गुरुचरित्र अध्याय पहिला ।१ ला। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय पहिला

॥मंगलाचरण,शिष्यांच्या हृदयातील गुरुभेटीची तळमळ॥ 

॥ श्री गणेशाय नमः ॥

श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । 

श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः ।

श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
ॐ नमोजी विघ्नहरा । गजानना गिरिजाकुमरा । जय जय लंबोदरा । एकदंता शूर्पकर्णा ॥१॥	हे विघ्नांना हरण करणाऱ्या, मोठे उदर (पोट) असलेल्या, एका दाताच्या आणि सुपासारखे कान (शूर्पकर्ण) असलेल्या, पार्वतीच्या पुत्रा, गणेशा, तुझा जय जयकार असो. मी तुला नमस्कार करतो.
हालविशी कर्णयुगुले । तेथूनि जो का वारा उसळे । त्याचेनि वाते विघ्न पळे । विघ्नांतक म्हणती तुज ॥२॥	तू जेव्हा तुझे दोन्ही कान हलवतोस, तेव्हा त्यातून जो वारा निर्माण होतो, त्या वाऱ्याने सर्व विघ्ने पळून जातात. म्हणूनच तुला 'विघ्नांतक' (विघ्नांचा नाश करणारा) असे म्हणतात.
तुझे शोभे आनन । जैसे तप्त कांचन । किंवा उदित प्रभारमण । तैसे तेज फाकतसे ॥३॥	तुझे मुख (आनन) गरम केलेल्या सोन्याप्रमाणे (तप्त कांचन) किंवा उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे (उदित प्रभारमण) तेजस्वी आणि सुंदर दिसते.
विघ्नकाननच्छेदनासी । हाती फरश धरिलासी । नागबंद कटीसी । उरग यज्ञोपवीत ॥४॥	विघ्नरूपी जंगल तोडण्यासाठी (विघ्नकाननच्छेदनासी) तू हातात परशु (फरश) धारण केला आहेस. तुझ्या कमरेला नागाचा कमरपट्टा (नागबंद कटीसी) आहे आणि नागाचेच यज्ञोपवीत (जाणवे) आहे.
चतुर्भुज दिससी निका । विशालाक्षा विनायका । प्रतिपाळिसी विश्वलोका । निर्विघ्ने करूनिया ॥५॥	हे विशालाक्षा (मोठ्या डोळ्यांच्या) विनायका, तू चार हातांनी अतिशय शोभून दिसतोस. तू या संपूर्ण जगाचे (विश्वलोकाचे) निर्विघ्नपणे पालन करतोस.
तुझे चिंतन जे करिती । तया विघ्ने न बाधती । सकळाभीष्टे साधती । अविलंबेसी ॥६॥	जे लोक तुझे चिंतन करतात, त्यांना विघ्नांची बाधा होत नाही. त्यांच्या सर्व इच्छा (सकळाभीष्टे) कोणत्याही विलंबाशिवाय (अविलंबेसी) पूर्ण होतात.
सकळ मंगल कार्यासी । प्रथम वंदिजे तुम्हासी । चतुर्दश विद्यांसी । स्वामी तूचि लंबोदरा ॥७॥	सर्व मंगल कार्यांमध्ये सर्वात प्रथम तुलाच वंदन केले जाते. हे लंबोदरा, चौदाही विद्यांचा (चतुर्दश विद्यांसी) स्वामी तूच आहेस
वेद शास्त्रे पुराणे । तुझेचि असेल बोलणे । ब्रह्मादिकि या कारणे । स्तविला असे सुरवरी ॥८॥	वेद, शास्त्रे आणि पुराणे ही तुझेच बोलणे आहेत. म्हणूनच ब्रह्मादी सर्व देवांनी (सुरवरी) तुझी स्तुती केली आहे.
त्रिपुर साधन करावयासी । ईश्वरे अर्चिले तुम्हासी । संहारावया दैत्यांसी । पहिले तुम्हांसी स्तविले ॥९॥	त्रिपुरासुराचा वध करण्यासाठी (त्रिपुर साधन करावयासी) शंकराने तुझी पूजा केली. तसेच, दैत्यांचा संहार करण्यासाठी (संहारावया दैत्यांसी) प्रथम तुलाच वंदन केले गेले.
हरिहर ब्रह्मादिक गणपती । कार्यारंभी तुज वंदिती । सकळाभीष्टे साधती । तुझेनि प्रसादे ॥१०॥	विष्णू, शंकर आणि ब्रह्मदेव हे देखील कोणत्याही कार्यारंभी तुला वंदन करतात. तुझ्या कृपेनेच (तुझेनि प्रसादे) त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
कृपानिधी गणनाथा । सुरवरादिका विघ्नहर्ता । विनायका अभयदाता । मतिप्रकाश करी मज ॥११॥	हे कृपेच्या निधी असलेल्या गणेशा, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, विघ्न दूर करणाऱ्या, विनायका, अभय देणाऱ्या देवा, तू मला बुद्धीचा प्रकाश (मतिप्रकाश) दे.
समस्त गणांचा नायक । तूचि विघ्नांचा अंतक । तूते वंदिती जे लोक । कार्य साधे तयांचे ॥१२॥	तूच सर्व गणांचा (समस्त गणांचा) नायक आहेस, तूच विघ्नांचा नाश करणारा आहेस. जे लोक तुला वंदन करतात, त्यांची कार्ये सफल होतात.
सकळ कार्या आधारू । तूचि कृपेचा सागरू । करुणानिधि गौरीकुमरू । मतिप्रकाश करी मज ॥१३॥	तूच सर्व कार्यांचा आधार आहेस, तूच कृपेचा सागर आहेस. हे करुणेच्या निधी असलेल्या पार्वतीच्या पुत्रा, तू मला बुद्धीचा प्रकाश (मतिप्रकाश) दे.
माझे मनींची वासना । तुवा पुरवावी गजानना । साष्टांग करितो नमना । विद्या देई मज आता ॥१४॥	हे गजानना, माझ्या मनात असलेली इच्छा (वासना) तू पूर्ण कर. मी तुला साष्टांग नमस्कार करतो. आता मला ज्ञान (विद्या) दे.
नेणता होतो मतिहीन । म्हणोनि धरिले तुझे चरण । चौदा विद्यांचे निधान । शरणागतवरप्रदा ॥१५॥	मी अज्ञानी (नेणता) आणि बुद्धीहीन आहे, म्हणून मी तुझे चरण धरले आहेत. हे चौदा विद्यांचे भांडार असलेल्या आणि शरणागतांना वरदान देणाऱ्या देवा.
माझिया अंतःकरणीचे व्हावे । गुरुचरित्र कथन करावे । पूर्णदृष्टीने पहावे । ग्रंथसिद्धि पाववी दातारा ॥१६॥	माझ्या अंतःकरणातील इच्छा अशी आहे की मी 'गुरुचरित्रा'चे कथन करावे. हे दातारा (देणाऱ्या), तू कृपादृष्टीने माझ्याकडे पाहा आणि हा ग्रंथ सिद्धीस (पूर्णत्वास) ने.
आता वंदू ब्रह्मकुमारी । जिचे नाम वागीश्वरी । पुस्तक वीना जिचे करी । हंसवाहिनी असे देखा ॥१७॥	आता मी ब्रह्मदेवाच्या कन्येला वंदन करतो, जिचे नाव 'वागीश्वरी' (सरस्वती) आहे. जिच्या हातात पुस्तक आणि वीणा आहे आणि जी हंसावर आरूढ आहे.थ
म्हणोनि नमतो तुझे चरणी । प्रसन्न व्हावे मज स्वामिणी । राहोनिया माझिये वाणी । ग्रंथी रिघू करी आता ॥१८॥	म्हणून मी तुझ्या चरणांना नमस्कार करतो. हे स्वामिनी, तू माझ्यावर प्रसन्न हो. माझ्या वाणीत राहून आता या ग्रंथाची सुरुवात (ग्रंथी रिघू) कर.
विद्या वेद शास्त्रांसी । अधिकार जाणा शारदेशी । तिये वंदिता विश्वासी । ज्ञान होय अवधारा ॥१९॥	विद्या, वेद आणि शास्त्रांवर देवी शारदेचा (सरस्वतीचा) अधिकार आहे. हे श्रोत्यांनो, त्या देवीला वंदन केल्यास सर्वांना ज्ञान प्राप्त होते.
ऐक माझी विनंती । द्यावी आता अवलीला मती । विस्तार करावया गुरुचरित्री । मतिप्रकाश करी मज ॥२०॥	माझी विनंती ऐक. मला आता लीलया बुद्धी दे. गुरुचरित्राचा विस्तार करण्यासाठी (कथन करण्यासाठी) माझ्या बुद्धीला प्रकाश दे.
जय जय जगन्माते । तूचि विश्वी वाग्देवते । वेदशास्त्रे तुझी लिखिते । नांदविशी येणेपरी ॥२१॥	हे जगन्माते, तुझा जय जयकार असो. या विश्वात तूच 'वाग्देवता' (वाणीची देवता) आहेस. वेद आणि शास्त्रे ही तुझीच निर्मिती (लिखिते) आहेत आणि तू याच प्रकारे त्यांना जगामध्ये नांदवतेस.
माते तुझिया वाग्बाणी । उत्पत्ति वेदशास्त्रपुराणी । वदता साही दर्शनी । त्यांते अशक्य परियेसा ॥२२॥	हे माते, तुझ्या वाणीमुळेच वेद, शास्त्रे आणि पुराणे यांची उत्पत्ती झाली आहे. हे श्रोत्यांनो, सहा दर्शनांचे (षड-दर्शनांचे) वर्णन करणे देखील (तुझ्या सामर्थ्यापुढे) अशक्य आहे.
गुरूचे नामी तुझी स्थित । म्हणती नृसिंहसरस्वती । याकारणे मजवरी प्रीति । नाम आपुले म्हणूनी ॥२३॥	श्रीगुरूंच्या नावात तुझे वास्तव्य आहे, त्यांना 'नृसिंहसरस्वती' म्हणतात. म्हणूनच तुझे नाव (सरस्वती) असल्यामुळे, माझी खात्री आहे की तू माझ्यावर प्रेम करशील.
खांबसूत्रींची बाहुली जैसी । खेळती तया सूत्रासरसी । स्वतंत्रबुधि नाही त्यांसी । वर्तती आणिकाचेनि मते ॥२४॥	खांबाला बांधलेली बाहुली (कटपुतळी) जशी दोऱ्यांच्या (सूत्रांच्या) आधाराने नाचते, तिला स्वतःची बुद्धी नसते आणि ती दुसऱ्याच्या इच्छेनुसार वागते
तैसे तुझेनि अनुमते । माझे जिव्हे प्रेरीमाते । कृपानिधि वाग्देवते । म्हणोनि विनवी तुझा बाळ ॥२५॥	तसेच हे कृपेच्या निधी असलेल्या वाग्देवते, तुझ्या परवानगीने (अनुमते) तू माझ्या जिभेला प्रेरणा दे. म्हणून तुझा बाळ तुला विनवीत आहे.
म्हणोनि नमिले तुझे चरण । व्हावे स्वामिणी प्रसन्न । द्यावे माते वरदान । ग्रंथी रिघू करवी आता ॥२६॥	म्हणून मी तुझ्या चरणांना नमस्कार केला आहे. हे स्वामिनी, तू प्रसन्न हो आणि मला वरदान दे, ज्यामुळे मी आता या ग्रंथाची सुरुवात (ग्रंथी रिघू) करू शकेन.
आता वंदू त्रिमूर्तीसी । ब्रह्माविष्णुशिवांसी । विद्या मागे मी तयासी । अनुक्रमे करोनी ॥२७॥	आता मी ब्रह्मदेव, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींना वंदन करतो आणि क्रमाने त्यांच्याकडे ज्ञान (विद्या) मागतो.
चतुर्मुखे असती ज्यासी । कर्ता जो का सृष्टीसी । वेद झाले बोलते ज्यासी । त्याचे चरणी नमन माझे ॥२८॥	ज्याला चार मुखे आहेत, जो सृष्टीचा निर्माता (कर्ता) आहे, ज्याच्या मुखातून वेद प्रकट झाले, त्याच्या चरणी माझे नमन असो.
आता वंदू ह्रषीकेशी । जो नायक त्या विश्वासी । लक्ष्मीसहित अहर्निशी । क्षीरसागरी असे जाणा ॥२९॥	आता मी हृषीकेशाला (विष्णूला) वंदन करतो, जो या विश्वाचा स्वामी (नायक) आहे आणि जो लक्ष्मीसह दिवस-रात्र (अहर्निशी) क्षीरसागरात निवास करतो.
चतुर्बाहु नरहरी । शंख चक्र गदा करी । पद्महस्त मुरारी । पद्मनाभ परियेसा ॥३०॥	तो चार हातांचा नरहरी (विष्णू) आहे, ज्याच्या हातात शंख, चक्र आणि गदा आहेत. त्याचे हात कमळासारखे सुंदर आहेत. तो मुरारी (मुर नावाच्या राक्षसाचा शत्रू) आणि पद्मनाभ (ज्याच्या नाभीतून कमळ उगवले) आहे, हे ऐका.
पीतांबर असे कसियेला । वैजयंती माळा गळा । शरणागता अभीष्ट सकळा । देता होय कृपाळू ॥३१॥	ज्याने पीतांबर (पिवळे वस्त्र) परिधान केले आहे, ज्याच्या गळ्यात वैजयंती माळा आहे, जो शरणागतांना त्यांची सर्व इच्छा (अभीष्ट सकळा) देणारा आणि कृपाळू आहे.
आता नमू शिवासी । धरिली गंगा मस्तकेसी । पंचवक्त्र दहा भुजेसी । अर्धांगी असे जगन्माता ॥३२॥	आता मी शिवाला (शंकराला) नमन करतो, ज्याने गंगेला मस्तकावर धारण केले आहे. ज्याला पाच मुखे (पंचवक्त्र) आणि दहा हात (दहा भुजेसी) आहेत आणि ज्याच्या अर्ध्या अंगावर जगन्माता (पार्वती) आहे.
पंचवदने असती ज्यासी । संहारी जो या सृष्टीसी । म्हणोनि बोलती स्मशानवासी । त्याचे चरणी नमन माझे ॥३३॥	ज्याला पाच मुखे आहेत, जो या सृष्टीचा संहार करतो आणि म्हणूनच त्याला स्मशानात राहणारा (स्मशानवासी) म्हणतात. त्याच्या चरणांवर माझे नमन असो.
व्याघ्रांबर पांघरून । सर्वांगी असे सर्पवेष्टण । ऐसा शंभु उमारमण । त्याचे चरणी नमन माझे ॥३४॥	ज्याने वाघाचे कातडे (व्याघ्रांबर) पांघरले आहे आणि ज्याच्या सर्व अंगावर सर्पांचे वेष्टण आहे, अशा उमापती शंभूच्या चरणांना माझे नमन असो.
नमन समस्त सुरवरा । सिद्धसाध्यां अवधारा । गंधर्वयक्षकिन्नरा । ऋषीश्वरा नमन माझे ॥३५॥	हे श्रोत्यांनो, मी सर्व देवांना, सिद्ध, साध्य, गंधर्व, यक्ष, किन्नर आणि ऋषीश्वरांना नमन करतो.
वंदू आता कविकुळासी । पराशरादि व्यासांसी । वाल्मीकादि सकळिकांसी । नमन माझे परियेसा ॥३६॥	आता मी पराशर, व्यास, वाल्मीक इत्यादी सर्व कवींना वंदन करतो. माझे नमन ऐका.
नेणे कवित्व असे कैसे । म्हणोनि तुम्हा विनवितसे । ज्ञान द्यावे जी भरवसे । आपुला दास म्हणोनि ॥३७॥	मला कवित्व (कविता करण्याची कला) कशी असते हे माहीत नाही, म्हणून मी तुम्हाला विनंती करतो. तुमचा दास (सेवक) मानून मला ज्ञानाचा आधार (भरवसा) द्यावा.
न कळे ग्रंथप्रकार । नेणे शास्त्रांचा विचार । भाषा नये महाराष्ट्र । म्हणोनि विनवी तुम्हासी ॥३८॥	मला ग्रंथाचा प्रकार कळत नाही, शास्त्रांमधील विचारही माहीत नाहीत आणि मला मराठी भाषाही व्यवस्थित येत नाही, म्हणून मी तुम्हाला विनंती करतो.
समस्त तुम्ही कृपा करणे । माझिया वचना साह्य होणे । शब्दब्युत्पत्तीही नेणे । कविकुळ तुम्ही प्रतिपाळा ॥३९॥	तुम्ही सर्व माझ्यावर कृपा करा. माझ्या शब्दांना मदत करा. मला शब्दांचे मूळ (शब्दब्युत्पत्ती) देखील माहीत नाही. हे कविकुळा, तुम्ही माझा प्रतिपाळ करा (आधार व्हा).
ऐसे सकळिका विनवोनि । मग ध्याइले पूर्वज मनी । उभयपक्ष जनकजननी । माहात्म्य पुण्यपुरुषांचे ॥४०॥	अशा प्रकारे सर्वांना विनंती करून, मग लेखकाने मनात आपल्या आई-वडिलांच्या दोन्ही बाजूंच्या (उभयपक्ष) पुण्यवान पूर्वजांचे स्मरण केले.
आपस्तंबशाखेसी । गोत्र कौंडिण्य महाऋषि । साखरे नाम ख्यातिशी । सायंदेवापासाव ॥४१॥	आपस्तंब शाखेतील, कौंडिण्य गोत्राचे महाऋषी. सायंदेवापासून 'साखरे' हे नाव प्रसिद्ध झाले.
त्यापासूनि नागनाथ । देवराव तयाचा सुत । सदा श्रीसद्‍गुरुचरण ध्यात । गंगाधर जनक माझा ॥४२॥	त्या सायंदेवापासून नागनाथ आणि त्याचा पुत्र देवराव. ते नेहमी सद्गुरूंच्या चरणांचे ध्यान करत. गंगाधर हे माझे वडील (जनक) आहेत.
नमन करिता जनकचरणी । मातापूर्वज ध्यातो मनी । जो का पूर्वज नामधारणी । आश्वलायन शाखेचा ॥४३॥	वडिलांच्या चरणांना नमस्कार करून, मी मनात आईच्या पूर्वजांचे स्मरण करतो, जे आश्वलायन शाखेचे आणि 'नामधारणी' नावाचे होते.
काश्यपाचे गोत्री । चौंडेश्वरी नामधारी । वागे जैसा जन्हु अवधारी । अथवा जनक गंगेचा ॥४४॥	ते काश्यप गोत्राचे होते आणि 'चौंडेश्वरी' हे नाव धारण करत. ते जन्हू ऋषींसारखे (ज्यांनी गंगा पिऊन टाकली) किंवा गंगेचे जनक (हिमालय) यांसारखे वागत होते, हे ऐका.
त्याची कन्या माझी जननी । निश्चये जैशी भवानी । चंपा नामे पुण्यखाणी । स्वामिणी माझी परियेसा ॥४५॥	त्यांची कन्या माझी आई (जननी) आहे. ती निश्चितपणे भवानीसारखी आहे. तिचे नाव चंपा आहे आणि ती पुण्यांची खाण (पुण्यखाणी) आहे. ती माझी स्वामिनी (आश्रयदाती) आहे, हे ऐका.
नमिता जनकजननीसी । नंतर नमू श्रीगुरुसी । घाली मति प्रकाशी । गुरुचरण स्मरावया ॥४६॥	आई-वडिलांना वंदन केल्यावर, मी श्रीगुरूंना नमन करतो. गुरुचरणांचे स्मरण करण्यासाठी ते माझ्या बुद्धीमध्ये प्रकाश (ज्ञान) घालोत.
गंगाधराचे कुशी । जन्म झाला परियेसी । सदा ध्याय श्रीगुरुसी । एका भावे निरंतर ॥४७॥	गंगाधराच्या पोटी माझा जन्म झाला आहे, हे ऐका. मी नेहमी, एका भावाने, श्रीगुरूंचे निरंतर ध्यान करतो.
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर । करी संतांसी नमस्कार । श्रोतये विनवी वारंवार । क्षमा करणे बाळकासी ॥४८॥	म्हणूनच सरस्वतीगंगाधर (कवीचे नाव) संतांना नमस्कार करतो आणि श्रोत्यांना वारंवार विनंती करतो की या बालकाला (मला) क्षमा करावी.
वेदाभ्यासी संन्यासी । यती योगेश्वर तापसी । सदा ध्याती श्रीगुरुसी । तयांसी माझा नमस्कार ॥४९॥	वेदांचे अभ्यास करणारे संन्यासी, यती, योगेश्वर आणि तपस्वी जे नेहमी श्रीगुरूंचे ध्यान करतात, त्यांना माझा नमस्कार असो.
विनवितसे समस्तांसी । अल्पमती आपणासी । माझे बोबडे बोलांसी । सकळ तुम्ही अंगिकारा ॥५०॥	मी तुम्हा सर्वांना विनंती करतो की माझी बुद्धी (मती) अल्प आहे. माझ्या या बोबड्या शब्दांचा (ग्रंथातील शब्दांचा) तुम्ही सर्वांनी स्वीकार करावा.
तावन्मात्र माझी मति । नेणे काव्यव्युतपत्ति । जैसे श्रीगुरु निरोपिती । तेणे परी सांगत ॥५१॥	माझी बुद्धी तेवढीच (अल्प) आहे. मला काव्य करण्याची कला माहीत नाही. श्रीगुरू जसे मला सांगतील, त्याच प्रकारे मी हे कथन करत आहे.
पूर्वापार आमुचे वंशी । गुरु प्रसन्न अहर्निशी । निरोप देती माते परियेसी । चरित्र आपुले विस्तारावया ॥५२॥	पूर्वीपासून आमच्या वंशामध्ये श्रीगुरू दिवस-रात्र (अहर्निशी) प्रसन्न आहेत. त्यांनीच मला त्यांचे चरित्र विस्ताराने सांगण्याचा निरोप दिला आहे, हे ऐका.
म्हणे ग्रंथ कथन करी । अमृतघट स्वीकारी । तुझे वंशी परंपरी । लाधती चारी पुरुषार्थ ॥५३॥	(श्रीगुरू म्हणाले) "ग्रंथाचे कथन कर आणि अमृताचा कलश (अमृतघट) स्वीकार कर. तुझ्या वंशामध्ये परंपरेने धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चार पुरुषार्थ प्राप्त होतील."
गुरुवाक्य मज कामधेनु । मनी नाही अनुमानु । सिद्धि पावविणार आपणु । श्रीनृसिंहसरस्वती ॥५४॥	माझ्यासाठी गुरूंचे वाक्य हे कामधेनूसारखे आहे. माझ्या मनात कोणताही संशय (अनुमानु) नाही. श्रीनृसिंहसरस्वती स्वतःच हा ग्रंथ सिद्धीस (पूर्णत्वास) नेतील.
त्रैमूर्तीचा अवतार । झाला नृसिंहसरस्वती नर । कवण जाणे याचा पार । चरित्र कवणा न वर्णवे ॥५५॥	नृसिंहसरस्वती हे तिन्ही देवांचे (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) अवतार आहेत. यांच्या लीलांचा अंत (पार) कोणालाही माहीत नाही. यांचे चरित्र कोणालाही पूर्णपणे वर्णन करता येणार नाही.
चरित्र ऐसे श्रीगुरुचे । वर्णू न शके मी वाचे । आज्ञापन असे श्रीगुरुचे । म्हणोनि वाचे बोलतसे ॥५६॥	श्रीगुरूंचे असे चरित्र मी माझ्या वाणीने वर्णन करू शकत नाही. पण श्रीगुरूंची आज्ञा (आज्ञापन) आहे, म्हणूनच मी मुखाने हे बोलत आहे.
ज्यास पुत्रपौत्री असे चाड । त्यासी कथा हे असे गोड । लक्ष्मी वसे अखंड । तया भुवनी परियेसा ॥५७॥	ज्याला पुत्र आणि नातवंडांची (पुत्रपौत्रीची) इच्छा आहे, त्याला ही कथा अत्यंत गोड (आवडणारी) वाटेल. हे ऐका, त्यांच्या घरी अखंड लक्ष्मी वास करते.
ऐशी कथा जयाचे घरी । वाचिती नित्य प्रेमभरी । श्रियायुक्त निरंतरी । नांदती पुत्रकलत्रयुक्त ॥५८॥	ज्यांच्या घरी अशी कथा नेहमी प्रेमाने वाचली जाते, ते लोक पुत्र आणि पत्नीसह (पुत्रकलत्रयुक्त) निरंतर ऐश्वर्यासह (श्रियायुक्त) नांदतात.
रोग नाही तया भुवनी । सदा संतुष्ट गुरुकृपेकरोनि । निःसंदेह साता दिनी । ऐकता बंधन तुटे जाणा ॥५९॥	त्यांच्या घरात रोग नसतो. गुरुकृपेमुळे ते नेहमी समाधानी असतात. निःसंशयपणे, सात दिवसात ही कथा ऐकल्यास (सप्ताह पारायणाने) सर्व बंधने तुटतात, हे जाणून घ्या.
ऐसी पुण्यपावन कथा । सांगेन ऐक विस्तारता । सायासाविण होय साध्यता । सद्यःफल प्राप्त होय ॥६०॥	अशी पुण्यकारक (पुण्यपावन) कथा मी तुम्हाला विस्ताराने सांगतो, ती ऐका. ही कथा श्रवण केल्याने कष्ट न होताच (सायासाविण) साध्यता मिळते आणि त्वरित फळ (सद्यःफल) प्राप्त होते.
निधान लाधे अप्रयासी । तरी कष्ट का सायासी । विश्वास माझिया बोलासी । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥६१॥	जर सहजपणे (अप्रयासी) गुप्त धन (निधान) मिळत असेल, तर कष्ट कशाला करायचे? हे श्रोत्यांनो, माझ्या शब्दांवर विश्वास ठेवून एकाग्र चित्ताने (एकचित्ते) ही कथा ऐका.
आम्हा साक्षी ऐसे घडले । म्हणोनि विनवितसे बळे । श्रीगुरुस्मरण असे भले । अनुभवा हो सकळिक ॥६२॥	आम्हाला स्वतःला असा अनुभव आला आहे, म्हणून मी तुम्हाला आग्रहपूर्वक (बळे) विनंती करतो. श्रीगुरूंचे स्मरण खूप चांगले (भले) आहे. तुम्ही सर्वांनी तो अनुभव घ्यावा.
तृप्ति झालियावरी ढेकर । देती जैसे जेवणार । गुरुमहिमेचा उद्गार । बोलतसे अनुभवोनि ॥६३॥	जेवण झाल्यावर लोक जसे तृप्तीचे ढेकर देतात, त्याचप्रमाणे मी गुरूंच्या महिम्याचा उद्गार (गौरव) स्वतः अनुभव घेऊन बोलत आहे.
मी सामान्य म्हणोनि । उदास व्हाल माझे वचनी । मक्षिकेच्या मुखांतुनी । मधु केवी ग्राह्य होय ॥६४॥	मी सामान्य आहे म्हणून तुम्ही माझ्या शब्दांकडे दुर्लक्ष कराल. (कारण) माशीच्या तोंडातून (मक्षिकेच्या मुखांतुनी) मध कसा स्वीकारला जाईल
जैसे शिंपल्यांत मुक्ताफळ । अथवा कर्पूर कर्दळ । विचारी पा अश्वत्थमूळ । कवणापासाव उत्पत्ति ॥६५॥	जसे शिंपल्यात मोती (मुक्ताफळ) असते, किंवा केळीच्या (कदळ) झाडात कापूर असतो, (त्याचप्रमाणे) पिंपळाचे झाड (अश्वत्थमूळ) कोणापासून उत्पन्न होते, याचा विचार करा. (अर्थात, चांगल्या गोष्टी सामान्य ठिकाणीही आढळतात.)
ग्रंथ कराल उदास । वाकुड कृष्ण दिसे ऊस । अमृतवत निघे त्याचा रस । दृष्टि द्यावी तयावरी ॥६६॥	तुम्ही या ग्रंथाकडे दुर्लक्ष कराल. ऊस वाकडा आणि बाहेरून काळा दिसतो, पण त्याचा रस अमृतासारखा गोड असतो. त्यामुळे तुम्ही त्या रसाकडे लक्ष द्यावे (ग्रंथाच्या अर्थाकडे लक्ष द्यावे).
तैसे माझे बोलणे । ज्याची चाड गुरुस्मरणे । अंगिकार करणार शहाणे । अनुभविती एकचित्ते ॥६७॥	त्याचप्रमाणे, ज्यांना गुरुस्मरणाची आवड आहे, असे शहाणे (समंजस) लोक माझ्या बोलण्याचा स्वीकार करतील आणि एकाग्र चित्ताने अनुभव घेतील.
ब्रह्मरसाची गोडी । अनुभवितां फळें रोकडी । या बोलाची आवडी । ज्यासी संभवे अनुभव ॥६८॥	या ग्रंथातून मिळणाऱ्या ब्रह्मरसाची गोडी अनुभवल्यास लगेच (रोकडी) फळे मिळतात. या शब्दांची आवड त्यांनाच निर्माण होईल, ज्यांना अनुभव घेण्याची इच्छा आहे.
गुरुचरित्र कामधेनु । ऐकता होय महाज्ञानु । श्रोती करोनिया सावध मनु । एकचिते परियेसा ॥६९॥	गुरुचरित्र ही कामधेनूसारखी आहे. ती ऐकल्याने महान ज्ञान प्राप्त होते. म्हणून श्रोत्यांनी मन एकाग्र (सावध) करून एका चित्ताने हे ऐकावे.
श्रीगुरुनृसिंहसरस्वती । होते गाणगापुरी ख्याति । महिमा त्यांचा अत्यद्‍भुती । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥७०॥	श्रीगुरु नृसिंहसरस्वती हे गाणगापूर येथे प्रसिद्ध होते. त्यांचा महिमा अतिशय अद्भुत आहे. तो मी तुम्हाला एकाग्र चित्ताने सांगतो, ऐका
तया ग्रामी वसती गुरु । म्हणोनि महिमा असे थोरु । जाणती लोक चहू राष्ट्रु । समस्त जाती यात्रेसी ॥७१॥	त्या गावात (गाणगापुरात) गुरू राहतात, म्हणून त्याचे माहात्म्य खूप मोठे आहे. चारही दिशांमधील देशांमधील (चहू राष्ट्रु) लोक हे जाणतात आणि सर्वजण यात्रेसाठी तेथे जातात.
तेथे राहोनि आराधिती । त्वरित होय फलप्राप्ति । पुत्र दारा धन संपत्ति । जे जे इच्छिले होय जना ॥७२॥	तेथे राहून जे लोक आराधना करतात, त्यांना त्वरित फळ मिळते. लोकांना पुत्र, पत्नी (दारा), धन आणि संपत्ती - जे जे हवे ते ते प्राप्त होते.
लाधोनिया संताने । नामे ठेविती नामकरणे । संतोषरूपे येऊन । पावती चारी पुरुषार्थ ॥७३॥	संतती (संताने) प्राप्त झाल्यावर लोक तिचे नामकरण (नाम ठेवणे) करतात आणि नंतर आनंदाने (संतोषरूपे) येऊन धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चार पुरुषार्थ प्राप्त करतात.
ऐसे असता वर्तमानी । भक्त एक 'नामकरणी' । कष्टतसे अति गहनी । सदा ध्याय श्रीगुरुसी ॥७४॥	असे चालू असताना, एक नामकरणी नावाचा भक्त (नामधारक) होता. तो अतिशय दुःखी (गहनी) होता आणि नेहमी श्रीगुरूंचे ध्यान करत असे.
ऐसा मनी व्याकुळित । चिंतेने वेष्टिला बहुत । गुरुदर्शना जाऊ म्हणत । निर्वाणमानसे निघाला ॥७५॥	तो मनात असा व्याकुळ झाला होता आणि चिंतेने खूप ग्रासला होता. 'गुरुदर्शनाला जावे' असे मनात ठरवून (निर्वाणमानसे) तो निघाला.
अति निर्वाण अंतःकरणी । लय होवोनि गुरुचरणी । जातो शिष्यशिरोमणी । विसरोनिया क्षुधातृषा ॥७६॥	अंतःकरणात अत्यंत तळमळ घेऊन, गुरुचरणांशी एकरूप होऊन, तो शिष्यशिरोमणी भूक-तहान (क्षुधातृषा) विसरून जात आहे.
निर्धार करोनि मानसी । म्हणे पाहीन श्रीगुरुसी । अथवा सांडीन देहासी । जडस्वरूपे काय काज ॥७७॥	त्याने मनात निश्चय केला आणि म्हणाला: "मी श्रीगुरूंचे दर्शन घेईन, नाहीतर या देहाचा त्याग करीन. या जड (निष्क्रिय) देहाचा उपयोग काय?"
ज्याचे नामस्मरण करिता । दैन्यहानि होय त्वरिता । आपण तैसा नामांकिता । किंकर म्हणतसे ॥७८॥	ज्यांच्या नामस्मरणाने त्वरित दारिद्र्य दूर होते, त्यांचा मी 'नामधारक' नावाचा सेवक (किंकर) आहे, असे तो (नामकरणी) स्वतःला म्हणत होता.
दैव असे आपुले उणे । तरी का भजावे श्रीगुरुचरण । परिस लावता लोहा जाण । सुवर्ण केवी होतसे ॥७९॥	(तो मनात म्हणतो) माझे दैव जर कमी असेल, तर मी श्रीगुरूंच्या चरणांना का भजावे? परीस दगडाचा स्पर्श झाल्यावर लोखंडाचे सोने का होत नाही?
तैसे तुझे नाम परिसे । माझे ह्रदयी सदा वसे । माते कष्टी सायासे । ठेविता लाज कवणासी ॥८०॥	त्याचप्रमाणे तुझे नाव माझ्या हृदयामध्ये नेहमी वास करते. मला दुःखात (कष्टी सायासे) ठेवल्यास तुला कोणाला लाज वाटेल?
या बोलाचिया हेवा । मनी धरोनि पहावा । गुरुमूर्ती सदाशिवा । कृपाळू बा सर्वभूती ॥८१॥	या शब्दांचा हेतू (हेवा) मनात ठेवून तो गुरुमूर्ती सदाशिवाला पाहत होता, जो सर्व प्राणिमात्रांवर (सर्वभूती) कृपाळू आहे.
अतिव्याकुळ अंतःकरणी । निंदास्तुति आपुली वाणी । कष्टला भक्त नामकरणी । करिता होय परियेसा ॥८२॥	हे ऐका, अत्यंत व्याकुळ अंतःकरणाने तो नामकरणी भक्त आपल्या वाणीने (कधी) स्वतःची निंदा, तर (कधी) देवाची स्तुती करत कष्टत होता.
राग स्वेच्छा ओवीबद्ध म्हणावे । आजि पाहुणे पंढरीचे रावे । वंदू विघ्नहरा भावे । नमू ते सुंदरा शारदेसी ॥८३॥	(कवी सरस्वतीगंगाधर म्हणतात) मी स्वेच्छेने ओवीबद्ध रागात हे म्हणतो: आज पंढरीचे विठ्ठलराव (पंढरीचे रावे) पाहुणे आहेत. आपण भावाने विघ्नहराला वंदन करू आणि त्या सुंदर शारदेला (सरस्वतीला) नमन करू.
गुरूची त्रैमूर्ति । म्हणती वेदश्रुति । सांगती दृष्टान्ती । कलियुगात ॥८४॥	वेद आणि श्रुती (पुराणे) गुरूंचे त्रिमूर्ती रूप सांगतात आणि कलियुगात (नृसिंहसरस्वतींच्या रूपाने) ते सप्रमाण (दृष्टान्ती) सिद्ध झाले आहेत.
कलियुगात ख्याति । श्रीनृसिहसरस्वती । भक्तांसी सारथी । कृपासिंधू ॥८५॥	कलियुगात श्रीनृसिंहसरस्वती प्रसिद्ध आहेत. ते भक्तांचे सारथी (मार्गदर्शक) आणि कृपेचे सागर आहेत.
कृपासिंधु भक्ता । वेद वाखाणिता। त्रयमूर्ति गुरुनाथा । म्हणोनिया ॥८६॥	हे भक्तांवरील कृपासागरा, वेद ज्यांचे गुणगान करतात, अशा त्रिमूर्ती गुरुनाथास मी वंदन करतो.
त्रयमूर्तीचे गुण । तू एक निधान । भक्तांसी रक्षण । दयानिधि ॥८७॥	त्रिमूर्तींचे सर्व गुण असलेले तू एक अमूल्य भांडार (निधान) आहेस. तू दयानिधी असून भक्तांचे रक्षण करणारा आहेस.
दयानिधि यती । विनवितो मी श्रीपती । नेणे भावभक्ति । अंतःकरणी ॥८८॥	हे दयानिधी यती (संन्यासी), मी श्रीपतीला (विष्णूला) विनंती करतो. माझ्या अंतःकरणात कोणताही भाव किंवा भक्ती नाही.
अंतःकरणी स्थिरु । नव्हे बा श्रीगुरु । तू कृपासागरु । पाव वेगी ॥८९॥	हे श्रीगुरू, माझे अंतःकरण स्थिर नाही. तू कृपासागर आहेस, मला लवकर भेट (पाव वेगी).
पाव वेगी आता । नरहरी अनंता । बाळालागी माता । केवी टाकी ॥९०॥	हे नरहरी अनंता, आता मला लवकर भेट. आई आपल्या बाळाला (लागी) कशी सोडून देईल?
तू माता तू पिता । तूचि सखा भ्राता । तूचि कुळदेवता । परंपरी ॥९१॥	तूच माझी आई, तूच माझा पिता, तूच माझा मित्र आणि बंधू आहेस. परंपरेनुसार (वंशपरंपरेनुसार) तूच माझी कुलदेवता आहेस.
वंशपरंपरी । धरूनि निर्धारी । भजतो मी नरहरी । सरस्वतीसी ॥९२॥	मी वंशपरंपरेनुसार निश्चयपूर्वक नरहरी सरस्वतीला भजतो
सरस्वती नरहरी । दैन्य माझे हरी । म्हणूनि मी निरंतरी । सदा कष्टे व ॥९३॥	हे सरस्वती नरहरी, माझे दारिद्र्य (दैन्य) तू दूर कर. म्हणूनच मी निरंतर (सदा) कष्ट सहन करत आहे
सदा कष्ट चित्ता । का हो देशी आता । कृपासिंधु भक्ता । केवी होसी ॥९४॥	माझ्या चित्ताला (मनाला) तू आता नेहमी कष्ट का देत आहेस? तू भक्तांसाठी कृपासागर कसा आहेस?
कृपासिंधु भक्ता । कृपाळू अनंता । त्रयमूर्ति जगन्नाथा । दयानिधी ॥९५॥	हे भक्तांवरील कृपासागरा, हे कृपाळू अनंता, हे त्रिमूर्ती जगन्नाथा, हे दयानिधी.
त्रयमूर्ति तू होसी । पाळिसी विश्वासी । समस्त देवांसी । तूचि दाता ॥९६॥	तू त्रिमूर्ती आहेस. तू विश्वाचे पालन करतोस. तूच सर्व देवांना (वरदान) देणारा आहेस.
समस्ता देवांसी । तूचि दाता होसी । मागो मी कवणासी । तुजवांचोनी ॥९७॥	तूच सर्व देवांना वर देणारा आहेस. तुझ्याशिवाय मी कोणाला मागू?
तुजवाचोनी आता । असे कवण दाता । विश्वासी पोषिता । सर्वज्ञ तू ॥९८॥	तुझ्याशिवाय आता कोण देणारा आहे? तूच या विश्वाचे पोषण करणारा (पोषिता) आणि सर्वज्ञ आहेस
सर्वज्ञाची खूण । असे हे लक्षण । समस्तांचे जाणे । कवण ऐसा ॥९९॥	सर्वज्ञाची खूण (ओळख) हेच लक्षण आहे, की सर्व काही जाणणारा (जाणे) असा दुसरा कोण आहे?
सर्वज्ञ म्हणोनि । वानिती पुराणी । माझे अंतःकरणी । न ये साक्षी ॥१००॥	पुराणांमध्ये तुला सर्वज्ञ म्हणून गौरविले (वानिती) आहे, पण माझ्या अंतःकरणाला त्याची साक्ष पटत नाही.
कवण कैशापरी । असती भूमीवरी । जाणिजेचि तरी । सर्वज्ञ तो ॥१॥	पृथ्वीवर कोण कशा अवस्थेत (कैशापरी) आहेत, हे जो जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने सर्वज्ञ होय.
बाळक तान्हये । नेणे बापमाये । कृपा केवी होय । मातापित्या ॥२॥	(परंतु) लहान बाळ आई-वडिलांना ओळखत नाही, मग आई-वडिलांना त्याची दया कशी येते?
दिलियावांचोनि । न देववे म्हणोनि । असेल तुझे मनी । सांग मज ॥३॥	"तू काही दिल्याशिवाय मी तुला देऊ शकत नाही," असे जर तुझ्या मनात असेल, तर ते मला सांग.
समस्त महीतळी । तुम्हा दिल्हे बळी । त्याते हो पाताळी । बैसविले ॥४॥	(बळीने) संपूर्ण पृथ्वी तुम्हाला दिली, तरी तुम्ही त्याला पाताळात बसवले
सुवर्णाची लंका । तुवा दिल्ही एका । तेणे पूर्वी लंका । कवणा दिल्ही ॥५॥	तू एकाला (बिभीषणाला) सोन्याची लंका दिलीस. त्याने तुला यापूर्वी काय दिले होते?
अढळ ध्रुवासी । दिल्हे ह्रषीकेशी । त्याने हो तुम्हासी । काय दिल्हे ॥६॥	हे हृषीकेशा (विष्णू), तू ध्रुवाला अढळपद (स्थिर स्थान) दिले. त्याने तुला काय दिले होते?
निःक्षत्र करूनी । विप्राते मेदिनी । देता तुम्हा कोणी । काय दिल्हे ॥७॥	(परशुरामाने) पृथ्वी क्षत्रियहीन करून ब्राह्मणांना दिली. तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी तुम्हाला काय दिले होते?
सृष्टीचा पोषक । तूचि देव एक । तूते मी मशक । काय देऊ ॥८॥	तूच या सृष्टीचे पोषण करणारा एकमेव देव आहेस. मी तर एक सामान्य किडा (मशक) आहे, मी तुला काय देऊ?
नाही तुम्हा जरी । श्रीमंत नरहरी । लक्ष्मी तुझे घरी । नांदतसे ॥९॥	हे श्रीमंत नरहरी, जर तुम्हाला (काही देण्याची) गरज नाही, तर लक्ष्मी तुझ्या घरी नांदत आहे.
याहोनी आम्हासी । तू काय मागसी । सांग ह्रषीकेशी । काय देऊ ॥११०॥	याहून अधिक तू आमच्याकडून काय मागणार? हे हृषीकेशा, सांग, मी तुला काय देऊ?
मातेचे वोसंगी । बैसोनिया बाळ वेगी । पसरी मुखसुरंगी । स्तनकांक्षेसी ॥११॥	बाळ आईच्या मांडीवर (वोसंगी) बसून लगेच (वेगी) सुंदर मुख (मुखसुरंगी) पसरतो आणि स्तनाची इच्छा (स्तनकांक्षेसी) करतो
बाळापासी माता । काय मागे ताता । ऐक श्रीगुरुनाथा । काय देऊ ॥१२॥	हे बाळा, आई तुझ्याकडे काय मागते? हे श्रीगुरुनाथा, ऐक, मी तुला काय देऊ?
घेऊनिया देता । नाम नाही दाता । दयानिधि म्हणता । बोल दिसे ॥१३॥	काही घेऊन जो देतो, त्याला 'दाता' म्हणत नाहीत. तुला 'दयानिधी' म्हणणे ही केवळ एक उपाधी दिसते.
देऊ न शकसी । म्हणे मी मानसी । चौदाही भुवनासी । तूचि दाता ॥१४॥	'मी देऊ शकत नाही' असे मी मनात म्हणत नाही, कारण चौदाही भुवनांना देणारा तूच आहेस.
तुझे मनी पाही । वसे आणिक काही । सेवा केली नाही । म्हणोनिया ॥१५॥	कदाचित तुझ्या मनात दुसरे काही असेल, की 'याने माझी सेवा केली नाही'.
सेवा घेवोनिया । देणे हे सामान्य । नाम नसे जाण । दातृत्वासी ॥१६॥	सेवा घेऊन काही देणे हे सामान्य आहे. (असे केल्यास) 'दातृत्व' हे नाव (तुला) शोभणार नाही, हे जाणून घे.
तळी बावी विहिरी । असती भूमीवरी । मेघ तो अंबरी । वर्षतसे ॥१७॥	तलाव, बावडी, विहिरी जमिनीवर असतात, पण ढग (मेघ) आकाशात (अंबरी) पाऊस पाडतो.
मेघाची ही सेवा । न करिता स्वभावा । उदकपूर्ण सर्वा । केवी करी ॥१८॥	ढगांची कोणतीही सेवा न करता तो आपल्या स्वभावाने (स्वभावा) सर्वांना पाणी कसे देतो?
सेवा अपेक्षिता । बोल असे दाता । दयानिधि म्हणता । केवी साजे ॥१९॥	जर तू सेवेची अपेक्षा करत असशील, तर तुला 'दाता' म्हणणे ही उपहास (बोल) ठरेल. तुला 'दयानिधी' म्हणणे कसे शोभेल?
नेणे सेवा कैसी । स्थिर होय मानसी । माझे वंशोवंशी । तुझे दास ॥१२०॥	मला सेवा कशी करायची हे माहीत नाही, माझे मन स्थिर होत नाही, पण माझे वंशपरंपरेने (वंशोवंशी) तुझे दास आहेत.
माझे पूर्वजवंशी । सेविले तुम्हांसी । संग्रह बहुवसी । तुझे चरणी ॥२१॥	माझ्या पूर्वजांनी तुमच्या चरणांची सेवा केली आहे. तुझ्या चरणांशी त्यांची खूप मोठी जमापुंजी (संग्रह बहुवसी) आहे.
बापाचे सेवेसी । पाळिती पुत्रासी । तेवी त्वा आम्हासी । प्रतिपाळावे ॥२२॥	बापाची सेवा केल्याबद्दल जसे पुत्राला पाळले जाते, त्याचप्रमाणे तू आमचे पालनपोषण (प्रतिपाळावे) करावे.
माझे पूर्वधन । तुम्ही द्यावे ऋण । का बा नये करुणा । कृपासिंधु ॥२३॥	तुम्ही माझे पूर्वजांचे धन (सेवा) परतफेड म्हणून द्यावे. हे कृपासागरा, तुला दया का येत नाही?
आमुचे आम्ही घेता । का बा नये चित्ता । मागेन मी सत्ता । घेईन आता ॥२४॥	आमचेच आम्ही मागत असताना तुला वाईट का वाटू नये? आता मी हक्काने (सत्ता) मागेन आणि घेईनच.
आता मज जरी । न देसी नरहरी । जिंतोनि वेव्हारी । घेईन जाणा ॥२५॥	हे नरहरी, आता जर तू मला (माझे हक्काचे) दिले नाहीस, तर मी तुला जिंकून (जिंतोनि) वाद घालून (वेव्हारी) ते घेईन, हे जाणून घे.
दिसतसे आता । कठिणता गुरुनाथा । दास मी अंकिता । सनातन ॥२६॥	हे गुरुनाथा, आता तू कठोर (कठिणता) दिसत आहेस. मी तर तुझा सनातन (नेहमीचा) आणि नाममुद्रा असलेला (अंकिता) दास आहे.
आपुले समान । असेल कवण । तयासवे मन । कठिण कीजे ॥२७॥	तुझ्यासारखा (समान) जर कोणी असेल, तर त्याच्याशी तुझे मन कठोर कर.
कठीण कीजे हरी । तुवा दैत्यांवरी । प्रल्हाद कैवारी । सेवकांसी ॥२८॥	हे हरी, तू दैत्यांशी कठोर वागलास, पण सेवकांसाठी (प्रल्हादासाठी) तू कैवारी (मदतगार) होतास.
सेवका बाळकासी । करू नये ऐसी । कठिणता परियेसी । बरवे न दिसे ॥२९॥	हे ऐका, सेवकाशी (दासाशी) आणि बालकाशी अशी कठोरता (कठिणता) करणे चांगले दिसत नाही.
माझिया अपराधी । धरोनिया बुद्धि । अंतःकरण क्रोधी । पहासी जरी ॥१३०॥	माझ्या (एखाद्या) अपराधाचा विचार (बुद्धी) करून तू जर माझ्याकडे क्रोधी अंतःकरणाने पाहत असशील, तरी...
बाळक मातेसी । बोले निष्ठुरेसी । अज्ञाने मायेसी । मारी जरी ॥३१॥	बाळ आईशी कठोरपणे (निष्ठुरेसी) बोलला, किंवा अज्ञानाने आईला मारले तरी...
माता त्या कुमारासी । कोप न धरी कैशी । आलिंगोनि हर्षी । संबोखी पा ॥३२॥	ती आई त्या बाळावर रागवत नाही, तर त्याला आनंदाने (हर्षी) आलिंगन देऊन त्याचे सांत्वन करते.
कवण्या अपराधेसी । न घालिसी आम्हासी । अहो ह्रषीकेशी । सांगा मज ॥३३॥	हे हृषीकेशा (विष्णू), कोणत्या अपराधासाठी तू आम्हाला दूर करत आहेस, ते मला सांग.
माता हो कोपासी । बोले बाळकासी । जावोनि पितयासी । सांगे बाळ ॥३४॥	जर आई रागावून बाळाशी बोलली, तर बाळ जाऊन वडिलांना (पितयासी) सांगतो.
माता कोपे जरी । एखादे अवसरी । पिता कृपा करी । संबोखूनि ॥३५॥	जर आई एखाद्या वेळी (अवसरी) रागावली, तरी वडील त्याला प्रेमाने (कृपा करी) सांत्वन देऊन शांत करतात.
तू माता तू पिता । कोपसी गुरुनाथा । सांगो कवणा आता । क्षमा करी ॥३६॥	हे गुरुनाथा, तूच आई आणि तूच पिता आहेस. तूच रागावलास, तर मी आता कोणाला सांगू? म्हणून मला क्षमा कर.
तूचि स्वामी ऐसा । जगी झाला ठसा । दास तुझा भलतैसा । प्रतिपाळावा ॥३७॥	तूच स्वामी आहेस, अशी जगात खूण (ठसा) निर्माण झाली आहे. मग तुझा दास कसाही असला तरी त्याचे पालनपोषण (प्रतिपाळावा) करणे तुला योग्य आहे.
अनाथरक्षक । म्हणती तुज लोक । मी तुझा बाळक । प्रतिपाळावे ॥३८॥	लोक तुला अनाथांचे रक्षक म्हणतात. मी तुझा बाळ आहे, तू माझे पालनपोषण कर.
कृपाळु म्हणोनि । वानिती पुराणी । माझे बोल कानी । न घालिसीच ॥३९॥	पुराणांमध्ये तुझे कृपाळूपण म्हणून गुणगान (वानिती) केले जाते, पण तू माझ्या शब्दांकडे लक्ष देत नाहीस.
नायकसी गुरुराणा । माझे करुनावचना । काय दुश्चितपणा । तुझा असे ॥४०॥	हे गुरुराजा, तू माझे करुणेचे शब्द (करुनावचना) ऐकत नाहीस. तुझे मन इतके उदास (दुश्चितपणा) का झाले आहे?
माझे करुणावचन । न ऐकती तुझे कान । ऐकोनि पाषाण । विखुरतसे ॥४१॥	तुझे कान माझे करुणेचे शब्द ऐकत नाहीत. (पण हे शब्द) ऐकून तर पाषाण (दगड) देखील विरघळून जातो.
करुणा करी ऐसे । वानिती तुज पिसे । अजुनी तरी कैसे । कृपा न ये ॥४२॥	तू करुणा करतोस असे लोक वेड्यासारखे (पिसे) तुझे गुणगान करतात. तरीही तुला अजून दया का येत नाही?
ऐसे नामांकित । विनविता त्वरित । कृपाळु श्रीगुरुनाथ । आले वेगी ॥४३॥	अशाप्रकारे नामधारक त्वरित (त्वरित) विनंती करत असताना, कृपाळू श्रीगुरुनाथ लवकर (वेगी) आले.
वत्सालागी धेनु । जैशी ये धावोनु । तैसे श्रीगुरु आपणु । आले जवळी ॥४४॥	वासरासाठी गाय (धेनु) जशी धावत येते, त्याचप्रमाणे श्रीगुरू स्वतः जवळ आले.
येतांचि गुरुमुनि । वंदी नामकरणी । मस्तक ठेवोनि । चरणयुग्मी ॥४५॥	गुरुमुनी येताच नामधारकाने त्यांच्या चरणांवर (चरणयुग्मी) मस्तक ठेवून वंदन केले.
केश तो मोकळी । झाडी चरणधुळी । आनंदाश्रुजळी । अंघ्रि क्षाळी ॥४६॥	त्याने केस मोकळे करून त्या केसांनी (आपले) चरणांवरील धूळ झाडली आणि आनंदाच्या अश्रूंनी (आनंदाश्रुजळी) त्यांचे चरण (अंघ्रि) धुतले.
ह्रदयमंदिरात । बैसवोनि व्यक्त । पूजा उपचारित । षोडशविधि ॥४७॥	त्यांना हृदयाच्या मंदिरात स्पष्टपणे (व्यक्त) स्थापित करून, सोळा उपचारांनी (षोडशविधि) त्यांची पूजा केली.
आनंदभरित । झाला नामांकित । ह्रदयी श्रीगुरुनाथ । स्थिरावला ॥४८॥	नामधारक आनंदित झाला आणि श्रीगुरुनाथ त्याच्या हृदयात स्थिर झाले.
भक्तांच्या ह्रदयांत । राहे श्रीगुरुनाथ। संतोष बहुत । सरस्वतीसी ॥४९॥	श्रीगुरुनाथ भक्तांच्या हृदयात राहतात. (हे पाहून) सरस्वतीगंगाधराला (सरस्वतीसी) खूप आनंद झाला.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे मंगलाचरणं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ॥ ओवीसंख्या १४९ ॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील, मंगलाचरण प्रथम अध्याय समाप्त झाला. श्री गुरुदत्तात्रेय अर्पणमस्तू 🙏🙇🏻

गुरुचरित्र अध्याय दुसरा 👈

👆 श्री गुरुचरित्रातील दुसरा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.