गुरुचरित्र अध्याय चौथा ।४ था। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र –अध्याय चौथा

॥अनसूयेचे उपाख्यान॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
ऐशी शिष्याची विनंती । ऐकोन सिद्ध काय बोलती । साधु साधु तुझी भक्ति । प्रीति पावो गुरुचरणी ॥१॥	शिष्याची (नामधारकाची) अशी विनंती ऐकून सिद्धमुनी म्हणाले: "उत्तम, उत्तम! तुझी भक्ती गुरूंच्या चरणी दृढ होत राहो."
ऐक शिष्यचूडामणी । धन्य धन्य तुझी वाणी । आठवतसे तुझ्या प्रश्नी । आदिमध्यावसानक ॥२॥	शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या नामधारका, तुझी वाणी धन्य आहे. तुझ्या प्रश्नातून मला आदी (सुरुवात), मध्य आणि अवसान (शेवट) आठवत आहे. (म्हणजेच, तू मूळ कारण विचारलेस).
प्रश्न केला बरवा निका । सांगेन आतां तुज विवेका । अत्रि ऋषीचा पूर्वका । सृष्टीपासोनि सकळ ॥३॥	तू अतिशय सुंदर आणि योग्य प्रश्न विचारला आहेस. आता मी तुला विवेकाने (तर्कशुद्ध पद्धतीने) सृष्टीच्या उत्पत्तीपासून अत्रि ऋषींचा मूळ इतिहास सविस्तर सांगतो.
पूर्वी सृष्टि नव्हती काही । जलमय होते सर्वही । आपोनारायण म्हणोनि पाही । वेद बोलती याची कारणे ॥४॥	पूर्वी सृष्टी (जगाचे स्वरूप) काही नव्हते, सर्वत्र केवळ पाणीच पाणी भरलेले होते. म्हणूनच या स्थितीला आपोनारायण (पाणी हेच नारायण) असे वेद सांगतात.
उदक आपोनारायण । सर्वां ठायी वास पूर्ण । बुद्धिसंभवप्रपंचगुण । हिरण्यगर्भ अंड निर्मिले ॥५॥	आपोनारायण (विष्णू) हे सर्व ठिकाणी पूर्णपणे वास करणारे आहेत. त्यांनी बुद्धीने प्रेरित होऊन पंचमहाभूतांच्या गुणांनी युक्त असे हिरण्यगर्भ (सुवर्णाचे अंडे) निर्माण केले.
तेचि ब्रह्मांड नाम जाहले । रजोगुने ब्रह्मासि निर्मिले । हिरण्यगर्भ नाम पावले । देवतावर्ष एक होते ॥६॥	त्या अंड्यालाच ब्रह्मांड हे नाव मिळाले. त्या अंड्यातून रजोगुणाने ब्रह्मदेवाला निर्माण केले. तो हिरण्यगर्भ (ब्रह्मदेव) एक वर्ष देवांच्या रूपात (निद्रावस्थेत) होता.
तेचि ब्रह्मांड देखा । फुटोनि शकले झाली ऐका । एक शकल भूमिका । होऊनि ठेली शकले दोनी ॥७॥	ते ब्रह्मांड फुटून त्याचे दोन तुकडे झाले, ते ऐक. त्यातील एक तुकडा भूमी (पृथ्वी) बनला.
ब्रह्मा तेथे उपजोन । रचिले चवदाहि भुवन । दाही दिशा मानसवचन । काळ कामक्रोधादि सकळ ॥८॥	ब्रह्मदेवाने तेथे उत्पन्न होऊन चौदाही भुवने (लोक) निर्माण केली. तसेच दहा दिशा, मानस, वचन (वाणी), काळ, काम, क्रोध इत्यादी सर्व गोष्टींची रचना केली.
सृष्टि रचावयासी । सप्त पुत्र उपजवी मानसी । नामे सांगेन परियेसी । सात जण ब्रह्मपुत्र ॥९॥	सृष्टीची रचना करण्यासाठी ब्रह्मदेवाने आपल्या मनातून सात पुत्र उत्पन्न केले. त्यांची नावे मी तुला सांगतो, ती ऐक.
मरीचि अत्रि आंगिरस । पुलस्त्य पुलह क्रतु वसिष्ठ । सप्त पुत्र जाहले श्रेष्ठ । सृष्टिकर्ता ब्रह्मा जाण ॥१०॥	मरीचि, अत्रि, आंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ – हे सात पुत्र (सप्तर्षी) श्रेष्ठ झाले, हे ब्रह्मदेवाने निर्माण केले.
सप्त ब्रह्मपुत्रांमधील अत्रि । तेथूनि पीठ गुरुसंतति । सांगेन ऐका एकचित्ती । सभाग्य नामधारका ॥११॥	ब्रह्मदेवाच्या सात पुत्रांपैकी अत्रि हेच गुरुपरंपरेचे (गुरुसंतति) मूळ पीठस्थान आहेत. हे मी तुला आता एकाग्र चित्ताने सांगतो, हे सभाग्य नामधारका, तू ऐक.
ऋषि अत्रीची भार्या । नाम तिचे अनसूया । पतिव्रताशिरोमणिया । जगदंबा तेचि जाण ॥१२॥	अत्रि ऋषींच्या पत्नीचे नाव अनसूया होते. ती पतिव्रतांमध्ये श्रेष्ठ असून साक्षात जगदंबेचे रूपच होती, हे जाण.
तिचे सौंदर्यलक्षण । वर्णू शके ऐसा कोण । जिचा पुत्र चंद्र आपण । तिचे रूप काय सांगो ॥१३॥	तिचे सौंदर्य आणि लक्षण (गुण) वर्णन करू शकेल असा कोण आहे? जिचा पुत्र स्वतः चंद्र आहे, तिचे रूप मी काय सांगणार!
पतिसेवा करी बहुत । समस्त सुरवर भयाभीत । स्वर्गैश्वर्य घेईल त्वरित । म्हणोनि चिंतिती मानसी ॥१४॥	ती अनसूया पतीची (अत्रि) खूप सेवा करत असे. तिच्या या सामर्थ्याने सर्व देव (सुरवर) घाबरले होते. ती आपले स्वर्गसुख (स्वर्गैश्वर्य) लगेच हिरावून घेईल, अशी चिंता ते मनात करत होते.
इंद्रादि सुरवर मिळुनि । त्रयमूर्तिपासी जाउनी । विनविताती प्रकाशोनी । आचार अत्रि ऋषीचा ॥१५॥	इंद्र आदी देव एकत्र जमले आणि त्रयमूर्ती (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) यांच्याकडे जाऊन अत्रि ऋषींच्या पत्नीच्या आचाराबद्दल (सामर्थ्याबद्दल) उघडपणे विनवणी करू लागले.
इंद्र म्हणे स्वामिया । पतिव्रता स्त्री अनसूया । आचार तिचा सांगो काया । तुम्हाप्रती विस्तारोनि ॥१६॥	इंद्र म्हणाला: स्वामियांनो, अनसूया ही पतिव्रता आहे. मी तिचे आचरण (सामर्थ्य) तुम्हाला सविस्तर सांगतो.
पतिसेवा करी भक्तीसी । मनोवाक्कायमानसी । अतिथिपूजा महाहर्षी । विमुख नव्हे कवणे काळी ॥१७॥	ती मन, वचन आणि शरीर (मनोवाक्कायमानसी) या तिघांनीही भक्तीने पतीची सेवा करते. ती मोठ्या आनंदाने अतिथींची पूजा करते आणि कोणत्याही वेळी कोणालाही विन्मुख (निराश) करत नाही.
तिचा आचार देखोनि । सूर्य भीतसे गगनी । उष्ण तिजला होईल म्हणोनि । मंद मंद तपतसे ॥१८॥	तिचा आचार पाहून आकाशातील सूर्यही घाबरतो. तिला उष्णता (गरमी) होईल, या भीतीने तो हळू हळू तापतो (प्रकाशतो).
अग्नि झाला भयाभीत । शीतळ असे वर्तत । वायु झाला भयचकित । मंद मंद वर्ततसे ॥१९॥	अग्निदेव देखील भयभीत झाला आहे आणि तो शीतळ (थंड) वागतो आहे. वायुदेवही घाबरला आहे आणि हळू हळू वाहत असतो.
भूमि आपण भिऊनि देखा । नम्र जाहली पादुका । शाप देईल म्हणोनि ऐका । समस्त आम्ही भीतसो ॥२०॥	भूमीने स्वतः भीतीने तिचे चरणकमल (पादुका) म्हणून नम्रपणे स्वीकारले आहे. ऐका, ती आम्हाला शाप देईल म्हणून आम्ही सर्वजण घाबरलो आहोत.
नेणो घेईल कवण स्थान । कोण्या देवाचे हिरोन । एखाद्याते वर देता जाण । तोही आमुते मारू शके ॥२१॥	कोणाचे स्थान (पद) हिरावून घेईल, कोणाला वर देऊन तो वर देणारा देवही आम्हाला मारू शकेल, हे आम्हाला माहीत नाही.
यासि करावा उपाय । तू जगदात्मा देवराय । जाईल आमुचा स्वर्गठाय । म्हणोनि आलो तुम्हा सांगो ॥२२॥	तुम्ही (त्रिमूर्ती) जगदात्मा आणि देवराज आहात, तुम्हीच यावर उपाय करा. आमचे स्वर्गपद जाईल, म्हणून आम्ही तुम्हाला सांगायला आलो आहोत.
न कराल जरी उपाय यासी । सेवा करू आम्ही तिसी । तिचे द्वारी अहर्निशी । राहू चित्त धरोनिया ॥२३॥	जर तुम्ही यावर उपाय केला नाही, तर आम्ही तिची सेवा करू. तिच्या दारात दिवसरात्र (अहर्निशी) चित्त लावून राहू.
ऐसे ऐकोनि त्रयमूर्ति । महाक्रोधे कापती । चला जाऊ पाहू कैसी सती । म्हणती आहे पतिव्रता ॥२४॥	हे ऐकून त्रयमूर्ती (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) अतिशय क्रोधाने (राग नव्हे, पण कठोरतेने) थरथर कापू लागले. 'चला, आपण जाऊन पाहू की ती पतिव्रता (सती) कशी आहे,' असे ते म्हणाले.
वतभंग करूनी तिसी । ठेवूनि येऊ भूमीसी । अथवा वैवस्वतालयासी । पाठवू म्हणोनि निघाले ॥२५॥	तिचे व्रत भंग करून तिला भूमीवर ठेवून येऊ (तिचा अहंकार मोडू). किंवा तिला यमलोकात (वैवस्वतालयासी) पाठवू, असे म्हणून ते निघाले.
सत्त्व पहावया सतीचे । त्रयमूर्ती वेष भिक्षुकाचे । आश्रमा आले अत्रीचे । अभ्यागत होऊनिया ॥२६॥	त्या सतीचे सत्त्व (पवित्रता) पाहण्यासाठी त्रयमूर्तींनी भिक्षुकाचा वेष घेतला आणि अत्रि ऋषींच्या आश्रमात पाहुणे (अभ्यागत) म्हणून आले.
ऋषि करू गेला अनुष्ठान । मागे आले त्रयमूर्ति आपण । अनसूयेसी आश्वासून । अतिथि आपण आलो म्हणती ॥२७॥	ऋषी अनुष्ठान करण्यासाठी गेले असतानाच, त्रयमूर्ती तेथे आले. त्यांनी अनसूयेला धीर देऊन सांगितले: 'आम्ही अतिथि म्हणून आलो आहोत.'
क्षुधे बहु पीडोन । आम्ही आलो ब्राह्मण । त्वरित द्यावे सती अन्न । अथवा जाऊ आणिका ठाया ॥२८॥	"आम्ही खूप भुकेले (क्षुधे पीडोन) आहोत. आम्ही ब्राह्मण आहोत. हे सती, आम्हाला त्वरित अन्न दे. नाहीतर आम्ही दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ."
सदा तुमचे आश्रमांत । संतर्पण अभ्यागत । ऐको आली कीर्ति विख्यात । म्हणोनि आलो अनसूये ॥२९॥	"अनसूये, तुझ्या आश्रमात नेहमी पाहुण्यांना उत्तम भोजन दिले जाते. तुझी ही प्रसिद्ध कीर्ती ऐकून आम्ही इथे आलो आहोत."
इच्छाभोजनदान तुम्ही । देता म्हणोनि ऐकिले आम्ही । ठाकोनि आलो याचि कामी । इच्छाभोजन मागावाया ॥३०॥	"तुम्ही इच्छेनुसार भोजन दान करता, असे आम्ही ऐकले आहे. म्हणूनच आम्ही तुमच्याकडे इच्छाभोजन मागण्यासाठी आलो आहोत."
इतुके ऐकोनि अनसूया । नमन केले तत्क्षणिया । बैसकार करूनिया । क्षालन केले चरण त्यांचे ॥३१॥	हे ऐकून अनसूयेने लगेच त्यांना नमस्कार केला. त्यांना बसवून त्यांचे चरण (पाय) धुतले.
अर्ध्य पाद्य देऊनि त्यांसी । गंधाक्षतापुष्पेसी सवेच म्हणतसे हर्षी । आरोगण सारिजे ॥३२॥	अर्घ्य (पाणी), पाद्य (पाय धुण्यासाठी पाणी), गंध, अक्षता आणि फुले देऊन, तिने त्यांना आनंदाने म्हटले: "आता भोजन करावे."
अतिथी म्हणे तये वेळी । करोनि आलो आंघोळी । ऋषि येती बहुता वेळी । त्वरित आम्हा भोजन द्यावे ॥३३॥	अतिथी (भिक्षुक) त्या वेळी म्हणाले: "आम्ही आंघोळ करूनच आलो आहोत. ऋषी (पती) यायला वेळ लागेल, तरी आम्हाला त्वरित भोजन वाढावे."
वासना पाहोनि अतिथीते । काय केले पतिव्रते । ठाय घातले त्वरिते । बैसकार केला देखा ॥३४॥	अतिथींची इच्छा जाणून त्या पतिव्रतेने काय केले? तिने लगेच पानावर ताट मांडले आणि त्यांना बसवले.
बैसवोनिया पाटावरी । घृतेसी पात्र अभिधारी । घेवोनी आली आपण क्षीरी । शाक पाक तये वेळी ॥३५॥	त्यांना पाटावर बसवून, शुद्ध तुपासह (घृतेसी) पात्र (ताट) समोर ठेवून, ती स्वतः दूध, शाक (भाजी) आणि इतर पदार्थ घेऊन आली.
तिसी म्हणती अहो नारी । आम्ही अतिथी आलो दुरी । देखोनि तुझे स्वरूप सुंदरी । अभीष्ट मानसी आणिक वसे ॥३६॥	तेव्हा ते अतिथी त्या स्त्रीला (अनसूयेला) म्हणाले: "नारी! आम्ही दूरून आलेले अतिथी आहोत. सुंदरी, तुझे सुंदर रूप पाहून आमच्या मनात आणखी एक इच्छा (अभीष्ट) उत्पन्न झाली आहे."
नग्न होवोनि आम्हांसी । अन्न वाढावे परियेसी । अथवा काय निरोप देशी । आम्ही जाऊ नाही तरी ॥३७॥	"तू नग्न होऊन आम्हांला अन्न वाढावे, हे ऐक. नाहीतर तू आम्हाला काय निरोप देतेस? आम्ही अन्यथा निघून जाऊ."
ऐकोनि द्विजांचे वचन । अनसूया करी चिंतन । आले विप्र पहावया मन । कारणिक पुरुष होतील ॥३८॥	ब्राह्मणांचे (द्विजांचे) हे वचन ऐकून अनसूयेने मनात चिंतन केले: हे ब्राह्मण माझे मन पाहण्यासाठी आले असावेत. हे निश्चितच कोणीतरी कारणिक पुरुष (सामान्य नसलेले) आहेत.
पतिव्रता शिरोमणी । विचार करी अंतःकरणी । अतिथी विमुख तरी हानि । निरोप केवी उल्लंघू ॥३९॥	पतिव्रतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अनसूयेने मनात विचार केला: अतिथींना विन्मुख (निराश) करणे हे हानिकारक आहे आणि मी त्यांची आज्ञा कशी मोडू?
माझे मन असे निर्मळ । काय करील मन्मथ खळ । पतीचे असे तपफळ । तारील मज म्हणतसे ॥४०॥	माझे मन निर्मळ आहे. दुष्ट कामदेव (मन्मथ) माझे काय वाईट करू शकेल? माझ्या पतीचे (अत्रि) तपफळ आहे, तेच माझे रक्षण करील, असे ती म्हणाली.
ऐसे विचारोनि मानसी । तथास्तु म्हणे तयांसी । भोजन करावे स्वस्थ चित्तेसी । नग्न वाढीन म्हणतसे ॥४१॥	मनात असा विचार करून तिने त्यांना 'तथास्तु' (तसेच होवो) म्हटले. ती म्हणाली: "तुम्ही स्वस्थ चित्ताने भोजन करावे. मी नग्न होऊन वाढेन."
पाकस्थाना जाऊनि आपण । चिंतन करी पतीचे चरण । वस्त्र फेडोनि नग्न । म्हणे अतिथी बाळे माझी ॥४२॥	पाकशाळेत जाऊन तिने आपल्या पतीच्या चरणांचे ध्यान केले. वस्त्रे काढून ती नग्न झाली आणि म्हणाली: "हे अतिथी माझे बाळे आहेत."
नग्न होवोनी सती देखा । घेऊनि आली अन्नोदका। तव तेचि झाले बाळका । ठायांपुढे लोळती ॥४३॥	ती सती नग्न होऊन अन्न आणि पाणी घेऊन आली, तेव्हा काय चमत्कार झाला पाहा! ते तिन्ही अतिथी बाळे बनून ताटांसमोर लोळू लागले.
बाळे देखोनि अनसूया । भयचकित होवोनिया । पुनरपि वस्त्रे नेसोनिया । आली तया बाळकांजवळी ॥४४॥	बाळे (लहान मुले) झालेले पाहून अनसूया आश्चर्यचकित झाली. तिने पुन्हा वस्त्रे परिधान केली आणि त्या बालकांच्या जवळ आली.
रुदन करिती तिन्ही बाळे । अनसूया रहावी वेळोवेळ । क्षुधार्त झाली केवळ । म्हणोनि कडिये घेतसे ॥४५॥	ती तिन्ही बाळे रडू लागली. अनसूया त्यांची वेळोवेळी समजूत घालत होती. ती बाळे खूप भुकेलेली होती, म्हणून तिने त्यांना कडेवर घेतले.
कडिये घेवोनि बाळकांसी । स्तनपान करवी अतिहर्षी । एका सांडोनि एकाशी । क्षुधा निवारण करितसे ॥४६॥	त्या बालकांना कडेवर घेऊन तिने मोठ्या आनंदाने त्यांना स्तनपान करवले. एका मागून एकाला पाजत ती त्यांची भूक शांत करत होती.
पाहे पा नवल काय घडले । त्रयमूर्तीची झाली बाळे । स्तनपान मात्रे तोषले । तपफळ ऐसे पतिव्रतेचे ॥४७॥	पाहा, हा किती मोठा चमत्कार घडला! त्रयमूर्तींची बाळे झाली. केवळ स्तनपानाने ते तृप्त झाले. हेच तिच्या पतिव्रत्याचे तपफळ होते.
ज्याचे उदरी चौदा भुवन । सप्त समुद्र वडवाग्नि जाण । त्याची क्षुधा निवारण । पतिव्रतास्तनपानी ॥४८॥	ज्याच्या पोटात चौदा भुवन, सात समुद्र आणि वडवानल (समुद्रातील अग्नी) आहेत, त्याची भूक त्या पतिव्रतेच्या स्तनपानाने शांत झाली!
चतुर्मुख ब्रह्मयासी । सृष्टि करणे अहर्निशी । त्याची क्षुधा स्तनपानेसी । केवी झाली निवारण ॥४९॥	ज्या चार तोंडांच्या ब्रह्मदेवाला रात्रंदिवस सृष्टीची रचना करावी लागते, त्याची भूक स्तनपानाने कशी शांत झाली! (हा चमत्कार आहे).
भाळाक्ष कर्पूर गौर । पंचवक्त्र काळाग्निरुद्र । स्तनपान करवी अनसूया सुंदर । तपस्वी अत्री ऐसा ॥५०॥	ज्याच्या कपाळावर तिसरा डोळा आहे, जो कापराप्रमाणे गोरा आहे, ज्याला पाच मुखे आहेत आणि जो काळाग्नी रुद्र आहे (शंकर), त्यालाही सुंदर अनसूयेने स्तनपान करवले. कारण अत्रि ऋषींचे तप मोठे होते.
अनसूया अत्रिरमणी । नव्हती ऐशी कोणी । त्रयमूर्तीची झाली जननी । ख्याति झाली त्रिभुवनांत ॥५१॥	अत्रि ऋषींची पत्नी अनसूयेसारखी कोणी दुसरी स्त्री नव्हती. ती साक्षात त्रयमूर्तींची माता झाली. या घटनेमुळे तिची कीर्ती तिन्ही लोकांत झाली.
कडिये घेवोनि बाळकांसी । खेळवीतसे तिघांसी । घालोनिया पाळण्यासी । पर्यंदे गाई तये वेळी ॥५२॥	त्या बालकांना कडेवर घेऊन ती तिघांना खेळवत होती. पाळण्यात ठेवून ती त्यांना त्यावेळी अंगाई गीत (पर्यंदे) गात होती.
पर्यंदे गाय नानापरी । उपनिषदार्थ अतिकुसरी । अतिउल्हासे सप्त स्वरी । संबोखितसे त्रिमूर्तीसी ॥५३॥	ती विविध प्रकारे अंगाई गात होती. उपनिषदांचा अर्थ अतिशय कौशल्याने त्या गाण्यातून व्यक्त करत होती. मोठ्या उत्साहाने सात स्वरांमध्ये ती त्या त्रिमूर्तींना शांत करत होती.
इतुके होता तये वेळी । माध्यान्हवेळ अतिथिकाळी । अत्रि ऋषि अतिनिर्मळी । आला आपुले आश्रमा ॥५४॥	हे सर्व होत असतानाच, मध्यान्हाची वेळ झाली (अतिथी जेवणाची वेळ). तेव्हा अतिशय निर्मळ असे अत्रि ऋषी आपल्या आश्रमात आले.
घरामाजी अवलोकिता । तव देखिली अनसूया गाता । कैची बाळे ऐसे म्हणता । पुसतसे स्त्रियेसी ॥५५॥	त्यांनी घरात पाहिले, तेव्हा अनसूया पाळणे गात असलेली त्यांना दिसली. 'ही कोणाची बाळे आहेत?' असे म्हणून त्यांनी पत्नीला विचारले.
तिणे सांगितला वृत्तान्त । ऋषि ज्ञानी असे पाहात । त्रयमूर्ति हेचि म्हणत । नमस्कार करितसे ॥५६॥	तिने घडलेला सर्व वृत्तांत सांगितला. ज्ञानी असलेल्या ऋषींनी पाहिले आणि 'हे दुसरे तिसरे कोणी नसून त्रयमूर्तीच आहेत,' असे म्हणून त्यांनी त्यांना नमस्कार केला.
नमस्कारिता अत्रि देखा । संतोष विष्णुवृषनायका । आनंद झाला चतुर्मुखा । प्रसन्न झाले तये वेळी ॥५७॥	अत्रींनी नमस्कार करताच, विष्णू, शंकर (वृषनायका) आणि ब्रह्मदेव (चतुर्मुख) यांना आनंद झाला आणि ते त्यावेळी प्रसन्न झाले.
बाळ राहिले पाळणेसी । निजमूर्ति ठाकले सन्मुखेसी । साधु साधु अत्रि ऋषि । अनसूया सत्य पतिव्रता ॥५८॥	बाळे पाळण्यात राहिली आणि त्यांची मूळ रूपे (निजमूर्ति) त्यांच्यासमोर प्रकट झाली. देव म्हणाले: "साधू! साधू! अत्रि ऋषी, अनसूया खरोखरच श्रेष्ठ पतिव्रता आहे."
तुष्टलो तुझे भक्तीसी । माग मनी वर इच्छिसी । अत्रि म्हणे सतीसी । जे वांछिसी माग आता ॥५९॥	"आम्ही तुमच्या भक्तीवर संतुष्ट झालो आहोत. तुमच्या मनात जो वर (इच्छा) असेल तो मागा." अत्रि ऋषींनी आपल्या पत्नीला (सतीला) सांगितले: "तुझ्या मनात जी इच्छा आहे, ती तू आता माग."
अनसूया म्हणे ऋषीसी । प्राणेश्वरा तूचि होसी । देव पातले तुमच्या भक्तीसी । पुत्र मागा तुम्ही आता ॥६०॥	अनसूया ऋषींना म्हणाली: "प्राणेश्वरा! तुम्हीच माझ्यासाठी सर्वस्व आहात. देव तुमच्या भक्तीमुळे येथे आले आहेत. तेव्हा तुम्हीच आता पुत्र मागा."
तिघे बाळक माझे घरी । रहावे माझे पुत्रापरी । हेचि मागतो निर्धारी । त्रयमूर्ति आपणां एकरूपा ॥६१॥	"माझ्या घरी हे तिन्ही बाळक माझ्या पुत्रांप्रमाणे राहावेत. त्रयमूर्तींनी आपले एक रूप धारण करून (एकरूपा) हे निश्चितपणे मी मागत आहे."
ऐसे वचन ऐकोनि । वर दिधला मूर्ती तिन्ही । राहती बाळके म्हणोनि । आपण गेले निजालयासी ॥६२॥	अनसूयेचे हे वचन ऐकून त्या तिन्ही मूर्तींनी 'तसेच होवो' असा वर दिला. 'बाळंके येथे राहतील', असे सांगून ते (मूळ देव) आपल्या स्थानी निघून गेले.
त्रिमूर्ति राहिले त्यांचे घरी । अनसूया पोशी बाळकापरी । नामे ठेविली प्रीतिकरी । त्रिवर्गांची परियेसा ॥६३॥	त्रिमूर्ती त्यांच्या घरी राहिली. अनसूया त्यांचे बालकाप्रमाणे पालन करू लागली. तिन्ही पुत्रांची नावे तिने प्रेमाने ठेवली, ती ऐक.
ब्रम्हामूर्ति चंद्र झाला । विष्णुमूर्ति दत्त केवळा । ईश्वर तो दुर्वास नाम पावला । तिघे पुत्र अनसूयेचे ॥६४॥	ब्रह्मदेवाच्या अंशापासून चंद्र झाला, विष्णूच्या अंशापासून केवळ दत्त (दत्तात्रेय) झाले, आणि शंकरांना दुर्वास हे नाव प्राप्त झाले. हे तिघे अनसूयेचे पुत्र झाले.
दुर्वास आणि चंद्र देखा । उभे राहूनि मातेसन्मुखा । निरोप मागती कौतुका । जाऊ तपा निजस्थाना ॥६५॥	दुर्वास आणि चंद्र मातेसमोर उभे राहिले आणि तपाला जाण्यासाठी आपल्या मूळ स्थानी जाण्याची परवानगी (निरोप) कौतुकाने मागू लागले.
दुर्वास म्हणे जननी । आम्ही ऋषि अनुष्ठानी । जाऊ तीर्थे आचरोनि । म्हणोनि निरोप घेतला ॥६६॥	दुर्वास म्हणाले: "आई, आम्ही अनुष्ठान करणारे ऋषी आहोत. आम्ही तीर्थयात्रा (तीर्थे आचरोनि) करण्यासाठी जातो," असे म्हणून त्यांनी निरोप घेतला.
चंद्र म्हणे अहो माते । निरोप द्यावा आम्हा त्वरिते । चंद्रमंडळी वास माते । नित्य दर्शन तुमचे चरणी ॥६७॥	चंद्र म्हणाला: "आई, आम्हाला लवकर निरोप द्या. माझा वास चंद्रमंडळात असेल. पण माझे नित्य दर्शन तुमच्या चरणांवर असेल."
तिसरा दत्त विष्णुमूर्ति । असेल तुमचे धरोनि चित्ती । त्रयमूर्ति तोचि निश्चिती । म्हणोनि सांगती तियेसी ॥६८॥	(दुर्वास व चंद्र) तिला सांगू लागले: तिसरा पुत्र दत्त (विष्णूमूर्ती) हा तुमच्याच चित्तात (मनात) असेल. तोच निश्चितपणे त्रयमूर्तींचा अंश आहे.
त्रयमूर्ति जाण तोचि दत्त । सर्व विष्णुमय जगत । राहील तुमचे धरोनि चित्त । विष्णुमूर्ति दत्तात्रेय ॥६९॥	तो दत्त म्हणजे त्रयमूर्तीच आहे, हे जाण. हे सर्व जग विष्णूमय आहे. हा विष्णूमूर्ती दत्तात्रेय तुमचे चित्त धरून (तुमच्याजवळ) राहील.
दुर्वास चंद्र निरोप घेऊन । गेले स्वस्थाना अनुष्ठानासी । अनसूयेचे घरी देखा । त्रयमूर्ति राहिली मूर्ति एका ॥७०॥	दुर्वास आणि चंद्राने निरोप घेतला आणि ते अनुष्ठानासाठी आपापल्या स्थानी गेले. अनसूयेच्या घरी त्रयमूर्तींनी आपले एक रूप (दत्त) ठेवले
नाम दत्तात्रेय एका । मूळपीठ श्रीगुरूचे ॥७१॥	त्याचे नाव दत्तात्रेय आहे. हेच श्री गुरूंच्या (नृसिंह सरस्वतींच्या) परंपरेचे मूळ पीठस्थान आहे.
ऐशापरी सिद्ध देखा । कथा सांगे नामधारका । संतोषे प्रश्न करी अनेका । पुसतसे सिद्धासी ॥७२॥	अशा प्रकारे सिद्धमुनी नामधारकाला कथा सांगत होते. नामधारक संतुष्ट होऊन सिद्धांना अनेक प्रश्न विचारत होता.
जय सिद्ध योगीश्वरा । भक्तजनमनोहरा । तारक संसारसागरा । ज्ञानमूर्ति कृपासिंधो ॥७३॥	जय सिद्ध योगीश्वरा! भक्तजनांचे मन हरण करणाऱ्या! संसारसागरातून तारणारे! ज्ञानमूर्ती आणि कृपासागरा! तुमचा जयजयकार असो.
तुझेनि प्रसादे मज । ज्ञान उपजले सहज । तारक आमुचा योगिराज । विनंती माझी परियेसा ॥७४॥	तुमच्या कृपेने (प्रसादे) मला सहज ज्ञान प्राप्त झाले आहे. योगिराज! तुम्ही आमचे तारणारे आहात. माझी विनंती ऐका.
दत्तात्रेयाचा अवतारू । सांगितला पूर्वापारू । पुढे अवतार जाहले गुरु । कवणेपरी निरोपिजे ॥७५॥	तुम्ही दत्तात्रेयाचा अवतार पूर्वीपासून सविस्तर सांगितला. आता यापुढे गुरूंचे (श्रीपाद श्रीवल्लभ/नृसिंह सरस्वती) अवतार कोणत्या प्रकारे झाले, ते सांगावे.
म्हणे सरस्वतीगंगाधरू । पुढील कथेचा विस्तारू । ऐकता होय मनोहरू । सकळाभीष्टे साधती ॥७६॥	(कवी) सरस्वती गंगाधर म्हणतात: पुढील कथेचा विस्तार अतिशय मनोहर आहे आणि ती ऐकल्याने सर्व इच्छा (अभिष्टे) पूर्ण होतात.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे अनसूयोपाख्यानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील, अनसूयेचे उपाख्यान वर्णन करणारा चौथा अध्याय समाप्त झाला.॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय पाचवा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील पाचवा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.