय यासी । निरोपावें दातारा ॥ ३६ ॥	तो लोकांना विनवू लागला, "माझा उद्धार कसा होईल? काही उपाय सांगा."
परिहासकें ते ब्राह्मण । सांगताति हांसोन । होईल पुढें तुज जनन । तधीं येईल तुज विद्या ॥ ३७ ॥	ब्राह्मणांनी त्याची थट्टा केली, "या जन्मी तुला विद्या मिळणार नाही, पुढच्या जन्मी बघू!"
तुज कैंचा विद्याभ्यासु । नर नव्हेसि तूं साच पशु । भिक्षा मागूनि उदर पोस । अरे मूर्खा कुळनाशका ॥ ३८ ॥	"तू नुसता भिक्षा मागून पोट भर, तू ब्राह्मण कुळाला कलंक आहेस."
ऐसें नानापरी नीचोत्तरेसीं । बोलती द्विज लोक त्यासी । वैराग्य धरुनि मानसीं । निघाला बाळ अरण्यासी ॥ ३९ ॥	लोकांच्या या अपमानास्पद बोलण्यामुळे तो मुलगा दुःखी झाला आणि त्याने घर सोडून अरण्यात जाण्याचा निर्णय घेतला.
मनीं झाला खेदें खिन्न । म्हणे त्यजीन आपुला प्राण । समस्त करिती दूषण । काय उपयोग जीवूनियां ॥ ४० ॥	"सगळे माझी निंदा करतात, आता जगून काय फायदा? मी माझा प्राण देईन," असा विचार त्याने केला.
जळो जळो आपुलें जिणें । पशु झालों विद्याहीन । आतां वांचोनि काय कारण । म्हणोनि निघाला वैराग्यें ॥ ४१ ॥	तो अत्यंत वैराग्याने घराबाहेर पडला.
भिल्लवडीग्रामासी । आला ब्रह्मचारी परियेसीं । अन्नोदक नेघे उपवासी । पातला निशीं दैववशें ॥ ४२ ॥	तो चालत चालत भिल्लवडी गावात आला. तिथे त्याने काहीही खाल्ले-पिले नाही, तो उपवाशी राहिला.
जेथें असे जगन्माता । भुवनेश्वरी विख्याता । तेथें पातला त्वरिता । करी दर्शन तये वेळीं ॥ ४३ ॥	तो प्रसिद्ध भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिरात पोहोचला आणि तिचे दर्शन घेतले.
न करी स्नान संध्या देखा । अपार करीतसे दुःखा । देवद्वारासन्मुखा । धरणें घेतलें तया वेळीं ॥ ४४ ॥	त्याने स्नान-संध्या काही केले नाही, तो फक्त रडत होता आणि देवीच्या समोर धरणे धरून बसला.
येणेंपरी दिवस तीनी । निर्वाण मन करुनि । अन्नोदक त्यजूनि । बैसला तो द्विजकुमर ॥ ४५ ॥	तीन दिवस अन्न-पाण्याशिवाय तो तिथे बसून राहिला.
नव्हे कांहीं स्वप्न त्यालागोनि । म्हणोनि कोपे बहु मनीं । म्हणे अंबा भवानी । कां उपेक्षिसी आम्हांसी ॥ ४६ ॥	देवी प्रसन्न होत नाही पाहून त्याला राग आला, "हे भवानी माते, तू माझी उपेक्षा का करतेस?"
आक्रोशोनि तये वेळीं । शस्त्रें घेऊनियां प्रबळी । आपुली जिव्हा तात्काळी । छेदूनि वाहे देवीचरणीं ॥ ४७ ॥	त्याने क्रोधाने आणि दुःखाने स्वतःची जीभ कापली आणि देवीच्या चरणी अर्पण केली!
जिव्हा वाहोनि अंबेसी । मागुती म्हणे परियेसीं । जरी तूं मज उपेक्षिसी । वाहीन शिर तुझे चरणीं ॥ ४८ ॥	"जर तू आताही प्रसन्न झाली नाहीस, तर मी माझे शिर कापून तुला अर्पण करीन," असे त्याने ठरवले.
ऐसें निर्वाण मानसीं । क्रमिता झाला तो निशी । स्वप्न जाहलें तयासी । ऐका समस्त श्रोते जन ॥ ४९ ॥	त्याच्या या निष्ठेमुळे देवीने त्याला स्वप्नात दर्शन दिले.
“ऐक बाळा ब्रह्मचारी । नको आक्रोशं आम्हांवरी । असे कृष्णापश्चिमतीरीं । त्वरित जाय तयाजवळी ॥ ५० ॥	देवी स्वप्नात म्हणाली, "बाळा, दुःखी होऊ नकोस. कृष्णा नदीच्या पश्चिम काठी एक महापुरुष आहेत, त्यांच्याकडे जा."
औदुंबरवृक्षातळीं । असे तापसी महाबळी । अवतारपुरुष चंद्रमौळी । तुझी वांछा पुरवील” ॥ ५१ ॥	"औदुंबर वृक्षाखाली साक्षात महादेवाचे अवतार बसले आहेत, ते तुझी इच्छा पूर्ण करतील."
ऐसें स्वप्न तयासी । जाहलें अभिनव परियेसीं । जागृत होतांचि हर्षी । निघाला त्वरित तेथोनि ॥ ५२ ॥	जाग आल्यावर त्याला खूप आनंद झाला आणि तो लगेच नदीच्या दिशेने निघाला.
निघाला विप्र त्वरित । पोहत गेला प्रवाहांत । पैलतटा जाऊनि त्वरित । देखता जाहला श्रीगुरुसी ॥ ५३ ॥	तो नदी पोहून पलीकडच्या काठावर गेला, तिथे त्याला श्रीगुरूंचे दर्शन झाले.
चरणांवरी ठेवूनि माथा । करी स्तोत्र अत्यंता । श्रीगुरुमूर्ति संतोषतां । आश्वासिती तया वेळीं ॥ ५४ ॥	त्याने श्रीगुरूंच्या चरणांवर डोके ठेवले आणि स्तुती केली. श्रीगुरूंनी त्याला प्रेमाने जवळ घेतले.
संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । माथां हस्त ठेविती । ज्ञान जाहलें त्वरिती । जिव्हा आली तात्काळ ॥ ५५ ॥	श्रीगुरूंनी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. चमत्कार होऊन त्याची जीभ पुन्हा आली आणि त्याला त्वरित ज्ञान प्राप्त झाले!
वेद-शास्त्र-पुराण । तर्क भाषा व्याकरण । समस्त त्याचें अंतःकरण । पूर्ण जाहलें तात्काळीं ॥ ५६ ॥	त्याला क्षणात वेद, शास्त्र, पुराण, तर्कशास्त्र आणि व्याकरणाचे संपूर्ण ज्ञान मिळाले.
जैसा मानससरोवरास । वायस जातां परियेस । जैसा होय राजहंस । तैसें झालें विप्रकुमरा ॥ ५७ ॥	"जसा एखादा कावळा मानससरोवरात गेल्यावर राजहंस बनावा, तशी या मुलाची अवस्था झाली."
चिंतामणि-संपर्केसी । सुवर्ण होय लोह कैसी । मृत्तिका पडतां जांबूनदीसी । सुवर्ण होय जेवीं देखा ॥ ५८ ॥	जसा चिंतामणीच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने होते, तसे श्रीगुरूंच्या स्पर्शाने त्याचे अज्ञान दूर झाले.
तैसें तया ब्राह्मणासी । गुरुचरण होतां स्पर्शी । आली अखिल विद्या त्यासी । वेदशास्त्रादि तर्क भाषा ॥ ५९ ॥	श्रीगुरूंच्या चरणांच्या स्पर्शाने त्याला सर्व विद्या प्राप्त झाल्या.
सिद्ध म्हणे नामधारका । श्रीगुरुमहिमा ऐसी ऐका । जे जे स्थानीं वास देखा । स्थानमहिमा ऐसी असे ॥ ६० ॥	सिद्धमुनी म्हणतात, "हे नामधारका, श्रीगुरूंचा महिमा अगाध आहे. त्या स्थानाला मोठे महत्त्व प्राप्त झाले."
म्हणोनि सरस्वती-गंगाधर । सांगे श्रीगुरुचरित्रविस्तार । ऐकतां होय मनोहर । सकळाभीष्‍ट साधती ॥ ६१ ॥	सरस्वती गंगाधर म्हणतात, "हे गुरुचरित्र जो ऐकेल, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील."
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे भिल्लवडीस्थानमहिमावर्णनं-मंदमतिब्राह्मणवरप्रदानं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ ॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या ६१ ॥॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय अठरावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील अठरावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.