गुरुचरित्र अध्याय पंधरावा ।१५ वा। मराठी अर्थासह

श्री गुरुचरित्र – अध्याय पंधरावा

॥ श्रीगुरूंचे गुप्त होणे आणि शिष्यांना तीर्थयात्रांचे निरूपण ॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
१. ऐक शिष्या नामकरणी । धन्य धन्य तुझी वाणी । तुझी भक्ति गुरुचरणीं । लीन जाहली परियेसा ॥	हे नामधारी शिष्या, ऐक. तुझी वाणी धन्य आहे. तुझे मन श्रीगुरूंच्या चरणांवर पूर्णपणे लीन झाले आहे, हे ऐक.
२. तूं मातें पुसतोसी । होत मन संतोषी । गौप्य व्हावया कारण कैसी । सांगेन ऐक एकचित्तें ॥	तू मला विचारत आहेस, त्यामुळे माझे मन संतुष्ट होत आहे. श्रीगुरू गुप्त होण्याचे कारण काय आहे, ते मी तुला सांगतो, तू एकाग्र चित्ताने ऐक.
३. महिमा प्रगट जाहली बहुत । तेणें भजती लोक अमित । काम्यार्थ व्हावे म्हणूनि समस्त । येती श्रीगुरुच्या दर्शना ॥	श्रीगुरूंची महती खूप प्रकट झाली, त्यामुळे असंख्य लोक त्यांची भक्ती करू लागले. आपले मनोरथ पूर्ण व्हावेत म्हणून ते सर्व लोक श्रीगुरूंच्या दर्शनाला येत होते.
४. साधु असाधु धूर्त सकळी । समस्त येती श्रीगुरुजवळी । वर्तमानीं खोटा कळी । सकळही शिष्य होऊं म्हणती ॥	साधू, असाधू (दुर्जन) आणि धूर्त असे सर्व लोक श्रीगुरूंच्या जवळ येत होते. या कलियुगात (कलियुगामुळे) हे सर्व खोटे (शिष्य) होऊन 'आम्ही श्रीगुरूंचे शिष्य आहोत' असे म्हणू लागले.
५. पाहें पां पूर्वी भार्गवराम अवतरोनि । निःक्षत्र केली मेदिनी । राज्य विप्रांसी देउनी । गेला आपण पश्चिमसमुद्रासी ॥	पूर्वी भार्गवरामाने (परशुरामाने) अवतार घेऊन पृथ्वी क्षत्रियहीन केली. नंतर ब्राह्मणांना राज्य देऊन ते स्वतः पश्चिम समुद्राकडे गेले.
६. पुनरपि जाती तयापासीं । तोही ठाव मागावयासी । याकारणें विप्रांसी । कांक्षा न सुटे परियेसा ॥	पण ब्राह्मण पुन्हा त्यांच्याकडे जाऊन ते ठिकाणही (समुद्रकाठची भूमी) मागू लागले. याचे कारण असे की, ब्राह्मणांच्या इच्छा सुटत नाहीत, हे ऐक.
७. उबगोनि भार्गवराम देखा । गेला सागरा मध्योदका । गौप्यरूपें असे ऐका । आणिक मागतील म्हणोनि ॥	(लोकांच्या मागण्यांनी) कंटाळून भार्गवराम सागराच्या मध्यभागी गेले आणि 'पुन्हा काही मागतील' या विचाराने तेथे गुप्तरूपात राहिले, हे ऐक.
८. तैसे श्रीगुरुमूर्ति ऐक । राहिले गुप्त कारणिक । वर मागतील सकळिक । नाना याती येवोनियां ॥	त्याचप्रमाणे श्रीगुरुमूर्तीही एका विशेष कारणास्तव गुप्त राहिले, हे ऐक. कारण नाना जातीचे लोक येऊन त्यांच्याकडे वर मागतील.
९. विश्वव्यापक जगदीश्वर । तो काय देऊं न शके वर । पाहूनि भक्ति पात्रानुसार । प्रसन्न होय परियेसा ॥	विश्वव्यापक असलेल्या जगदीश्वराला वर काय देता येणार नाही? परंतु तो भक्तांची पात्रता पाहूनच प्रसन्न होतो, हे ऐक.
१०. याकारणें तया स्थानीं । श्रीगुरु होते गौप्यगुणीं । शिष्यां सकळांसि बोलावुनी । निरोप देती तीर्थयात्रे ॥	याच कारणामुळे श्रीगुरू त्या ठिकाणी गुप्तरूपाने राहिले आणि सर्व शिष्यांना बोलावून तीर्थयात्रेसाठी निरोप दिला.
११. सकळ शिष्यां बोलावोनि । निरोप देती नृसिंहमुनि । समस्त तीर्थे आचरोनि । यावें भेटी श्रीशैल्या ॥	नृसिंहमुनींनी (श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती) सर्व शिष्यांना बोलावून निरोप दिला की, तुम्ही सर्व तीर्थे करून श्रीशैल येथे मला भेटायला यावे.
१२. ऐकोनि श्रीगुरुचे वचना । समस्त शिष्य धरिती चरणा । कृपामूर्ति श्रीगुरुराणा । कां उपेक्षिसी आम्हांसी ॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून सर्व शिष्यांनी त्यांचे चरण धरले आणि म्हणाले: "हे कृपामूर्ती, श्रीगुरू राजा, तुम्ही आम्हाला का दूर करत आहात?"
१३. तुमचे दर्शनमात्रेंसी । समस्त तीर्थे आम्हांसी । आह्मी जावें कवण ठायासी । सोडोनि चरण श्रीगुरुचे ॥	तुमच्या केवळ दर्शनानेच आम्हाला सर्व तीर्थयात्रांचे फळ मिळते. श्रीगुरूंचे चरण सोडून आम्ही कोणत्या ठिकाणी जावे?
१४. समस्त तीर्थे श्रीगुरुचरणीं । ऐसें बोलती वेदवाणी । शास्त्रींही तेंचि विवरण । असे स्वामी प्रख्यात ॥	सर्व तीर्थे श्रीगुरूंच्या चरणांमध्ये आहेत, असे वेदवचन आहे. स्वामी, हेच स्पष्टीकरण शास्त्रांमध्येही प्रसिद्ध आहे.
१५. जवळी असतां निधान । केवीं हिंडावें रानोरान । कल्पवृक्ष सांडून । केवीं जावें देवराया ॥	जवळ धन (निधान) असताना रानावनात का फिरावे? कल्पवृक्ष सोडून दुसऱ्या सामान्य वृक्षाकडे (देवराया) का जावे?
१६. श्रीगुरु म्हणती शिष्यांसी । तुम्ही आश्रमी संन्यासी । राहूं नये पांच दिवशीं । एके ठायीं वास करीत ॥	श्रीगुरू शिष्यांना म्हणाले: "तुम्ही संन्यासाश्रमी आहात. त्यामुळे एकाच ठिकाणी पाच दिवसांपेक्षा जास्त काळ राहू नये."
१७. चतुर्थाश्रम घेऊनि । आचरावीं तीर्थे भुवनीं । तेणें मनीं स्थिर होऊनि । मग रहावें एकस्थानीं ॥	संन्यास (चतुर्थाश्रम) घेऊन पृथ्वीवरील तीर्थे आचरावीत. त्यामुळे मन स्थिर होऊन नंतर एका ठिकाणी राहावे.
१८. विशेष वाक्य आमुचें एक । अंगीकारणें धर्म अधिक । तीर्थे हिंडूनि सकळिक । मग यावें आम्हांपाशीं ॥	आमचे एक विशेष वचन आहे की, तुम्ही धर्माचे अधिक पालन करावे. सर्व तीर्थयात्रा करून मग आमच्याकडे यावे.
१९. ‘बहुधान्य’ नाम संवत्सरासी । येऊं आम्ही श्रीशैल्यासी । तेथें आमुचे भेटीसी । यावें तुम्हीं सकळिक हो ॥	'बहुधान्य' नावाच्या संवत्सरात (वर्षात) आम्ही श्रीशैल येथे येऊ. त्या वेळी तुम्ही सर्वांनी आमच्या भेटीला यावे.
२०. ऐसेंपरी शिष्यांसी । श्रीगुरु सांगती उपदेश । समस्त लागती चरणांस । ऐक शिष्या नामधारका ॥	अशाप्रकारे श्रीगुरू शिष्यांना उपदेश करतात. ते सर्वजण चरणांना लागतात, हे शिष्या नामधारका, तू ऐक.
२१. शिष्य म्हणती श्रीगुरुस तुमचें वाक्य आम्हां परीस । जाऊं आम्ही भरंवसें । करुं तीर्थे भूमीवरी ॥	शिष्य श्रीगुरूंना म्हणाले: "तुमचे वचन आमच्यासाठी अमृतासमान आहे. आम्ही विश्वासाने भूमीवर तीर्थयात्रा करू."
२२. गुरुचें वाक्य जो न करी । तोचि पडे रौरव-घोरीं । त्याचें घर यमपुरीं । अखंड नरक भोगी जाणा ॥	जो गुरूचे बोलणे पाळत नाही, तो रौरव नावाच्या भयानक नरकात पडतो. त्याचे निवासस्थान यमपुरी असते आणि तो अखंड नरक भोगतो, हे जाणा.
२३. जावें आम्हीं कवण तीर्था । निरोप द्यावा गुरुनाथा । तुझें वाक्य दृढ चित्ता । धरुनि जाऊं स्वामिया ॥	गुरुनाथा, आम्ही कोणत्या तीर्थांना जावे? तसा निरोप द्यावा. तुमचे बोलणे आम्ही चित्तात दृढ धरून जाऊ, हे स्वामी.
२४. जे जे स्थानीं निरोप देसी । जाऊं तेथें भरंवसीं । तुझे वाक्येंचि आम्हांसी । सिद्धि होय स्वामिया ॥	ज्या ज्या ठिकाणी तुम्ही आम्हाला निरोप द्याल, तेथे आम्ही विश्वासाने जाऊ. हे स्वामी, तुमच्या आज्ञेनेच आम्हाला सिद्धी प्राप्त होईल.
२५. ऐकोनि शिष्यांचें वचन । श्रीगुरुमूर्ति प्रसन्नवदन । निरोप देती साधारण । तीर्थयात्रे शिष्यांसी ॥	शिष्यांचे बोलणे ऐकून श्रीगुरुमूर्ती प्रसन्न झाले आणि त्यांनी शिष्यांना तीर्थयात्रेसाठी सामान्यपणे निरोप दिला.
२६. या ब्रह्मांडगोलकांत । तीर्थराज काशी विख्यात । तेथें तुम्हीं जावें त्वरित । सेवा गंगाभागीरथी ॥	या ब्रह्मांडगोलामध्ये काशी हे तीर्थराज म्हणून प्रसिद्ध आहे. तुम्ही तेथे त्वरित जा आणि गंगा भागीरथीची सेवा करा.
२७. भागीरथीतटाकयात्रा । साठी योजनें पवित्रा । साठी कृच्छ्र-फळ तत्र । प्रयाग गंगाद्वारीं द्विगुण ॥	भागीरथीच्या तीराची यात्रा साठ योजनांपर्यंत पवित्र आहे. तेथे साठ कृच्छ्र व्रताचे फळ मिळते आणि प्रयाग व गंगाद्वार (हरिद्वार) येथे त्याहून दुप्पट फळ मिळते.
२८. यमुनानदीतटाकेसी । यात्रा वीस गांव परियेसीं । कृच्छ्र तितुकेचि जाणा ऐसी । एकोमनें अवधारा ॥	यमुना नदीच्या तीराची यात्रा वीस गावांइतकी आहे, हे ऐका. तेथे तेवढेच कृच्छ्रव्रताचे फळ मिळते, हे एकाग्र चित्ताने ऐका.
२९. सरस्वती म्हणजे गंगा । भूमीवरी असे चांगा । चतुर्विशति गांवें अंगा । स्नान करावें तटाकीं ॥	सरस्वती नदी म्हणजे भूमीवरील चांगली गंगाच आहे. चोवीस गावे (योजने) तिच्या तीरावर स्नान करावे.
३०. तितुकेंचि कृच्छ्रफल त्यासी । यज्ञाचें फल परियेसीं । ब्रह्मलोकीं शाश्वतेसीं । राहे नर पितृसहित ॥	त्याला तेवढेच कृच्छ्रव्रताचे फळ मिळते आणि यज्ञाचे फळही मिळते, हे ऐका. तो मनुष्य आपल्या पितरांसह ब्रह्मलोकात चिरकाळ राहतो.
३१. वरुणानदी कुशावर्ती । शतद्रू विपाशका ख्याती । वितस्ता नदी शरावती । नदी असती मनोहर ॥	वरुणा नदी, कुशावर्ती, शतद्रू (सतलज), विपाशका (बियास) आणि वितस्ता (झेलम), शरावती नदी या मनोहर नद्या आहेत.
३२. मरुद्‌वृधा नदी थोर । असिक्री मधुमती येर । पयस्वी घृतवतीतीर । तटाकयात्रा तुम्ही करा ॥	मरुद्‌वृधा नदी थोर आहे, असिक्री (चेनाब), मधुमती (रावी) आणि पयस्वी, घृतवती (नद्यांच्या) तीराची यात्रा तुम्ही करा.
३३. देवनदी म्हणिजे एक । असे ख्याति भूमंडळीक । पंधरा गांवें तटाक । यात्रा तुम्हीं करावी ॥	देवनदी नावाची एक नदी पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. पंधरा गावांपर्यंत तिच्या तीराची यात्रा तुम्ही करावी.
३४. जितुके गांव तितके कृच्छ्र । स्नानमात्रें पवित्र । ब्रह्महत्यादि पातकें नाश तत्र । मनोभावें आचरावें ॥	जितकी गावे तितके कृच्छ्रव्रत. केवळ स्नानाने पवित्रता मिळते. तेथे ब्रह्महत्येसारखी पापे नष्ट होतात. ते मनोभावे आचरावे.
३५. चंद्रभागा रेवतीसी । शरयू नदी गोमतीसी । वेदिका नदी कौशिकेसी । नित्यजला मंदाकिनी ॥	चंद्रभागा (भीमा), रेवती, शरयू, गोमती, वेदिका, कौशिका आणि नित्य जल असलेली मंदाकिनी या नद्या आहेत.
३६. सहस्त्रवक्त्रा नदी थोर । पूर्णा पुण्यनदी येर । बाहुदा नदी अरुणा थोर । षोडश गांवें तटाकयात्रा ॥	सहस्त्रवक्त्रा (हजार तोंडे असलेली) नदी थोर आहे, पूर्णा दुसरी पुण्यनदी आहे आणि बाहुदा, अरुणा या मोठ्या नद्यांच्या सोळा गावे (योजना) तटाकाची यात्रा करावी.
३७. जेथें नदीसंगम असती । तेथें स्नानपुण्य अमिती । त्रिवेणीस्नानफळें असतीं । नदीचे संगमीं स्नान करा ॥	जेथे नदीचे संगम आहेत, तेथे स्नानाचे पुण्य अमर्याद आहे. नदीच्या संगमावर स्नान केल्याने त्रिवेणी स्नानाचे फळ मिळते.
३८. पुष्करतीर्थ वैरोचनि । सन्निहिता नदी म्हणूनि । नदीतीर्थ असे सगुणी । गयातीर्थी स्नान करा ॥	पुष्करतीर्थ, वैरोचनी (तीर्थ), सन्निहिता नदी यांसारखी सगुण नदीतीर्थे आहेत. गयातीर्थी स्नान करा.
३९. सेतुबंध रामेश्वरीं । श्रीरंग पद्मनाभ-सरीं । पुरुषोत्तम मनोहरी । नैमिषारण्य तीर्थ असे ॥	रामेश्वराचा सेतू, श्रीरंग, पद्मनाभ यांसारखे (तीर्थ), मनोहरी पुरुषोत्तम (जगन्नाथपुरी) आणि नैमिषारण्य ही तीर्थे आहेत.
४०. बदरीतीर्थ नारायण । नदी असती अति पुण्य । कुरुक्षेत्रीं करा स्नान । अनंत श्रीशैल्ययात्रेसी ॥	बदरीतीर्थ नारायण, तेथे अतिशय पुण्यवान नद्या आहेत. कुरुक्षेत्री स्नान करा आणि अनंत श्रीशैल्ययात्रेला जा.
४१. महालयतीर्थ देखा । पितृप्रीति तर्पणें ऐका । द्विचत्वारि कुळें निका । स्वर्गासी जाती भरंवसीं ॥	पाहा, महालय तीर्थात पितरांना उद्देशून तर्पण (जलांजली) केल्याने बेचाळीस कुळे निश्चितपणे स्वर्गाला जातात, हे ऐका.
४२. केदारतीर्थ पुष्करतीर्थ । कोटिरुद्र नर्मदातीर्थ । मातृकेश्वर कुब्जतीर्थ । कोकामुखी विशेष असे ॥	केदारतीर्थ, पुष्करतीर्थ, कोटिरुद्र, नर्मदातीर्थ, मातृकेश्वर, कुब्जतीर्थ आणि कोकामुखी तीर्थ विशेष आहेत.
४३. प्रसादतीर्थ विजयतीर्थ । पुरी चंद्रनदीतीर्थ । गोकर्ण शंखकर्ण ख्यात । स्नान बरवें मनोहर ॥	प्रसादतीर्थ, विजयतीर्थ, पुरी, चंद्रनदीतीर्थ, गोकर्ण, शंखकर्ण ही प्रसिद्ध आहेत. तेथील स्नान मनोहर (सुंदर) आहे.
४४. अयोध्या मथुरा कांचीसी । द्वारावती गयेसी । शालग्रामतीर्थासी । शबलग्राम मुक्तिक्षेत्र ॥	अयोध्या, मथुरा, कांची, द्वारका, गया, शालग्रामतीर्थ आणि शबलग्राम (मुक्तिक्षेत्र) ही तीर्थे आहेत.
४५. गोदावरीतटाकेसी । योजनें सहा परियेसीं । तेथील महिमा आहे ऐसी । वांजपेय तितुकें पुण्य ॥	गोदावरीच्या तीरावर सहा योजनांपर्यंत (तीर) आहे, हे ऐका. तेथील महिमा अशी आहे की, तेथे वाजपेय यज्ञाएवढे पुण्य मिळते.
४६. सव्यअपसव्य वेळ तीनी । तटाकयात्रा मनोनेमीं । स्नान करितां होय ज्ञानी । महापातकी शुद्ध होय ॥	तीन वेळा सव्य (दक्षिणाभिमुख) आणि अपसव्य (वामाभिमुख) मनोभावे तीरावर यात्रा करावी. स्नान केल्याने मनुष्य ज्ञानी होतो आणि महापातकीही शुद्ध होतो.
४७. आणिक दोनी तीर्थे असतीं । प्रयागसमान असे ख्याति । भीमेश्वर तीर्थ म्हणती । वंजरासंगम प्रख्यात ॥	आणखी दोन तीर्थे आहेत, ज्यांची प्रसिद्धी प्रयागासारखी आहे. त्यांना भीमेश्वर तीर्थ म्हणतात आणि वंजरासंगम प्रसिद्ध आहे.
४८. कुशतर्पण तीर्थ बरवें । तटाकयात्रा द्वादश गांवें । गोदावरी-समुद्रसंगमें । षट्‌त्रिंशत कृच्छ्रफळ ॥	कुशतर्पण तीर्थ चांगले आहे. त्याच्या तीरावर बारा गावे (योजने) यात्रा करावी. गोदावरी-समुद्र संगमावर छत्तीस कृच्छ्र व्रताचे फळ मिळते.
४९. पूर्णा नदीतटाकेंसी । चारी गांवें आचरा हर्षी । कृष्णावेणीतीरासी । पंधरा गांवें तटाकयात्रा ॥	पूर्णा नदीच्या तीरावर चार गावे (योजने) आनंदाने आचरा. कृष्णावेणी (कृष्णा) नदीच्या तीरावर पंधरा गावे यात्रा करावी.
५०. तुंगभद्रातीर बरवें । तटाकयात्रा वीस गांवें । पंपासरोवर स्वभावें । अनंतमहिमा परियेसा ॥	तुंगभद्रा नदीचा तीर चांगला आहे. वीस गावे (योजने) यात्रा करावी. पंपासरोवराचा स्वभावतःच अनंत महिमा आहे, हे ऐका.
५१. हरिहरक्षेत्र असे ख्याति । समस्त दोष परिहरती । तैसीच असे भीमरथी । दहा गांवें तटाकयात्रा ॥	हरिहरक्षेत्र प्रसिद्ध आहे, तेथे सर्व दोष दूर होतात. तशीच भीमरथी (भीमा) नदी आहे, तिच्या तीरावर दहा गावे यात्रा करावी.
५२. पांडुरंग मातुलिंग । क्षेत्र बरवें पुरी गाणग । तीर्थे असती तेथें चांग । अष्टतीर्थे मनोहर ॥	पांडुरंग (पंढरपूर), मातुलिंग, गाणगापूर क्षेत्र चांगले आहे. तेथे चांगली आणि मनोहर अशी आठ तीर्थे आहेत.
५३. अमरजासंगमांत । कोटि तीर्थे असतीं ख्यात । वृक्ष असे अश्वत्थ । कल्पवृक्ष तोचि जाणा ॥	अमरजा नदीच्या संगमावर कोट्यवधी तीर्थे प्रसिद्ध आहेत. तेथे अश्वत्थ (पिंपळाचा) वृक्ष आहे, तोच कल्पवृक्ष आहे, हे जाणा.
५४. तया अश्वत्थसन्मुखेंसी । नृसिंहतीर्थ परियेसीं । तया उत्तरभागेसी । वाराणसी तीर्थ असे ॥	त्या अश्वत्थाच्या समोर नृसिंहतीर्थ आहे, हे ऐका. त्याच्या उत्तर दिशेला वाराणसी तीर्थ आहे.
५५. तया पूर्वभागेसी । तीर्थ पापविनाशी । तदनंतर कोटितीर्थ विशेष । पुढें रुद्रपादतीर्थ असे ॥	त्याच्या पूर्व दिशेला पापविनाशी तीर्थ आहे. त्यानंतर कोटितीर्थ विशेष आहे आणि पुढे रुद्रपादतीर्थ आहे.
५६. चक्रतीर्थ असे एक । केशव देवनायक । ते प्रत्यक्ष द्वारावती देख । मन्मथतीर्थ पुढें असे ॥	चक्रतीर्थ नावाचे एक तीर्थ आहे, जेथे केशव देवनायक आहे. ते प्रत्यक्ष द्वारकाच आहे, हे पाहा. पुढे मन्मथतीर्थ आहे.
५७. कल्लेश्वर देवस्थान । असे तेथें गंधर्वभुवन । ठाव असे अनुपम्य । सिद्धभूमि गाणगापुर ॥	कल्लेश्वर नावाचे देवस्थान आहे, तेथे गंधर्वाचे निवासस्थान आहे. गाणगापूर हे अनुपम्य सिद्धभूमि ठिकाण आहे.
५८. तेथें जे अनुष्‍ठान करिती । तया इष्‍टार्थ होय त्वरितीं । कल्पवृक्ष आश्रयती । कान नोहे मनकामना ॥	जेथे अनुष्ठान (तप) करतात, त्यांचे मनोरथ त्वरित पूर्ण होतात. कल्पवृक्षाचा आश्रय घेतल्याने कोणती इच्छा पूर्ण होत नाही?
५९. काकिणीसंगम बरवा । भीमातीर क्षेत्र नांवा । अनंत पुण्य स्वभावा । प्रयागासमान असे देखा ॥	काकिणी नदीचा संगम चांगला आहे, भीमा नदीच्या तीरावर (गाणगापूर) क्षेत्र आहे. स्वभावाने अनंत पुण्य देणारे ते ठिकाण प्रयागासारखेच आहे, पाहा.
६०. तुंगभद्रा वरदा नदी । संगमस्थानीं तपोनिधी । मलापहारीसंगमीं आधीं । पापें जातीं शतजन्मांचीं ॥	तुंगभद्रा आणि वरदा नद्यांच्या संगमस्थानी तपोनिधी आहेत. मलापहारी संगमावर आधी शंभर जन्मांची पापे नष्ट होतात.
६१. निवृत्तिसंगम असे ख्याति । ब्रह्महत्या नाश होती । जावें तुम्हीं त्वरिती । श्रीगुरु म्हणती शिष्यांसी ॥	निवृत्ती संगम म्हणून प्रसिद्ध आहे. तेथे ब्रह्महत्येचा नाश होतो. श्रीगुरू शिष्यांना म्हणाले: "तुम्ही त्वरित जा."
६२. सिंहराशीं बृह्स्पति । येतां तीर्थे संतोषती । समस्त तीर्थी भागीरथी । येऊनियां ऐक्य होय ॥	सिंह राशीत गुरू (बृहस्पति) आल्यावर तीर्थे संतुष्ट होतात. सर्व तीर्थांमध्ये भागीरथी (गंगा) येऊन एकरूप होते.
६३. कन्यागतीं कृष्णेप्रती । त्वरित येते भागीरथी । तुंगभद्रा तुळागतीं । सुरनदीप्रवेश परियेसा ॥	कन्या राशीत सूर्य (कन्यागती) असताना कृष्णा नदीत भागीरथी त्वरित येते. तूळ राशीत सूर्य असताना तुंगभद्रा नदीत गंगा प्रवेश करते, हे ऐका.
६४. कर्काटकासी सूर्य येतां । मलप्रहरा कृष्णासंयुता । सर्व जन स्नान करितां । ब्रह्महत्या पापें जातीं ॥	कर्क राशीत सूर्य आल्यावर मलप्रहरा (कृष्णा) नदीशी संलग्न होते. सर्व लोक स्नान केल्यास ब्रह्महत्येची पापे नष्ट होतात.
६५. भीमाकृष्णासंगमेसीं । स्नान करितां परियेसीं । साठ जन्म विप्रवंशीं । उपजे नर परियेसा ॥	भीमा-कृष्णा नदीच्या संगमावर स्नान केल्यास, तो मनुष्य साठ जन्म ब्राह्मण कुळात जन्म घेतो, हे ऐका.
६६. तुंगभद्रासंगमीं देखा । त्याहूनि त्रिगुण अधिका । निवृत्तिसंगमीं ऐका । चतुर्गुण त्याहूनि ॥	तुंगभद्रा संगमावर (पुण्य) त्याहून तीनपट अधिक असते. निवृत्ती संगमावर त्याहूनही चारपट अधिक असते, हे ऐका.
६७. पाताळगंगेचिये स्नानीं । मल्लिकार्जुनदर्शनीं । षड्‌गुण फल तयाहूनि । पुनरावृत्ति त्यासी नाहीं ॥	पाताळगंगेमध्ये (श्रीशैल) स्नान केल्यावर आणि मल्लिकार्जुनचे दर्शन घेतल्यावर त्याहून सहापट अधिक फळ मिळते आणि त्याला पुनर्जन्म नसतो.
६८. लिंगालयीं पुण्य द्विगुण । समुद्रकृष्णासंगमीं अगण्य । कावेरीसंगमीं पंधरा गुण । स्नान करा मनोभावें ॥	लिंगालयी (श्रीशैल्य) पुण्य दुप्पट असते. समुद्र-कृष्णा संगमावर अगणित पुण्य मिळते. कावेरी संगमावर पंधरापट पुण्य असते. मनोभावे स्नान करा.
६९. ताम्रपर्णी याचिपरी । पुण्य असंख्य स्नानमात्रीं । कृतमालानदीतीरीं । सर्व पाप परिहरे ॥	ताम्रपर्णी नदीवरही त्याचप्रमाणे केवळ स्नानाने असंख्य पुण्य मिळते. कृतमाला नदीच्या तीरावर सर्व पापे दूर होतात.
७०. पयस्विनी नदी आणिक । भवनाशिनी अतिविशेष । सर्व पापें हरती ऐक । समुद्रस्कंधदर्शनें ॥	पयस्विनी नदी आणि भवनाशिनी नदी अतिशय विशेष आहेत. समुद्रस्कंधाचे दर्शन घेतल्याने सर्व पापे दूर होतात, हे ऐक.
७१. शेषाद्रिक्षेत्र श्रीरंगनाथ । पद्मनाभ श्रीमदनंत । पूजा करोनि जावें त्वरित । त्रिनामल्लक्षेत्रासी ॥	शेषाद्री (तिरुपती) क्षेत्रात श्रीरंगनाथ, पद्मनाभ आणि श्रीमदनंत यांची पूजा करून त्वरित त्रिनामल्ल क्षेत्राकडे जावे.
७२. समस्त तीर्थांसमान । असे आणिक कुंभकोण । कन्याकुमारी-दर्शन । मत्स्यतीर्थीं स्नान करा ॥	सर्व तीर्थांसारखेच कुंभकोण नावाचे आणखी एक तीर्थ आहे. कन्याकुमारीचे दर्शन घ्या आणि मत्स्यतीर्थी स्नान करा.
७३. पक्षितीर्थ असे बरवें । रामेश्वर धनुष्कोटी नावें । कावेरी तीर्थ बरवें । रंगनाथा संनिध ॥	पक्षितीर्थ चांगले आहे. रामेश्वर आणि धनुष्कोटी नावाची तीर्थे आहेत. रंगनाथाजवळ कावेरी तीर्थ चांगले आहे.
७४. पुरुषोत्तम चंद्रकुंडेसीं । महालक्ष्मी कोल्हापुरासी । कोटितीर्थ परियेसीं । दक्षिण काशी करवीरस्थान ॥	पुरुषोत्तम (जगन्नाथपुरी), चंद्रकुंड, कोल्हापूरची महालक्ष्मी आणि कोटितीर्थ, हे दक्षिण काशी करवीरस्थान आहे, हे ऐका.
७५. महाबळेश्वर तीर्थ बरवें । कृष्णाउगम तेथें पहावें । जेथें असे नगर ‘बहें’ । पुण्यक्षेत्र रामेश्वर ॥	महाबळेश्वर तीर्थ चांगले आहे. तेथे कृष्णा नदीचा उगम पाहावा. जेथे ‘बहें’ नावाचे नगर आहे, ते पुण्यक्षेत्र रामेश्वर आहे.
७६. तयासंनिध असे ठाव । कोल्हग्रामीं नृसिंहदेव । परमात्मा सदाशिव । तोचि असे प्रत्यक्ष ॥	त्याच्याजवळच कोल्हग्रामी (कोल्हापूरजवळ) नृसिंहदेव आहेत. तो परमात्मा सदाशिवच प्रत्यक्ष आहे.
७७. भिल्लवडी कृष्णातीरीं । शक्ति असे भुवनेश्वरी । तेथें तप करिती जरी । तेचि ईश्वरीं ऐक्यता ॥	भिल्लवडी (सांगलीजवळ) कृष्णा नदीच्या तीरावर भुवनेश्वरी नावाची शक्ती आहे. जेथे तप करतात, त्यांना ईश्वराशी एकरूपता मिळते.
७८. वरुणासंगमीं बरवें । तेथें तुम्ही मनोभावें । स्नान करा मार्कंडेय-नांवें । संगमेश्वरू पूजावा ॥	वरुणा संगमावर तुम्ही मनोभावे मार्कंडेय नावाचे स्नान करा आणि संगमेश्वराची पूजा करा.
७९. ऋषींचे आश्रम । कृष्णातीरीं असती उत्तम । स्नान करितां होय ज्ञान । तयासंनिध कृष्णेपुढें ॥	कृष्णा नदीच्या तीरावर ऋषींचे आश्रम उत्तम आहेत. तेथे कृष्णा नदीत स्नान केल्यावर ज्ञान प्राप्त होते.
८०. पुढें कृष्णाप्रवाहांत । अमरापुर असे ख्यात । पंचगंगासंगमांत । प्रयागाहूनि पुण्य अधिक ॥	पुढे कृष्णा नदीच्या प्रवाहात अमरापूर नावाचे प्रसिद्ध ठिकाण आहे. पंचगंगा संगमावर प्रयागाहूनही अधिक पुण्य आहे.
८१. अखिल तीर्थे तया स्थानीं । तप करिती सकळ मुनि । सिद्ध होय त्वरित ज्ञानी । अनुपम क्षेत्र परियेसा ॥	त्या ठिकाणी सर्व तीर्थे आहेत आणि सर्व मुनी तप करतात. त्वरित ज्ञान प्राप्त होते. हे अनुपम्य क्षेत्र आहे, हे ऐका.
८२. ऐसें प्रख्यात तया स्थानीं । अनुष्‍ठितां दिवस तीनी । अखिलाभीष्‍ट पावोनि । पावती त्वरित परमार्थी ॥	अशा प्रसिद्ध ठिकाणी तीन दिवस अनुष्ठान केल्यास सर्व मनोरथ पूर्ण होतात आणि त्वरित परमार्थ प्राप्त होतो.
८३. जुगालय तीर्थ बरवें । दृष्‍टीं पडतां मुक्त व्हावें । शूर्पालय तीर्थ बरवें । असे पुढें परियेसा ॥	जुगालय तीर्थ चांगले आहे, ते दृष्टीस पडताच मुक्ती मिळते. पुढे शूर्पालय तीर्थ आहे, हे ऐका.
८४. विश्वामित्रऋषि ख्याति । तप ‘छाया’ भगवती । तेथें समस्त दोष जाती । मलप्रहरासंगमीं ॥	विश्वामित्र ऋषी प्रसिद्ध आहेत. भगवती 'छाया' तप करते. मलप्रहरा संगमावर तेथे सर्व दोष दूर होतात.
८५. कपिलऋषि विष्णुमूर्ति । प्रसन्न त्यासि गायत्री । श्वेतशृंगीं प्रख्याति । उत्तरवाहिनी कृष्णा असे ॥	कपिल ऋषी, विष्णूमूर्ती, त्यांना गायत्री प्रसन्न झाली. श्वेतशृंग पर्वतावर उत्तरवाहिनी कृष्णा नदी प्रसिद्ध आहे.
८६. तया स्थानीं स्नान करितां । काशीहूनि शतगुणिता । एक मंत्र तेथें जपतां । कोटीगुणें फळ असे ॥	त्या ठिकाणी स्नान केल्यास काशीहून शंभरपट अधिक पुण्य मिळते. तेथे एक मंत्र जपल्यास कोटीपट फळ मिळते.
८७. आणिक असे तीर्थ बरवें । केदारेश्वरातें पहावें । पीठापुरीं दत्तात्रेयदेव – । वास असे सनातन ॥	आणखी एक चांगले तीर्थ आहे, तेथे केदारेश्वराचे दर्शन घ्यावे. पीठापूरमध्ये दत्तात्रेय देवांचा सनातन वास आहे.
८८. आणिक असे तीर्थ थोरी । प्रख्यात नामें मणिगिरि । सप्तऋषीं प्रीतिकरीं । तप केलें बहु दिवस ॥	आणखी एक मोठे तीर्थ आहे, त्याचे प्रसिद्ध नाव मणिगिरी आहे. सात ऋषींनी प्रीतीने तेथे अनेक दिवस तप केले.
८९. वृषभाद्रि कल्याण नगरी । तीर्थे असतीं अपरंपारी । नव्हे संसारयेरझारी । तया क्षेत्रा आचरावें ॥	वृषभाद्री (नंदीचे पर्वत) कल्याण नगरीत अपरंपार तीर्थे आहेत. तेथे आचरण केल्यास संसारचक्रातून सुटका होते.
९०. अहोबळाचें दर्शन । साठी यज्ञ पुण्य जाण । श्रीगिरीचें दर्शन । नव्हे जन्म मागुती ॥	अहोबळचे दर्शन म्हणजे साठ यज्ञांचे पुण्य आहे, हे जाणा. श्रीगिरीचे (श्रीशैल) दर्शन घेतल्यास पुन्हा जन्म होत नाही.
९१. समस्त तीर्थे भूमीवरी । आचरावीं परिकरी । रजस्वला होतां सरी । स्नान करितां दोष होय ॥	पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे तुम्ही काळजीपूर्वक आचरा. नदी रजस्वला (प्रदूषित) झाल्यावर स्नान केल्यास दोष लागतो.
९२. संक्रांति कर्काटक धरुनि । त्यजावे तुम्हीं मास दोनी । नदीतीरीं वास करिती कोणी । त्यांसी कांहीं दोष नाहीं ॥	कर्क संक्रांती धरून तुम्ही दोन महिने (नदीत स्नान करणे) टाळा. पण नदीच्या तीरावर जे राहतात, त्यांना कोणताही दोष लागत नाही.
९३. तयांमध्यें विशेष । त्यजावें तुम्हीं तीन दिवस । रजस्वला नदी सुरस । महानदी येणेंपरी ॥	त्यामध्येही विशेषतः, सुरस महानदी (जसे) रजस्वला झाल्यावर तीन दिवस टाळावी.
९४. भागीरथी गौतमीसी । चंद्रभागा सिंधूनदीसी । नर्मदा शरयू परियेसीं । त्यजावें तुम्हीं दिवस तीनी ॥	भागीरथी (गंगा), गौतमी (गोदावरी), चंद्रभागा, सिंधू नदी, नर्मदा आणि शरयू नदी (या महानद्या) तीन दिवस (स्नानासाठी) टाळाव्या, हे ऐका.
९५. ग्रीष्मकाळीं सर्व नदींस । रजस्वला दहा दिवस । वापी-कूट-तटाकांस । एक रात्र वर्जावें ॥	ग्रीष्म (उन्हाळ्याच्या) काळात सर्व नद्या रजस्वला (दूषित) असल्यास दहा दिवस टाळाव्यात. विहीर (वापी), कूप आणि तलावांमध्ये एक रात्र टाळावी.
९६. नवें उदक जया दिवसीं । येतां ओळखा रजस्वलेसी । स्नान करितां महादोषी । येणेंपरी वर्जावें ॥	ज्या दिवशी नदीला नवीन पाणी (पूर) येते, त्या वेळी तिला रजस्वला समजावे. त्या वेळी स्नान केल्यास महादोष लागतो, म्हणून त्याप्रमाणे टाळावे.
९७. साधारण पक्ष तुम्हांसी । सांगितलीं तीर्थे परियेसीं । जें जें पहाल दृष्‍टीसीं । विधिपूर्वक आचरावें ॥	मी तुम्हाला साधारणपणे ही तीर्थे सांगितली आहेत, हे ऐका. जे जे तुमच्या दृष्टीस पडेल, ते ते विधिपूर्वक आचरावे.
९८. ऐकोनि श्रीगुरुंचें वचन । शिष्य सकळ करिती नमन । गुरुनिरोप कारण । म्हणोनि निघती सकळिक ॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून सर्व शिष्यांनी नमस्कार केला आणि गुरूंचा निरोप महत्त्वाचा आहे, असे मानून सर्वजण निघाले.
९९. सिद्ध म्हणे नामधारकासी । निरोप घेऊनि श्रीगुरुसी । शिष्य गेले यात्रेसी । राहिले श्रीगुरू गौप्यरुपें ॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "श्रीगुरूंचा निरोप घेऊन सर्व शिष्य यात्रेला गेले आणि श्रीगुरू गुप्तरूपात राहिले."
१००. म्हणे सरस्वतीगंगाधर । पुढील कथेचा विस्तार । ऐकतां होय मनोहर । सकळाभीष्‍टें साधती ॥	सरस्वती गंगाधर म्हणतात: "पुढील कथेचा विस्तार मनोहर आहे. ती ऐकल्याने सर्व मनोरथ पूर्ण होतात."
१०१. गुरुचरित्र कामधेनु । श्रोते होवोनि सावधानु । जे ऐकती भक्तजनु । लाधती चारी पुरुषार्थ ॥	गुरुचरित्र ही कामधेनू आहे. जे भक्तजन श्रोते होऊन सावधपणे (मन लावून) ऐकतात, त्यांना चार पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्त होतात.
१०२. ब्रह्मरसाची गोडी । सेवितों आम्हीं घडोघडी । ज्यांसी होय आवडी । साधे त्वरित परमार्थ ॥	ब्रह्मरसाची गोडी आम्ही वारंवार सेवन करतो. ज्यांना याची आवड निर्माण होते, त्यांचा परमार्थ त्वरित सिद्ध होतो.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे तीर्थयात्रा निरुपणं नाम पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥॥श्री गुरुदेव दत्त॥ ॥ओवीसंख्या १०२॥॥श्री गुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तू ॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील,तीर्थयात्रा निरूपण नावाचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला ॥श्री गुरुदेव दत्त॥ ॥ओवीसंख्या १०२॥॥श्री गुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तू ॥

गुरुचरित्र अध्याय सोळावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील सोळावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.