गुरुचरित्र अध्याय पाचवा ।५ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय पाचवा

॥दत्तात्रेयावतारकथनं॥ 

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक भक्तासी । सांगे सिद्ध विस्तारेसी । अवतार झाला मानुषी । भक्तजन तारावया ॥१॥	सिद्धमुनी नामधारक भक्ताला सविस्तर सांगू लागले: भक्तजनांना तारण करण्यासाठी (त्यांच्या उद्धारासाठी) देवाने मनुष्यरूपात अवतार घेतला.
ऐक भक्ता नामधारका । अंबरीषाकारणे विष्णु देखा । अंगकारिले अवतार ऐका । मानुषी नाना रूप घेतसे ॥२॥	नामधारका, ऐक. अंबरीष राजाच्या कारणास्तव (शापामुळे) विष्णूंनी अनेक अवतार स्वीकारले, मानवी आणि विविध रूपे धारण केली.
मत्स्य कूर्म वराह देख । नराचा देह सिंहाचे मुख । वामनरूप झाला भिक्षुक । झाला ब्राह्मण क्षेत्रकर्मी ॥३॥	(उदाहरणार्थ) मत्स्य (मासा), कूर्म (कासव), वराह (डुक्कर), नृसिंह (अर्धा मनुष्य, अर्धे सिंह), भिक्षुक (वामन), आणि परशुराम (क्षत्रियांचे काम करणारा ब्राह्मण) हे अवतार घेतले.
दशरथाचे कुळी जन्म । प्रख्यात अवतार श्रीराम । राजा होऊनि मागुती जन्म । गौळियाघरी गुरे राखी ॥४॥	दशरथाच्या कुळात श्रीराम म्हणून प्रसिद्ध अवतार घेतला. राजा झाल्यानंतर परत त्याने गौळ्याच्या घरी (यदुवंशात कृष्ण म्हणून) जन्म घेतला व गाई-गुरे राखली.
वस्त्रे फेडूनि झाला नग्न । बौद्धरूपी झाला आपण । होऊनि कलंकी अवतार जाण । तुरुंगारूढ काय आवडी ॥५॥	(वेळोवेळी) वस्त्रे सोडून नग्न (दिगंबर) झाला (दत्तात्रेय किंवा अन्य रूपे). तो बुद्ध रूपातही प्रकट झाला. आणि पुढे कलियुगाच्या शेवटी कलंकी अवतार धारण करेल. तो (परमात्मा) तुरुंगातही राहतो, त्याची ही किती मोठी आवड!
नाना प्रकार नाना वेष । अवतार धरी ह्रषीकेश । तारावया भक्तजनास । दुष्टहनन करावया ॥६॥	अशाप्रकारे विष्णू (ह्रषीकेश) भक्तांना तारण्यासाठी आणि दुष्टांचा नाश करण्यासाठी विविध प्रकारचे आणि विविध वेष धारण करून अवतार घेतात.
द्वापारांती झाला कली । अज्ञान लोक ब्राह्मणकुळी । आचारहीन होऊनि प्रबळी । वर्तती महिमा कलियुगी ॥७॥	द्वापरयुगाचा अंत होऊन कलयुग सुरू झाले. कलियुगाच्या प्रभावाने ब्राह्मणकुळातील लोक अज्ञानी झाले आणि आचार-विचारांनी हीन होऊन वागू लागले.
भक्तजनतारणार्थ । अवतार धरी श्रीगुरुनाथ । सगराकारणे भगीरथ । आणी गंगा भूमंडळी ॥८॥	(त्यांना वाचवण्यासाठी) भक्तजनांना तारण करण्यासाठी श्री गुरुनाथांनी अवतार घेतला. जसा सगर राजाच्या उद्धारासाठी भगीरथाने गंगा नदीला पृथ्वीवर आणले.
तैसे एक विप्रवनिता । आराधी श्रीविष्णु दत्ता । तिचे उदरी अवतार धरिता । आश्चर्य झाले परियेसा ॥९॥	त्याचप्रमाणे एका ब्राह्मण स्त्रीने श्री विष्णू (दत्त) यांची आराधना केली. तिच्या पोटी (उदरी) जेव्हा गुरूंचा अवतार झाला, तेव्हा काय आश्चर्य घडले, ते ऐक.
पिठापूर पूर्वदेशी । होता ब्राह्मण उत्तमवंशी । आपस्तंभ शाखेसी । नाम आपळराजा जाण ॥१०॥	पूर्वेकडील पिठापूर नावाच्या गावी एक उत्तम वंशातील ब्राह्मण राहत होता. तो आपस्तंभ शाखेचा असून त्याचे नाव आपळराज (आपस्तंभ) होते.
तयाची भार्या सुमता । असे आचार पतिव्रता । अतिथि आणि अभ्यागता । पूजा करी भक्तिभावे ॥११॥	त्यांची पत्नी सुमती ही अत्यंत आचारसंपन्न आणि पतिव्रता होती. ती अतिथी आणि पाहुणे यांची भक्तीभावाने पूजा करत असे.
ऐसे असतां वर्तमानी । पतिसेवा एकमनी । अतिथिपूजा सगुणी । निरंतर करीतसे ॥१२॥	असे चालले असताना ती एकाग्र चित्ताने पतीची सेवा आणि गुणवान अतिथींची पूजा नेहमी करत असे.
वर्तता ऐसे एके दिवशी । आला दत्त अतिथिवेषी । श्राद्ध होते अमावस्येसी । विप्राघरी तै देका ॥१३॥	असे घडत असताना, एका दिवशी अमावस्येच्या श्राद्धाच्या वेळी साक्षात दत्तात्रेय अतिथीच्या वेषात त्या ब्राह्मणाच्या घरी आले.
न जेवितां ब्राह्मण घरी । दत्ता भिक्षा घाली ते नारी । दत्तात्रेय साक्षात्कारी । प्रसन्न झाला तये वेळी ॥१४॥	त्या ब्राह्मणाच्या घरी इतर ब्राह्मण जेवायला बसण्यापूर्वीच त्या स्त्रीने दत्तात्रेयांना भिक्षा घातली. त्यामुळे साक्षात दत्तात्रेय त्यावेळी तिच्यावर प्रसन्न झाले.
त्रैमूर्तीचे रूप घेऊनि । स्वरूप दावियले अतिगहनी । पतिव्रता धावोनि चरणी । नमस्कारी मनोभावे ॥१५॥	त्यांनी त्रैमूर्तीचे (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) अतिशय गूढ असे रूप तिला दाखवले. त्या पतिव्रतेने धावत जाऊन मनोभावे त्यांच्या चरणांना नमस्कार केला.
दत्तात्रेय म्हणे तियेसी । माग माते इच्छिसी । जे जे वासना तुझे मानसी । पावसी त्वरित म्हणतसे ॥१६॥	दत्तात्रेय तिला म्हणाले: "माते, तुझ्या मनात जी इच्छा असेल, ती माग. तुझ्या मनात जी जी वासना आहे, ती तू त्वरित प्राप्त करशील."
ऐकोनि स्वामींचे वचन । विप्रवनिता करी चिंतन । विनवीतसे करद्वय जोडून । नानापरी स्तवोनिया ॥१७॥	स्वामींचे वचन ऐकून त्या ब्राह्मण स्त्रीने मनात चिंतन केले आणि दोन्ही हात जोडून, विविध प्रकारे स्तुती करून विनवणी केली.
म्हणे जय जय जगन्नाथा । तू तारक भवासी तत्त्वता । माझे मनी असे जे आर्ता । पुरवावी ते देवराया ॥१८॥	ती म्हणाली: "जय जय जगन्नाथा! तुम्ही खऱ्या अर्थाने या संसारातून तारणारे आहात. देवराया, माझ्या मनात जी इच्छा (आर्ता - तळमळ) आहे, ती पूर्ण करावी
तू कृपाळु सर्वा भूती । वेदपुराणे वाखाणिती । केवी वर्णावी तुझी कीर्ती । भक्तवत्सला कृपानिधि ॥१९॥	"तुम्ही सर्व प्राण्यांवर कृपा करणारे आहात, असे वेद आणि पुराणे वर्णन करतात. भक्तवत्सला, कृपानिधी! तुमच्या कीर्तीचे वर्णन मी कसे करू?"
मिथ्या नोहे तुझा बोल । जे का ध्रुवासी दिधले पद अढळ । बिभीषणासी लंकास्थळ । देऊनि राज्य समर्पिले ॥२०॥	"तुमचे बोलणे कधीही खोटे होत नाही. तुम्ही ध्रुवाला अढळ पद दिले आणि बिभीषणाला लंकेचे राज्य देऊन ते अर्पण केले."
भक्तजना तू आधार । तयालागी धरिसी अवतार । ब्रीद असे चराचर । चौदा भुवनामाझारी ॥२१॥	"तुम्ही भक्तजनांचे आधार आहात. त्यांच्यासाठीच तुम्ही अवतार धारण करता. ही प्रतिज्ञा (ब्रीद) चौदा भुवनांमध्ये प्रसिद्ध आहे."
आता माते वर देसी । वासना असे माझे मानसी । न व्हावे अन्यथा बोलासी । कृपानिधि देवराया ॥२२॥	"कृपानिधी देवराया! तुम्ही आता 'वर माग' असे मला सांगितले आहे. माझ्या मनात जी इच्छा आहे, ती तुमच्या शब्दांमुळे व्यर्थ होऊ नये."
माझे मनीची वासना । पुरवावी जगज्जीवना । अनाथरक्षका नारायणा । म्हणोनि चरणा लागतसे ॥२३॥	"जगज्जीवना! अनाथांचे रक्षण करणाऱ्या नारायणा! माझ्या मनातील वासना पूर्ण करा," असे म्हणून ती त्यांच्या चरणांना लागली.
ऐकोनि तियेचे करुणावचन । संतोषला त्रयमूर्ति आपण । कर धरिला आश्वासोन । सांग जननी म्हणतसे ॥२४॥	तिचे करुणापूर्ण वचन ऐकून त्रयमूर्ती (दत्त) स्वतः संतुष्ट झाले. त्यांनी तिचा हात धरून तिला आश्वासन दिले आणि 'हे माते, सांग' असे म्हणाले.
तव बोलिली पतिव्रता । स्वामी जे निरोपिले आता । जननी नाम मज ठेविता । करा निर्धार याच बोला ॥२५॥	तेव्हा ती पतिव्रता म्हणाली: "स्वामी, तुम्ही आत्ताच मला 'जननी' (माता) असे म्हणालात. याच बोलण्यावर माझा निश्चय करून, माझी ही इच्छा पूर्ण करा."
मज पुत्र झाले बहुत । नव्हेत स्थिर उपजतमृत । जे वाचले आता असत । अक्षहीन पादहीन ॥२६॥	"मला पुत्र खूप झाले, पण ते स्थिर नाहीत (जगले नाहीत). काही जन्मताच मृत झाले. आणि जे आता जिवंत आहेत, तेही अंधळे (अक्षहीन) आणि पांगळे (पादहीन) आहेत."
योग्य झाले नाही कोणी । काय करावे मूर्ख प्राणी । असोनि नसती येणे गुणी । पुत्रावीण काय जन्म ॥२७॥	"माझा एकही पुत्र योग्य (कर्तृत्ववान) झाला नाही. मूर्ख प्राण्यांनी काय करावे? पुत्र असूनही नसल्यासारखे आहेत. पुत्राशिवाय जन्म घेणे व्यर्थ आहे."
व्हावा पुत्र मज ऐसा । ज्ञानवंत पुराणपुरुषा । जगद्वंद्य वेदसदृशा । तुम्हांसारिका दातारा ॥२८॥	"मला तुमच्यासारखा ज्ञानवंत, पुराणपुरुष, जगाला वंदनीय (जगद्वंद्य), वेदांसमान आणि उदार (दातार) असा पुत्र हवा आहे."
ऐकोनि तियेचे वचन । प्रसन्न झाला दत्त आपण । पुढे असे कार्यकारण । दीक्षार्थ भक्तजनांसी ॥२९॥	तिचे वचन ऐकून दत्त स्वतः प्रसन्न झाले. कारण पुढे भक्तजनांना दीक्षा देण्यासाठी अवतार घेण्याचे कार्य होते.
तापसी म्हणे तियेसी । पुत्र होईल परियेसी । उद्धरिल तुझे वंशासी । ख्यातिवंत कलियुगी ॥३०॥	तो तापसी (दत्त) तिला म्हणाला: "ऐक, तुला पुत्र होईल. तो तुझ्या वंशाचा उद्धार करेल आणि कलियुगात तो खूप प्रसिद्ध (ख्यातिवंत) होईल."
असावे तुम्ही त्याचे बोली । येर्‍हवी न राहे तुम्हांजवळी । ज्ञानमार्गी अतुर्बळी । तुमचे दैन्य हरील ॥३१॥	"तुम्ही त्याच्या आज्ञेत राहावे. नाहीतर तो तुमच्याजवळ राहणार नाही. तो ज्ञानमार्गात अत्यंत बलवान असेल आणि तुमचे सर्व दैन्य (दुःख, दारिद्र्य) दूर करेल."
इतुके सांगोनि तापसी । अदृश्य झाला परियेसी । विस्मय करितसे मानसी । विप्रवनिता तयेवेळी ॥३२॥	इतके सांगून तो तापसी (दत्त) लगेच अदृश्य झाला. त्या ब्राह्मण स्त्रीला त्यावेळी मनात मोठे आश्चर्य वाटले.
विस्मय करोनि मनात । पतीसी सांगे वृत्तान्त । दोघे हर्षे निर्भर होत । म्हणती दत्तात्रेय होईल ॥३३॥	तिने मनात विस्मय करून हा सर्व वृत्तांत पतीला सांगितला. ते दोघे आनंदाने भरून गेले आणि 'आपला पुत्र साक्षात दत्तात्रेय होईल' असे मानू लागले.
माध्यान्हसमयी अतिथिकाळी । दत्त येताती तये वेळी । विमुख न होता तये काळी । भिक्षा मात्र घालिजे ॥३४॥	(मागच्या अध्यायातील संवादाचा संदर्भ) माध्यान्ह (दुपार) वेळी, अतिथी (श्राद्ध) भोजन काळात दत्त येतात. त्या वेळी त्यांना विन्मुख न करता फक्त भिक्षा घालावी.
दत्तात्रेयाचे स्थान । माहूर करवीर क्षेत्र खूण । तयाचा वास सदा जाण । पांचाळेश्वर नगरात ॥३५॥	दत्तात्रेयांचे स्थान माहूर आणि करवीर (कोल्हापूर) ही क्षेत्रे प्रसिद्ध आहेत. त्यांचा वास नेहमी पांचाळेश्वर नगरात असतो, हे जाण.
नाना वेष भिक्षुकरूप । दत्तात्रेय येती साक्षेप । न पुसतां मज निरोप । भिक्षा घाली म्हणतसे ॥३६॥	दत्तात्रेय अनेक वेषांत, भिक्षेकरूच्या रूपात येतात. "मला न विचारता (न पुसता) त्यांना भिक्षा घालावी," असे (सिद्धमुनी) नामधारकाला सांगतात.
विप्रस्त्री म्हणे पतीसी । आजि अवज्ञा केली तुम्हांसी । ब्राह्मण न जेवता आपण त्यासी । भिक्षा घातली म्हणतसे ॥३७॥	(श्राद्धाच्या दिवशी) ती ब्राह्मण स्त्री पतीला म्हणाली: "मी आज तुमची आज्ञा मोडली (अवज्ञा केली). इतर ब्राह्मण भोजन करण्यापूर्वीच मी त्या आलेल्याला (दत्ताला) भिक्षा घातली."
ऐकोनी सतीच्या बोला । विप्र मनी संतोषला । म्हणे पतिव्रते लाभ झाला । पितर माझे तृप्त झाले ॥३८॥	सतीचे हे बोलणे ऐकून ब्राह्मणाला (पतीला) मनात आनंद झाला. तो म्हणाला: "पतिव्रते, आपल्याला मोठा लाभ झाला आहे. माझे पितर तृप्त झाले."
करावे कर्म पितरांच्या नामी । सर्मपावे विष्णुसी आम्ही । साक्षात्कारे येऊनि स्वामी । भिक्षा केली आम्हा घरी ॥३९॥	"पितरांच्या नावाने केलेले कर्म आम्ही विष्णूंना अर्पण करतो. साक्षात स्वामी (विष्णू) आमच्या घरी येऊन त्यांनी भिक्षा स्वीकारली."
कृतार्थ झाले पितृगण समस्त । निर्धारे झाले स्वर्गस्थ । साक्षात्‍ विष्णु भेटले दत्त । त्रैमूर्तिअवतार ॥४०॥	"आमचे सर्व पितृगण कृतार्थ झाले आणि निश्चितपणे स्वर्गस्थ झाले. साक्षात त्रयमूर्तीचा अवतार असलेले दत्त-विष्णू आम्हाला भेटले."
धन्य तुझी मातापिता । जे वर लाधलीस मुख्य आता । पुत्र होईल निभ्रांता । न धरी चिंता मानसी ॥४१॥	"तुझे माता-पिता धन्य आहेत, कारण तुला हा मुख्य वर (पुत्रप्राप्तीचा) प्राप्त झाला. आता तू मनात कोणतीही चिंता न धरता, तुला निश्चितपणे पुत्र होईल."
हर्षे निर्भर होवोनि । राहिली दोघे निश्चित मनी । होती जाहली गर्भिणी । विप्रस्त्री परियेसा ॥४२॥	आनंदाने भरून जाऊन ते दोघे निश्चित मनाने राहिले. ती ब्राह्मण स्त्री गर्भवती झाली, हे ऐक.
ऐसे नव मास क्रमोनि । प्रसूत जाहली शुभदिनी । विप्रे स्नान करूनि । केले जातककर्म तये वेळी ॥४३॥	अशाप्रकारे नऊ महिने पूर्ण झाल्यावर ती शुभ दिवशी प्रसूता झाली. ब्राह्मणाने स्नान करून त्यावेळी जातक कर्म (जन्मानंतरचे विधी) केले.
मिळोनि समस्त विप्रकुळी । जातक वर्तविती तये वेळी । म्हणती तपस्वी होईल बळी । दीक्षाकर्ता जगद्‍गुरू ॥४४॥	सर्व ब्राह्मण एकत्र जमले आणि जन्मपत्रिका वाचून (जातक वर्तविती) म्हणाले: "हा मुलगा मोठा तपस्वी आणि बलवान होईल. तो जगद्गुरू होऊन लोकांना दीक्षा देईल."
ऐकोनि म्हणती मातापिता । हो कां आमुचा कुळउद्धरिता । आम्हा वर दिधला दत्ता । म्हणोनि ठेविती तया नाव ॥४५॥	हे ऐकून माता-पिता म्हणाले: "हा आमच्या कुळाचा उद्धार करणारा होवो. आम्हाला दत्तात्रेयांनी वर दिला आहे." असे म्हणून त्यांनी त्याचे नाव ठेवले.
श्रीपाद म्हणोनि या कारण । नाम ठेवी तो ब्राह्मण । अवतार केला त्रैमूर्ति आपण । भक्तजन तारावया ॥४६॥	या कारणामुळे त्या ब्राह्मणाने (आपळराज) त्याचे नाव श्रीपाद असे ठेवले. त्रयमूर्तींनी भक्तजनांना तारण्यासाठी हा अवतार घेतला.
वर्तत असता त्याचे घरी । झाली सात वर्षे पुरी । मौजीबधन ते अवसरी । करिता झाला द्विजोत्तम ॥४७॥	तो त्यांच्या घरी वाढत असताना त्याची सात वर्षे पूर्ण झाली. तेव्हा त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने (द्विजोत्तम) मौजीबंधन (मुंज) संस्कार केला.
बांधिता मौजी ब्रह्मचारी । म्हणता झाला वेद चारी । मीमांसा तर्क अतिविस्तारी । म्हणो लागला तये वेळी ॥४८॥	मौंजीबंधन केल्यावर तो ब्रह्मचारी (श्रीपाद) लगेच चारही वेद, मीमांसा आणि तर्कशास्त्र अत्यंत सविस्तरपणे बोलू लागला.
ऐकोनि समस्त नगरलोक। विस्मय करिती सकळिक । होईल अवतार कारणिक । म्हणोन बोलती आपणात ॥४९॥	हे ऐकून नगरातील सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले. ते आपसात बोलू लागले की, "हा काहीतरी विशेष कार्य करण्यासाठी आलेला अवतारपुरुष असणार."
आचार व्यवहार प्रायश्चित्त । समस्तांसी आपण बोलत । वेदान्तभाष्य वेदार्थ । सांगतसे द्विजवरांसी ॥५०॥	तो सर्वांशी आचार, व्यवहार आणि प्रायश्चित्ताच्या (पापक्षालनाच्या) नियमांविषयी बोलत असे. तो श्रेष्ठ ब्राह्मणांना वेदान्त भाष्य आणि वेदांचा अर्थ सांगत असे.
श्रीपादांचा गृहत्याग
वर्तता ऐसे तयासी । झाली वर्षे षोडशी । विवाह करू म्हणती पुत्रासी । मातापिता अवधारा ॥५१॥	असे चालत असताना त्याला सोळा वर्षे पूर्ण झाली. माता-पिता म्हणाले: "आता आपल्या पुत्राचा विवाह करू." (हे ऐका).
विचार करिती पुत्रासवे । बा रे लग्न तुवा करावे । श्रीपाद म्हणे ऐका भावे । माझी वांछा सांगेन ॥५२॥	त्यांनी पुत्रासोबत विचार केला: "बाळा, तू आता लग्न करावेस." तेव्हा श्रीपाद म्हणाले: "माझी इच्छा (वांछा) काय आहे, ती तुम्ही प्रेमाने ऐका."
कराल विवाह माझा तुम्ही । सांगो ऐका विचार आम्ही । वैराग्यस्त्रीसंगे असेन मी । काम्य आमुचे तियेजवळी ॥५३॥	"जर तुम्ही माझा विवाह करणार असाल, तर मी तुम्हाला माझा विचार सांगतो, तो ऐका. मी वैराग्यवान स्त्रीसोबत (योगिनीसोबत) राहीन. माझी खरी काम्य (इच्छा) तिच्याजवळ पूर्ण होईल."
ते स्त्रियेवाचूनि आणीक नारी । समस्त जाणा मातेसरी । जरी आणाल ते सुंदरी । वरीन म्हणे तये वेळी ॥५४॥	"त्या (वैराग्यवान) स्त्रीशिवाय इतर सर्व स्त्रिया माझ्यासाठी मातेसमान आहेत. तुम्ही जर ती (योगिनी) सुंदर स्त्री आणाल, तर मी तिच्याशी विवाह करीन," असे त्यांनी त्यावेळी सांगितले.
आपण तापसी ब्रह्मचारी । योगस्त्रियेवांचोनि नारी । बोल धरा निर्धारी । श्रीवल्लभ नाम माझे ॥५५॥	"मी तर तपस्वी ब्रह्मचारी आहे. योगिनी (वैराग्यमय जीवन) स्त्रीशिवाय दुसऱ्या स्त्रीशी मी संबंध ठेवणार नाही, हा माझा निश्चय आहे. माझे नाव श्रीवल्लभ आहे."
श्रीपाद श्रीवल्लभ नाम ऐसे । झाले त्रिमूर्ति कैसे । पितयाते म्हणतसे । जाउ उत्तरपंथासी ॥५६॥	श्रीपाद श्रीवल्लभ असे त्यांचे नाव कसे झाले! त्यांनी पित्याला सांगितले: "मी आता उत्तर दिशेला (उत्तरपंथासी) जाईल."
ऐकोनि पुत्राचे वचन । आठविले पूर्वसूचन । भिक्षुके सांगितली जे खूण । सत्य झाली म्हणतसे ॥५७॥	पुत्राचे हे बोलणे ऐकून पित्याला (आपळराज) पूर्वीचे संकेत आठवले. भिक्षुकाने (दत्तात्रेय) जी खूण सांगितली होती, ती आता सत्य झाली आहे, असे तो म्हणाला.
आताच या बोलासी । मोडा घालिता परियेसी । विघ्न होईल त्वरितेसी । म्हणोनि विचारिती तये वेळी ॥५८॥	'आत्ताच या बोलण्याला जर विरोध केला, तर त्वरित विघ्न (अडचण) येईल,' असा विचार त्यांनी त्यावेळी केला.
न म्हणावे पुत्र यासी । अवतारपुरुष तापसी । जैसे याचे वसे मानसी । तैसे करावे म्हणती दोघे ॥५९॥	'याला केवळ पुत्र मानू नये. हा अवतारपुरुष (देव) आणि तपस्वी आहे. याच्या मनात जसे असेल, तसेच करावे,' असे ते दोघे म्हणाले.
निश्चय करूनि आपुले मनी । पुत्राभिमुख जनकजननी । होती आशा आम्हांलागुनी । प्रतिपाळिसी म्हणोनिया ॥६०॥	मनात निश्चय करून माता-पिता पुत्रासमोर आले. "आम्ही अशी आशा धरली होती की, तू वृद्धापकाळात आमचे पालन करशील."
ऐशी मनी व्याकुळित । डोळा निघती अश्रुपात । माता पडली मूर्च्छागत । पुत्रस्नेहे करोनिया ॥६१॥	असे म्हणून ते मनात व्याकूळ झाले. त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि पुत्रप्रेमामुळे माता मूर्च्छित (बेहोश) पडली.
देखोनि मातेचे दुःख । संबोखित परमपुरुष । उठवूनि स्वहस्ते देख । अश्रुपात पुशितसे ॥६२॥	मातेचे दुःख पाहून त्या परमपुरुषाने (श्रीपाद श्रीवल्लभ) तिला सांत्वन केले. स्वतःच्या हाताने तिला उठवून तिच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसले.
न करी चिंता अहो माते । जे मागसी ते देईन तूते । दृढ करूनि चित्ताते । रहा सुके म्हणतसे ॥६३॥	"अहो माते, तू चिंता करू नकोस. तू जे मागशील, ते मी तुला देईन. तू आपले चित्त दृढ करून आनंदाने राहा."
बा रे तुजकरिता आपण । दुःख विसरले संपूर्ण । रक्षिसी आम्हा वृद्धांलागून । दैन्यावेगळे करोनि ॥६४॥	(माता म्हणाली) "बाळा, तुझ्यामुळे आम्ही आमचे सर्व दुःख विसरलो. तू आम्हांला वृद्धपणी दैन्यापासून (अडचणींपासून) दूर ठेवून आमचे रक्षण करशील."
पुत्र असती आपणा दोन । पाय पांगुळ अक्षहीन । त्याते पोशील आता कोण । आम्हा कवण रक्षील ॥६५॥	"आम्हांला जे दोन पुत्र आहेत, त्यांचे पाय पांगळे आणि डोळे अंधळे (अक्षहीन) आहेत. त्यांना कोण पोसणार आणि आमचे कोण रक्षण करणार?"
ऐकोनि जननीचे वचन । अवलोकी अमृतदृष्टीकरून । पुत्र दोघेही झाले सगुण । आली दृष्टिचरणादिक ॥६६॥	मातेचे वचन ऐकून श्रीपादांनी त्यांच्याकडे अमृतदृष्टीने पाहिले. पाहता पाहता ते दोघे पुत्रही सगुण (शरीराने उत्तम) झाले. त्यांची दृष्टी (डोळे) आणि चरण (पाय) पूर्ववत झाले.
वेदशास्त्रादि व्याकरण । सर्व म्हणती तत्क्षण । दोघे येऊनि धरिती चरण । कृतार्थ झालो म्हणोनिया ॥६७॥	ते दोघेही लगेच वेद, शास्त्रे आणि व्याकरण बोलू लागले. दोघांनी येऊन श्रीपादांचे चरण धरले आणि 'आम्ही कृतार्थ झालो' असे म्हणाले.
आश्वासून तया वेळी । दिधला वर तत्काळी । पुत्रपौत्री नांदा प्रबळी । श्रियायुक्त सनातन ॥६८॥	श्रीपादांनी (दत्तात्रेयांनी) त्या वेळी त्यांना (माता-पित्याला) आश्वासन दिले आणि लगेच वर दिला: "तुम्ही पुत्रांना आणि त्यांच्या पुत्रांना (पौत्र) घेऊन बलवान होऊन नांदा. तुम्ही धन-ऐश्वर्याने (श्रियायुक्त) आणि चिरकाल (सनातन) सुखी रहा."
सेवा करा जनकजननी । पावा सुख महाज्ञानी । इह सौख्य पावोनि । व्हाल मुक्त हे निश्चये ॥६९॥	"तुमच्या माता-पित्याची सेवा करा. महाज्ञान प्राप्त करून सुखी व्हा. या जगात सुख मिळवून अंती मुक्त व्हाल, हे निश्चित आहे."
ऐसे बोलोनि तयांसी । संबोधितसे मातेसी । पाहोनिया दोघा पुत्रांसी । राहता सुख पावाल ॥७०॥	असे त्या दोघा पुत्रांना बोलून श्रीपाद मातेला म्हणाले: "या दोन्ही पुत्रांना पाहून तुम्ही येथे सुखी राहाल."
पुत्र दोघे शतायुषी । निश्चय धरी वो मानसी । कन्या पुत्र होतील यांसी । तुम्ही नेत्री देखाल ॥७१॥	"ते दोन्ही पुत्र शतायुषी (दीर्घायुषी) होतील, हा निश्चय मनात ठेव. त्यांना कन्या आणि पुत्र होतील, ते तुम्ही स्वतः डोळ्यांनी पाहाल."
अखंड लक्ष्मी यांचे घरी । यांचे वंशपरंपरी । कीर्तिवंत सचराचरी । संपन्न होती वेदशास्त्रे ॥७२॥	"यांच्या घरी अखंड लक्ष्मी राहील. यांच्या वंशपरंपरेत सर्वजण कीर्तिवान, वेदशास्त्रांनी संपन्न आणि सर्वत्र प्रसिद्ध होतील."
आमची अवज्ञा न करिता । निरोप द्यावा आम्हा त्वरिता । जाणे असे उत्तरपंथा । दीक्षा द्यावया साधुजना ॥७३॥	"आम्ही सांगत आहोत, तेव्हा आमची आज्ञा न मोडता (अवज्ञा न करिता) आम्हाला लवकर निरोप द्या. मला साधुजनांना दीक्षा देण्यासाठी उत्तर दिशेकडे (उत्तरपंथा) जायचे आहे."
सांगोनि मातापित्यासी । अदृश्य झाला परियेसी । पावला त्वरित पुरी काशी । गुप्तरूपे होता तेथे ॥७४॥	माता-पित्याला असे सांगून ते (श्रीपाद) अदृश्य झाले. ते लगेच काशी (वाराणसी) नगरीत पोहोचले आणि तेथे काही काळ गुप्त रूपात राहिले.
निघाला तेथूनि बदरीविना । भेटी घेऊनि नारायणा । अवतार असे आपणा । कार्याकारण मनुष्यदेही ॥७५॥	तेथून निघून त्यांनी बद्रीनाथात जाऊन नारायणाची भेट घेतली. कार्यासाठी (कार्यकारण) त्यांनी मनुष्यदेह धारण केला आहे.
दीक्षा करावया भक्तजना । तीर्थे हिंडणे आपणा । मनोवेगे मार्गक्रमणा । आले तीर्थ गोकर्णासी ॥७६॥	भक्तजनांना दीक्षा देण्यासाठी त्यांना तीर्थयात्रा करायच्या होत्या. मनोवेगाने (मनाच्या गतीने) प्रवास करत ते गोकर्ण (कर्नाटक) या तीर्थक्षेत्राला आले.
ऐकोनि सिद्ध मुनींचे वचन । विनवी नामधारक आपण । ते परिसा श्रोतेजन । म्हणे सरस्वतीगंगाधरू ॥७७॥	सिद्धमुनींचे हे वचन ऐकून नामधारकाने पुन्हा विनंती केली. (कवी) सरस्वती गंगाधर म्हणतात: "हे श्रोतेजन हो, तुम्ही ती कथा ऐका."
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे दत्तात्रेयावतारकथनं नाम पंचमेऽध्यायः ॥५॥॥ श्रीपादश्रीवल्लभनृसिंहसरस्वतीदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील, दत्तात्रेय (श्रीपाद श्रीवल्लभ) अवताराचे कथन वर्णन करणारा पाचवा अध्याय समाप्त झाला.॥ श्रीपादश्रीवल्लभनृसिंहसरस्वतीदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय सहावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील सहावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.