गुरुचरित्र अध्याय दुसरा ।२ रा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय दुसरा

॥संदीपकाची भक्ती(शिष्यदीपकाख्यान)॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
त्रैमूर्तिराजा गुरु तूचि माझा । कृष्णातिरी वास करोनि वोजा । सुभक्त तेथे करिती आनंदा । ते सुर स्वर्गी पहाती विनोदा ॥१॥	हे त्रिमूर्तींचे राजा असलेल्या गुरू! तूच माझा खरा गुरू आहेस. कृष्णा नदीच्या तीरावर तू आनंदाने (वोजा) वास करतोस. तिथे चांगले भक्त आनंदोत्सव करतात, तो पाहून स्वर्गातील
ऐसे श्रीगुरुचरण ध्यात । जातां विष्णुनामांकित । अति श्रमला चालत । राहिला एका वृक्षातळी ॥२॥	अशा प्रकारे श्रीगुरूंच्या चरणांचे ध्यान करत, तो विष्णुनामांकित (नामधारक) भक्त खूप चालल्याने थकला आणि एका झाडाखाली (वृक्षातळी) विश्रांतीसाठी थांबला.
क्षण एक निद्रिस्त । मनी श्रीगुरु चिंतित । कृपानिधि अनंत । दिसे स्वप्नी परियेसा ॥३॥	थोडा वेळ तो झोपला (निद्रिस्त) आणि मनात श्रीगुरूंचेच चिंतन करत असताना, ऐका, त्याला स्वप्नात कृपेचा सागर (कृपानिधि) श्रीगुरूंचे रूप दिसले.
रूप दिसे सुषुप्तीत । जटाधारी भस्मांकित । व्याघ्रचर्म परिधानित । पीतांबर कासे देखा ॥४॥	स्वप्नात (सुषुप्तीत) दिसणारे ते रूप जटाधारी होते, अंगावर भस्म (भस्मांकित) लावलेले होते. त्यांनी वाघाचे चर्म (कातडे) परिधान केले होते आणि कमरेला पिवळे वस्त्र (पीतांबर) बांधलेले होते
येऊनि योगीश्वर जवळी । भस्म लाविले कपाळी । आश्वासूनि तया वेळी । अभयकर देतसे ॥५॥	ते योगीश्वर जवळ आले आणि त्यांनी नामधारकाच्या कपाळाला भस्म लावले. त्या वेळी त्याला धीर देऊन (आश्वासूनि), त्यांनी अभय देणारा हात त्याच्या डोक्यावर ठेवला.
इतुके देखोनि सुषुप्तीत । चेतन झाला नामांकित । चारी दिशा अवलोकित । विस्मय करी तया वेळी ॥६॥	स्वप्नात हे सर्व पाहिल्यावर नामधारक जागा झाला. त्याने चारही दिशांना पाहिले आणि त्या वेळी त्याला खूप आश्चर्य वाटले.
मूर्ति देखिली सुषुप्तीत । तेचि ध्यातसे मनात । पुढे निघाला मार्ग क्रमित । प्रत्यक्ष देखे तैसाचि ॥७॥	स्वप्नात (सुषुप्तीत) जी मूर्ती पाहिली होती, त्याच मूर्तीचे तो मनात ध्यान करत होता. पुढे मार्गक्रमण करत असताना, त्याला तीच मूर्ती प्रत्यक्ष दिसली.
देखोनिया योगीशाते । करिता झाला दंडवते । कृपा भाकी करुणवक्त्रे । माता पिता तू म्हणतसे ॥८॥	त्या योगीश्वरांना पाहून त्याने लगेच दंडवत (साष्टांग नमस्कार) घातले. करुणापूर्ण मुखाने (करुणवक्त्रे) तो त्यांची कृपा मागू लागला आणि म्हणाला, "तूच माझा माता आणि पिता आहेस."
जय जयाजी योगाधीशा । अज्ञानतमविनाशा । तू ज्योतिःप्रकाशा । कृपानिधि सिद्धमुनी ॥९॥	हे योगाचे अधिपति (योगाधीशा), अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या (अज्ञानतमविनाशा), तू प्रकाशाची ज्योत आहेस. हे कृपेच्या निधी असलेल्या सिद्धमुनी, तुझा जय जयकार असो.
तुझे दर्शने निःशेष । गेले माझे दुरितदोष । तू तारक आम्हास । म्हणोनि आलासि स्वामिया ॥१०॥	तुझ्या दर्शनाने माझे सर्व पाप आणि दोष (दुरितदोष) पूर्णपणे (निःशेष) नाहीसे झाले. हे स्वामी, तूच आमचा उद्धारकर्ता आहेस, म्हणूनच तू इथे आलास.
कृपेने भक्तालागुनी । येणे झाले कोठोनि । तुमचे नाम कवण मुनि । कवणे स्थानी वास तुम्हा ॥११॥	कृपेमुळे भक्तांसाठी (लागुनी) तुमचे इकडे येणे कोठून झाले? हे मुनी, तुमचे नाव काय आहे आणि तुम्ही कोणत्या ठिकाणी (कवणे स्थानी) राहता?
सिद्ध म्हणे आपण योगी । हिंडो तीर्थ भूमीस्वर्गी । प्रसिद्ध आमुचा गुरु जनी । नृसिंहसरस्वती विख्यात ॥१२॥	सिद्ध म्हणाले, "मी एक योगी आहे. मी भूमीवरील आणि स्वर्गातील तीर्थांमध्ये फिरतो. लोकांमध्ये आमचे प्रसिद्ध गुरू आहेत, ते नृसिंहसरस्वती या नावाने विख्यात आहेत."
त्यांचे स्थान गाणगापूर । अमरजासंगम भीमातीर । त्रयमूर्तीचा अवतार । श्रीनृसिंहसरस्वती ॥१३॥	त्यांचे निवासस्थान गाणगापूर आहे, जे अमरजा आणि भीमा नद्यांच्या संगमावर आहे. श्री नृसिंहसरस्वती हे त्रिमूर्तींचा अवतार आहेत.
भक्त तारावयालागी । अवतार त्रयमूर्ति जगी । सदा ध्याती अभ्यासयोगी । भवसागर तरावया ॥१४॥	भक्तांचा उद्धार करण्यासाठी (तारावयालागी) त्रिमूर्तींनी जगात अवतार घेतला आहे. भवसागर पार करण्यासाठी अभ्यासू योगी नेहमी त्यांचे ध्यान करतात.
ऐसा श्रीगुरु कृपासिंधु । भक्तजना सदा वरदु । अखिल सौख्य श्रियानंदु । देता होय शिष्यवर्गा ॥१५॥	असे श्रीगुरू कृपेचे सागर आहेत. ते भक्तजनांना नेहमी वरदान देणारे आहेत. ते आपल्या शिष्यवर्गाला सर्व प्रकारचे सुख, ऐश्वर्य आणि आनंद देतात.
त्याचे भक्ता कैचे दैन्य । अखंड लक्ष्मी परिपूर्ण । धनधान्यादि गोधन । अष्टैश्वर्ये नांदती ॥१६॥	त्यांच्या भक्तांना दारिद्र्य (दैन्य) कसले? त्यांच्याकडे अखंड लक्ष्मी परिपूर्ण असते. धन, धान्य आणि गाई-गुरे (गोधन) इत्यादी अष्टैश्वर्ये त्यांच्या घरी नांदतात.
ऐसे म्हणे सिद्ध मुनि । ऐकोनि विनवी नामकरणी । आम्ही असती सदा ध्यानी । तया श्रीगुरुयतीचे ॥१७॥	सिद्ध मुनी असे बोलले, तेव्हा नामधारकाने ऐकून त्यांना विनंती केली, "आम्ही त्याच श्रीगुरु यतीचे नेहमी ध्यान करतो."
ऐशी कीर्ति ब्रीद ख्याति । सांगतसे सिद्ध यति । वंशोवंशी करितो भक्ति । कष्ट आम्हा केवी पाहे ॥१८॥	(नामधारक म्हणाला) हे सिद्ध यती, तुम्ही त्यांची अशी कीर्ती आणि ख्याती सांगत आहात. मी तर त्यांची वंशपरंपरेने भक्ती करतो, तरीही मला कष्ट (दुःख) का पाहायला लागतात?
तू तारक आम्हांसी । म्हणोनि माते भेटलासी । संहार करोनि संशयासी । निरोपावे स्वामिया ॥१९॥	तुम्ही आमचे तारणारे आहात, म्हणूनच मला भेटलात. माझ्या मनातील सर्व संशयाचा नाश करून, हे स्वामी, तुम्ही मला उपदेश द्यावा.
सिद्ध म्हणे तये वेळी । ऐक शिष्या स्तोममौळी । गुरुकृपा सूक्ष्मस्थूळी । भक्तवत्सल परियेसा ॥२०॥	त्या वेळी सिद्ध म्हणाले, "हे शिष्या, तू मूर्खांमध्ये श्रेष्ठ आहेस (स्तोममौळी). ऐक! गुरूंची कृपा सूक्ष्म आणि स्थूल अशा दोन्ही रूपांत असते. ते भक्तवत्सल आहेत, हे लक्षात घे."
गुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य दिसे कैचे त्यासी । समस्त देव त्याचे वंशी । कळिकाळासी जिंके नर ॥२१॥	ज्याला गुरूंची कृपा होते, त्याला दारिद्र्य (दैन्य) कोठून दिसणार? सर्व देव त्याच्या कुळात वास करतात आणि तो मनुष्य यमराजाला (कळिकाळासी) देखील जिंकतो.
ऐसी वस्तु पूजूनी । दैन्यवृत्ति सांगसी झणी । नसेल तुजे निश्चय मनी । म्हणोनि कष्ट भोगितोसी ॥२२॥	तू अशा महान वस्तूला (गुरूंना) पूजतोस आणि तरीही दारिद्र्याची गोष्ट सांगतोस! याचा अर्थ तुझ्या मनात निश्चय नसेल. म्हणूनच तू कष्ट भोगत आहेस.
त्रयमूर्ति श्रीगुरु । म्हणोनि जाणिजे निर्धारू । देऊ शकेल अखिल वरू । एका भावे भजावे ॥२३॥	श्रीगुरू हे त्रिमूर्ती आहेत, हे निश्चितपणे (निर्धारू) जाणून घे. ते सर्व वरदान (अखिल वरू) देऊ शकतात. त्यांना एका भावाने भजावे.
एखादे समयी श्रीहरि । अथवा कोपे त्रिपुरारि । रक्षील श्रीगुरु निर्धारी । आपुले भक्तजनांसी ॥२४॥	एखाद्या वेळी भगवान विष्णू (श्रीहरी) किंवा शंकर (त्रिपुरारी) जरी रागावले, तरी श्रीगुरू आपल्या भक्तजनांचे निश्चितपणे रक्षण करतील.
आपण कोपे एखाद्यासी । रक्षू न शके व्योमकेशी । अथवा विष्णु परियेसी । रक्षू न शके अवधारी ॥२५॥	(पण) श्रीगुरू जर एखाद्यावर रागावले, तर शंकर (व्योमकेशी) किंवा विष्णू (ऐका) देखील त्याचे रक्षण करू शकत नाहीत, हे लक्षात घे.
ऐसे ऐकोनि नामकरणी । लागे सिद्धाचिया चरणी । विनवीतसे कर जोडुनी । भक्तिभावे करोनिया ॥२६॥	हे ऐकून नामधारक सिद्धांच्या चरणांना लागला आणि भक्तिभावाने हात जोडून विनंती करू लागला.
स्वामी ऐसा निरोप देती । संदेह होता माझे चित्ती । गुरु केवी झाले त्रिमूर्ति । ब्रह्मा विष्णु महेश्वर ॥२७॥	(नामधारक म्हणाला) स्वामी, तुम्ही असा उपदेश देत आहात, तेव्हा माझ्या मनात शंका (संदेह) आहे की, गुरु ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे त्रिमूर्ती कसे झाले?
आणीक तुम्ही निरोपिलेती । विष्णु रुद्र जरी कोपती । राखो शके गुरु निश्चिती । गुरु कोपलिया न रक्षी कोणी ॥२८॥	आणि दुसरे असे की, तुम्ही सांगितले की विष्णू-रुद्र रागावले तरी गुरु रक्षण करू शकतात, पण गुरु रागावले तर कोणीही रक्षण करू शकत नाही.
हा बोल असे कवणाचा । कवण शास्त्रपुराणींचा । संदेह फेडी गा मनाचा । जेणे मन दृढ होय ॥२९॥	हे बोल (वचन) कोणाचे आहेत? ते कोणत्या शास्त्रातील किंवा पुराणातील आहेत? माझ्या मनातील हा संदेह दूर करा, जेणेकरून माझे मन दृढ होईल.
येणेपरी नामकरणी । सिद्धांसी पुसे वंदोनि । कृपानिधि संतोषोनि । सांगतसे परियेसा ॥३०॥	अशाप्रकारे नामधारकाने सिद्धांना वंदन करून विचारले. तेव्हा ते कृपेचे सागर सिद्ध आनंदीत होऊन त्याला सांगू लागले, ते ऐका.
सिद्ध म्हणे शिष्यासी । तुवा पुसिले आम्हांसी वेदवाक्य साक्षीसी । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥३१॥	सिद्ध शिष्याला म्हणाले, "तू आम्हाला जे विचारले आहेस, ते वेदवाक्याच्या आधारावर (साक्षीसी) मी तुला सांगतो, एकाग्र चित्ताने ऐक."
वेद चारी उत्पन्न । झाले ब्रह्मयाचे मुखेकरून । त्यापासाव पुराण । अष्टादश विख्यात ॥३२॥	चार वेद ब्रह्मदेवाच्या मुखातून उत्पन्न झाले. त्यांच्यापासून अठरा (अष्टादश) पुराणे प्रसिद्ध झाली.
तया अष्टादशांत । ब्रह्मवाक्य असे ख्यात । पुराण ब्रह्मवैवर्त । प्रख्यात असे त्रिभुवनी ॥३३॥	त्या अठरा पुराणांमध्ये 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' हे ब्रह्मदेवाच्या वचनामुळे प्रसिद्ध आहे आणि ते तिन्ही लोकांत विख्यात आहे.
नारायण विष्णुमूर्ति । व्यास झाला द्वापारांती । प्रकाश केला या क्षिती । ब्रह्मवाक्यविस्तारे ॥३४॥	द्वापार युगाच्या शेवटी नारायण विष्णूमूर्ती (व्यास) झाले. त्यांनी ब्रह्मदेवाच्या वाक्याचा विस्तार करून या पृथ्वीवर (क्षिती) प्रकाश टाकला.
तया व्यासापासुनी । ऐकिले समस्त ऋषिजनी । तेचि कथा विस्तारोनि । सांगेन ऐका एकचित्ती ॥३५॥	त्या व्यासांकडून सर्व ऋषींनी ऐकलेली तीच कथा मी आता विस्ताराने सांगतो, एकाग्र चित्ताने ऐका.
चतुर्मुख ब्रह्मयासी । कलियुग पुसे हर्षी । गुरुमहिमा विनवीतसे करद्वय जोडुनि । भावभक्ति करोनिया ॥३६॥ ॥ ३७॥	कलियुगाने आनंदित होऊन चतुर्मुख ब्रह्मदेवाला हात जोडून आणि भाव-भक्तीने गुरुमहिमा विचारला.
म्हणे सिद्धा योगीश्वरा । अज्ञानतिमिरभास्करा । तू तारक भवसागरा । भेटलासी कृपासिंधु ॥३८॥	(नामधारक सिद्धांना म्हणाला) हे सिद्ध योगीश्वरा, तुम्ही अज्ञानरूपी अंधाराचा नाश करणारे सूर्य (अज्ञानतिमिरभास्करा) आहात. तुम्ही कृपेचे सागर असून भवसागर (संसार) पार करणारे आहात, मला भेटलात.
ब्रह्मदेवे कलियुगासी । सांगितले केवी कार्यासी । आद्यंत विस्तारेसी । निरोपिजे स्वामिया ॥३९॥	(नामधारक म्हणाला) ब्रह्मदेवाने कलियुगाला कार्याबद्दल काय सांगितले? हे स्वामी, ते सर्व सुरुवातीपासून (आद्यंत) विस्ताराने सांगा.
ऐक शिष्या एकचित्ता । जधी प्रळय झाला होता । आदिमूति निश्चिता । होते वटपत्रशयनी ॥४०॥	सिद्ध म्हणाले, "हे शिष्या, एकाग्र चित्ताने ऐक. जेव्हा प्रलय झाला होता, तेव्हा निश्चितपणे आदिमूर्ती (विष्णू) वडाच्या पानाच्या बिछान्यावर (वटपत्रशयनी) होते."
अव्यक्तमूर्ति नारायण । होते वटपत्री शयन । बुद्धि संभवे चेतन । आणिक सृष्टि रचावया ॥४१॥	अव्यक्त असलेले नारायण वडाच्या पानावर शयन (झोपलेले) होते. त्यांना सृष्टी रचण्याची बुद्धी (संकल्प) उत्पन्न झाली.
प्रपंच म्हणजे सृष्टिरचना । करणे म्हणोनि आले मना । जागृत होय या कारणा । आदिपुरुष तये वेळी ॥४२॥	सृष्टीची रचना (प्रपंच) करायची आहे, असे मनात आल्यामुळे त्या वेळी आदिपुरुष जागे झाले.
जागृत होवोनि नारायण । बुद्धि संभवे चेतन । कमळ उपजवी नाभीहून । त्रैलोक्याचे रचनाघर ॥४३॥	नारायण जागे झाल्यावर त्यांना चैतन्यपूर्ण बुद्धी उत्पन्न झाली आणि त्यांनी आपल्या नाभीतून (नाभीहून) कमळ निर्माण केले, जे तिन्ही लोकांच्या रचनेचे स्थान (रचनाघर) होते.
तया कमळामधून । उदय झाला ब्रह्मा आपण । चारी दिशा पाहोन । चतुर्मुख झाला देखा ॥४४॥	त्या कमळातून स्वतः ब्रह्मदेव उत्पन्न झाले. त्यांनी चार दिशांना पाहिले आणि त्यामुळे त्यांना चार मुखे झाली.
म्हणे ब्रह्मा तये वेळी । समस्ताहुनी आपण बळी । मजहून आणिक बळी । कवण नाही म्हणतसे ॥४५॥	त्या वेळी ब्रह्मदेव म्हणाले की, "मी सर्वांपेक्षा बलवान (बळी) आहे. माझ्यापेक्षा अधिक बलवान दुसरे कोणी नाही."
हासोनिया नारायणु । बोले वाचे शब्दवचनु । आपण असे महाविष्णु । भजा म्हणे तया वेळी ॥४६॥	तेव्हा नारायण हसले आणि मुखाने शब्द उच्चारले: "मी महाविष्णू आहे, तुम्ही माझी भक्ती करा."
देखोनिया श्रीविष्णुसी । नमस्कारी ब्रह्मा हर्षी । स्तुति केली बहुवसी । अनेक काळ परियेसा ॥४७॥	श्रीविष्णूंना पाहून ब्रह्मदेवाने आनंदाने नमस्कार केला आणि अनेक काळपर्यंत खूप स्तुती केली, हे ऐका.
संतोषोनि नारायण । निरोप दिधला अतिगहन । सृष्टि रची गा म्हणून । आज्ञा दिधली तये वेळी ॥४८॥	नारायण प्रसन्न झाले आणि त्यांनी ब्रह्मदेवाला अतिशय गंभीर (गहन) असा निरोप दिला, "तू सृष्टीची रचना कर."
ब्रह्मा म्हणे विष्णुसी । नेणे सृष्टि रचावयासी । देखिली नाही कैसी । केवी रचू म्हणतसे ॥४९॥	ब्रह्मदेव विष्णूंना म्हणाले, "मला सृष्टीची रचना कशी करायची, हे माहीत नाही. ती कशी आहे, हे मी पाहिले नाही, तर मी तिची रचना कशी करू?"
ऐकोनि ब्रह्मयाचे वचन । निरोपि त्यासी महाविष्णु आपण । वेद असती हे घे म्हणोन । देता झाला तये वेळी ॥५०॥	ब्रह्मदेवाचे बोलणे ऐकून महाविष्णूंनी त्यांना उपदेश दिला आणि 'हे वेद घे' असे म्हणून त्यांना वेद दिले.
सृष्टि रचावयाचा विचार । असे वेदांत सविस्तार । तेणेचि परी रचुनी स्थिर । प्रकाश करी म्हणितले ॥५१॥	"सृष्टी रचण्याचा विचार वेदांमध्ये विस्ताराने आहे. तू त्याच पद्धतीने (तेणेचि परी) रचना करून स्थिर आणि प्रकाशित सृष्टी निर्माण कर," असे सांगितले.
अनादि वेद असती जाण । असे सृष्टीचे लक्षण । जैसा आरसा असे खूण । सृष्टि रचावी तयापरी ॥५२॥	वेद अनादी आहेत, हे जाणून घे. ते सृष्टीचे स्वरूप (लक्षण) आहेत. जसा आरसा मार्ग दाखवतो, त्याचप्रमाणे (वेदांप्रमाणे) सृष्टीची रचना करावी.
या वेदमार्गे सृष्टीसी । रची गा ब्रह्मया अहर्निशी । म्हणोनि सांगे ह्रषीकेशी । ब्रह्मा रची सृष्टिते ॥५३॥	म्हणून हृषीकेश (विष्णू) ब्रह्मदेवाला म्हणाले की, "तू दिवस-रात्र (अहर्निशी) या वेदमार्गाने सृष्टीची रचना कर." ब्रह्मदेवाने सृष्टीची रचना केली.
सृजी प्रजा अनुक्रमे । विविध स्थावरजंगमे । स्वेदज अंडज नामे । जारज उद्‍भिजे उपजविले ॥५४॥	(ब्रह्मदेवाने) क्रमाने प्रजा निर्माण केली. विविध स्थावर (स्थिर) आणि जंगम (चालणारे) जीव निर्माण केले. तसेच स्वेदज (घामापासून), अंडज (अंड्यातून), जारज (पिशवीतून) आणि उद्भिज (भूमीतून) अशा चार प्रकारच्या जीवांना उत्पन्न केले.
श्रीविष्णुचे निरोपाने । त्रिजग रचिले ब्रह्मयाने । ज्यापरी सृष्टिक्रमणे । व्यासे ऐसी कथियेली ॥५५॥	श्रीविष्णूंच्या आज्ञेने ब्रह्मदेवाने तिन्ही लोकांची (त्रिजग) रचना केली. सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली, हे व्यासांनी सांगितले आहे.
सिद्ध म्हणे शिष्यासी । नारायण वेदव्यास ऋषि । विस्तार केला पुराणांसी । अष्टादश विख्यात ॥५६॥	सिद्ध शिष्याला म्हणाले, "नारायण ऋषी आणि वेदव्यास यांनी अठरा प्रसिद्ध पुराणांचा विस्तार केला आहे."
तया अष्टादशांत । पुराण ब्रह्मवैवर्त । ऋषेश्वरासी सांगे सूत । तेचि परी सांगतसे ॥५७॥	त्या अठरा पुराणांपैकी ब्रह्मवैवर्त पुराण आहे, जे सूत ऋषींनी ऋषेश्वरांना सांगितले. त्याच पद्धतीने मी तुला सांगत आहे.
सनकादिकांते उपजवोनि । ब्रह्मनिष्ठ निर्गुणी । मरीचादि ब्रह्म सगुणी । उपजवी ब्रह्मा तये वेळी ॥५८॥	ब्रह्मदेवाने त्या वेळी निर्गुण ब्रह्मनिष्ठ सनकादिकांना आणि सगुण ब्रह्मस्वरूप मरीची इत्यादींना उत्पन्न केले.
तेथोनि देवदैत्यांसी । उपजवी ब्रह्मा परियेसी । सांगतो कथा विस्तारेसी । ऐक आता शिष्योत्तमा ॥५९॥	त्यानंतर ब्रह्मदेवाने देव आणि दैत्य यांना उत्पन्न केले, हे ऐक. ही कथा विस्ताराने सांगत आहे, हे शिष्योत्तमा, तू ऐक.
कृत त्रेता द्वापार युग । उपजवी मग कलियुग । एकेकाते निरोपी मग । भूमीवरी प्रवर्तावया ॥६०॥	(ब्रह्मदेवाने) कृत, त्रेता आणि द्वापार ही युगे उत्पन्न केली आणि नंतर कलियुग उत्पन्न केले. मग एकेकाला पृथ्वीवर (भूमीवरी) जाण्यास सांगितले.
बोलावूनि कृतयुगासी निरोपी ब्रह्मा परियेसी । तुवा जावोनि भूमीसी । प्रकाश करी आपणाते ॥६१॥	ब्रह्मदेवाने कृतयुगाला बोलावून निरोप दिला, "तू पृथ्वीवर जाऊन स्वतःला प्रकट कर."
ऐकोनि ब्रह्मयाचे वचन । कृतयुग आले संतोषोन । सांगेन त्याचे लक्षण । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥६२॥	ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून कृतयुग आनंदाने आले. हे श्रोत्यांनो, मी त्याचे स्वरूप (लक्षण) सांगतो, एकाग्र चित्ताने ऐका.
असत्य नेणे कधी वाचे । वैराग्यपूर्ण ज्ञानी साचे । यज्ञोपवीत आरंभण त्याचे । रुद्राक्षमाळा करी कंकणे ॥६३॥	कृतयुग कधीही असत्य बोलत नाही. ते वैराग्यपूर्ण आणि खऱ्या ज्ञानाने युक्त आहे. त्याने यज्ञोपवीत (जाणवे) धारण केले आहे आणि हातामध्ये रुद्राक्षांच्या माळा बांधल्या आहेत.
येणे रूपे युग कृत । ब्रह्मयासी असे विनवित । माते तुम्ही निरोप देत । केवी जाऊ भूमीवरी ॥६४॥	या रूपातील कृतयुग ब्रह्मदेवाला विनंती करत होते, "तुम्ही मला आज्ञा (निरोप) देत आहात, पण मी पृथ्वीवर कसा जाऊ?"
भूमीवरी मनुष्य लोक । असत्य निंदा अपवादक । माते न साहवे ते ऐक । कवणे परी वर्तावे ॥६५॥	"पृथ्वीवरचे लोक खोटे बोलणारे, निंदा करणारे आणि दोष देणारे आहेत. ते मला सहन होणार नाही. मी कोणत्या प्रकारे वागू?"
ऐकोनि सत्ययुगाचे वचन । निरोपीतो ब्रह्मा आपण । तुवा वर्तावे सत्त्वगुण । क्वचित्त्‌काळ येणेपरी ॥६६॥	सत्ययुगाचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव त्याला उपदेश देतात, "तू थोड्या काळासाठी (क्वचित्त्‌काळ) सत्त्वगुणाने वाग."
न करी जड तूते जाण । आणिक युग पाठवीन । तुवा रहावे सावध होऊन । म्हणूनि पाठवी भूमीवरी ॥६७॥	"तू जड (निष्क्रिय) होऊ नकोस. मी दुसरे युग पाठवीन. तू सावध राहून आपले काम कर," असे सांगून त्याला पृथ्वीवर पाठवले.
वर्तता येणेपरी ऐका । झाली अवधि सत्याधिका । बोलावूनि त्रेतायुगा देखा । निरोपी ब्रह्मा परियेसा ॥६८॥	अशाप्रकारे ते वागत असताना, सत्ययुगाची वेळ (अवधी) संपली, हे ऐका. तेव्हा ब्रह्मदेवाने त्रेतायुगाला बोलावून उपदेश दिला.
त्रेतायुगाचे लक्षण । ऐक शिष्या सांगेन । असे त्याची स्थूल तन । हाती असे यज्ञसामग्री ॥६९॥	हे शिष्या, मी तुला त्रेतायुगाचे स्वरूप (लक्षण) सांगतो. त्याचे शरीर स्थूल (मोठे) आहे आणि त्याच्या हातात यज्ञाची सामग्री आहे.
त्रेतायुगाचे कारण । यज्ञ करिती सकळ जन । धर्मशास्त्रप्रवर्तन । कर्ममार्ग ब्राह्मणांसी ॥७०॥	त्रेतायुगाचे मुख्य कारण असे आहे की, सर्व लोक यज्ञ करतात. धर्मशास्त्रे प्रचलित होतात आणि ब्राह्मणांना कर्ममार्ग (यज्ञ-याग) प्राप्त होतो.
हाती असे कुश समिधा ऐसे । धर्मप्रवर्तक सदा वसे । ऐसे युग गेले हर्षे । निरोप घेऊनि भूमिवरी ॥७१॥	त्याच्या हातात कुश (दर्भा) आणि समिधा (यज्ञाची लाकडे) आहेत. तो नेहमी धर्माचे आचरण करणारा आहे. असे ते युग आनंदाने ब्रह्मदेवाकडून निरोप घेऊन पृथ्वीवर गेले.
बोलावूनि ब्रह्मा हर्षी । निरोप देत द्वापारासी । सांगेन तयाचे रूपासी । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥७२॥	ब्रह्मदेवाने आनंदाने द्वापार युगाला बोलावून निरोप दिला. हे श्रोत्यांनो, मी त्याचे रूप (लक्षण) सांगतो, एकाग्र चित्ताने ऐका.
खड्गे खट्वांग धरोनि हाती । धनुष्य बाण एके हाती । लक्षण उग्र असे शांति । निष्ठुर दया दोनी असे ॥७३॥	त्याच्या एका हातात खड्ग (तलवार) आणि खट्वांग (शस्त्राचे नाव) आहे, आणि दुसऱ्या हातात धनुष्य-बाण आहे. त्याचे स्वरूप उग्र असले तरी त्याच्यात शांती आहे. त्याच्यात कठोरता (निष्ठुर) आणि दया हे दोन्ही गुण आहेत.
पुण्य पाप समान देखा । स्वरूपे द्वापार असे निका । निरोप घेऊनि कौतुका । आला आपण भूमीवरी ॥७४॥	द्वापार युगात पुण्य आणि पाप समान (समान) असते. स्वरूपामध्ये द्वापार युग चांगले आहे. ते आनंदाने (कौतुका) निरोप घेऊन पृथ्वीवर आले.
त्याचे दिवस पुरल्यावरी । कलियुगाते पाचारी । जावे त्वरित भूमीवरी । म्हणोनि सांगे ब्रह्मा देखा ॥७५॥	त्याचे दिवस संपल्यावर ब्रह्मदेवाने कलियुगाला बोलावले आणि "तू लगेच पृथ्वीवर जा," असे सांगितले.
ऐसे कलियुग देखा । सांगेन लक्षणे ऐका । ब्रह्मयाचे सन्मुखा । केवी गेले परियेसा ॥७६॥	असे कलियुग! त्याचे स्वरूप (लक्षणे) मी तुम्हाला सांगतो, ते ऐका. ते ब्रह्मदेवाच्या समोर कसे गेले, ते ऐका.
विचारहीन अंतःकरण । पिशाचासारखे वदन । तोंड खालते करुन । ठायी ठायी पडतसे ॥७७॥	त्याचे अंतःकरण विचारहीन होते. त्याचे मुख (वदन) पिशाच्यासारखे होते. ते तोंड खाली करून जागोजागी (ठायी ठायी) पडत होते.
वृद्ध आपण विरागहीन । कलह द्वेष संगे घेऊन । वाम हाती धरोनि शिश्न । येत ब्रह्मयासन्मुख ॥७८॥	ते स्वतः वृद्ध (म्हातारे) असूनही वैराग्यहीन होते. कलह (भांडण) आणि द्वेष यांना सोबत घेऊन, डाव्या हाताने आपले शिश्न (लिंग) धरून ते ब्रह्मदेवाच्या समोर आले.
जिव्हा धरोनि उजवे हाती । नाचे केली अतिप्रीती । दोषोत्तरे करी स्तुति । पुण्यपापसंमिश्र ॥७९॥	उजव्या हाताने जीभ (जिव्हा) धरून त्यांनी मोठ्या आवडीने नाच केला. ते दोषांनी भरलेली स्तुती (दोषोत्तरे) करत होते. त्यांचे बोलणे पुण्य आणि पापाने मिसळलेले होते.
हासे रडे वाकुल्या दावी । वाकुडे तोंड मुखी शिवी । ब्रह्मयापुढे उभा राही । काय निरोप म्हणोनिया ॥८०॥	ते हसले, रडले, वाकुल्या (चेष्टा) दाखवली. तोंड वाकडे केले आणि तोंडाने शिवी दिली. ब्रह्मदेवापुढे उभे राहून 'काय आज्ञा आहे?' असे विचारले.
देखोनि तयाचे लक्षण । ब्रह्मा हासे अतिगहन । पुसतसे अतिविनयाने । लिंग जिव्हा का धरिली ॥८१॥	कलियुगाचे ते स्वरूप पाहून ब्रह्मदेव खूप (अतिगहन) हसले आणि अत्यंत विनयाने विचारले, "तू आपले शिश्न आणि जीभ का धरली आहेस?"
कलियुग म्हणे ब्रह्मयासी । जिंकीन समस्त लोकांसी । लिंग जिव्हा रक्षणारांसी । हारी असे आपणाते ॥८२॥	कलियुग ब्रह्मदेवाला म्हणाले, "मी सर्व लोकांना जिंकू शकेन. पण जे लोक आपली जीभ आणि शिश्न यांचे रक्षण करतील, त्यांनाच माझी हार असेल."
याकारणे लिंग जिव्हा । धरोनि नाचे ब्रह्मदेवा । जेथे मी जाईन स्वभावा । आपण न भिये कवणाते ॥८३॥	"म्हणून मी जीभ आणि शिश्न धरून नाचत आहे, हे ब्रह्मदेवा. मी माझ्या स्वभावाने जिथे जाईन, तिथे कोणालाही घाबरणार नाही."
ऐकोनि कलीचे वचन । निरोप देत ब्रह्मा आपण । भूमीवरी जाऊन । प्रकाश करी आपुले गुणे ॥८४॥	कलीचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेवाने त्याला निरोप दिला, "तू पृथ्वीवर जाऊन आपल्या गुणांनी (गुणे) स्वतःला प्रकट कर."
कलि म्हणे ब्रह्मयासी । मज पाठविता भूमीसी । आपुले गुण तुम्हांसी । सांगेन ऐका स्वामिया ॥८५॥	कली ब्रह्मदेवाला म्हणाला, "तुम्ही मला पृथ्वीवर पाठवत आहात. हे स्वामी, मी माझे गुण तुम्हाला सांगतो, ते ऐका."
उच्छेद करीन धर्मासी । आपण असे निरंकुशी । निरानंद परियेसी । निंदा कलह माझेनी ॥८६॥	"मी धर्माचा नाश (उच्छेद) करीन. मी निरंकुश (बंधनरहित) आहे. माझ्यामुळे निंदा आणि कलह (भांडण) होईल, ज्यामुळे आनंद नसेल (निरानंद)."
परद्रव्यहारक परस्त्रीरत । हे दोघे माझे भ्रात । प्रपंच मत्सर दंभक । प्राणसखे माझे असती ॥८७॥	"दुसऱ्याचे धन चोरणारे (परद्रव्यहारक) आणि परस्त्रीमध्ये आसक्त असलेले, हे दोघे माझे भाऊ आहेत. संसार, मत्सर आणि दंभ (ढोंग) करणारे हे माझे प्राणसखे आहेत."
बकासारिखे संन्यासी । तेचि माझे प्राण परियेसी । छळण करोनि उदरासी । मिळविती पोषणार्थ ॥८८॥	"बगळ्यासारखे ढोंगी संन्यासी, तेच माझे प्राण आहेत, हे ऐका. ते लोकांना फसवून (छळण) आपल्या पोटासाठी (उदरासी) उपजीविका मिळवतात."
तेचि माझे सखे जाण । आणीक असतील पुण्यजन । तेचि माझे वैरी जाण । म्हणोनि विनवी ब्रह्मयासी ॥८९॥	"तेच माझे सखे (मित्र) आहेत, हे जाणून घ्या. आणि जे पुण्यवान लोक असतील, तेच माझे वैरी (शत्रू) आहेत," असे म्हणून त्याने ब्रह्मदेवाला विनंती केली.
ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । सांगे तुज उपदेशी । कलियुगी आयुष्य नरासी । स्वल्प असे एक शत ॥९०॥	ब्रह्मदेव कलियुगाला म्हणाले, "मी तुला उपदेश सांगतो. कलियुगात मनुष्याचे आयुष्य खूप कमी (स्वल्प) म्हणजे शंभर वर्षांचे असेल."
पूर्व युगांतरी देखा । आयुष्य बहु मनुष्यलोका । तप अनुष्ठान ऐका । करिती अनेक दिवसवरी ॥९१॥	पूर्वीच्या युगात मनुष्याचे आयुष्य खूप जास्त होते, हे पाहा. ते अनेक दिवसांपर्यंत तप आणि अनुष्ठान करत असत.
मग होय तयांसी गती । आयुष्य असे अखंडिती । याकारणे क्षिती कष्टती । बहु दिवसपर्यंत ॥९२॥	त्यामुळे त्यांची गती (मुक्ती) होत असे. त्यांचे आयुष्य अखंड होते. म्हणूनच ते पृथ्वीवर (क्षिती) खूप दिवस कष्ट करत असत.
तैसे नव्हेचि कलियुग जाण । स्वल्प आयुष्य मनुष्यपण । करिती तप अनुष्ठान । शीघ्र पावती परमार्था ॥९३॥	कलियुगात तसे नाही, हे जाणून घे. मनुष्याचे आयुष्य कमी आहे. ते तप आणि अनुष्ठान केल्यास लगेच (शीघ्र) परमार्थ प्राप्त करतील.
जे जन असती ब्रह्मज्ञानि । पुण्य करितील जाणोनि । त्यास तुवा साह्य होऊनि । वर्तत असे म्हणे ब्रह्मा ॥९४॥	जे लोक ब्रह्मज्ञानी आहेत आणि जाणतेपणे पुण्य करतील, त्यांना तू मदत करून (साह्य होऊनि) वाग, असे ब्रह्मदेव म्हणाले.
ऐकोनि ब्रह्मयाचे वचन । कली म्हणतसे नमोन । स्वामींनी निरोपिले जे जन । तेचि माझे वैरी असती ॥९५॥	ब्रह्मदेवाचे बोलणे ऐकून कलियुग नमस्कार करून म्हणाला, "स्वामींनी ज्या लोकांबद्दल सांगितले, तेच तर माझे शत्रू आहेत."
ऐसे वैरी जेथे असती । केवी जाऊ तया क्षिती । ऐकता होय मज भीति । केवी पाहू तयासी ॥९६॥	"असे वैरी जिथे आहेत, त्या पृथ्वीवर (क्षिती) मी कसा जाऊ? त्यांचे नाव ऐकूनही मला भीती वाटते. मी त्यांना कसे पाहू?"
पंचशत भूमंडळात । भरतखंडी पुण्य बहुत । मज मारितील देखत । कैसा जाऊ म्हणतसे ॥९७॥	"पाचशे भूभागांपैकी (पंचशत भूमंडळात) भरतखंडात (भारत) खूप पुण्य आहे. ते लोक मला पाहताच मारून टाकतील. मी कसा जाऊ?"
ऐकोनि कलीचे वचन । ब्रह्मा निरोपी हासोन । काळात्म्याते मिळोन । तुवा जावे भूमीसी ॥९८॥	कलीचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव हसले आणि उपदेश दिला, "तू काळात्म्याला (काळाच्या तत्त्वाला) सोबत घेऊन पृथ्वीवर जा."
काळात्म्याचे ऐसे गुण । धर्मवासना करिल छेदन । पुण्यात्म्याचे अंतःकरण । उपजेल बुद्धि पापाविषयी ॥९९॥	"काळात्म्याचे असे गुण आहेत की, तो धर्माची इच्छा (वासना) नष्ट करेल. पुण्यवान लोकांच्या मनातही पापाची बुद्धी उत्पन्न होईल."
कली म्हणे ब्रह्मयासी । वैरी माझे परियेसी । वसतात भूमंडळासी । सांगेन स्वामी ऐकावे ॥१००॥	कली ब्रह्मदेवाला म्हणाला, "हे स्वामी, माझ्या शत्रूंबद्दल ऐका. ते पृथ्वीवर राहतात, ते मी सांगतो, ऐकावे."
उपद्रविती माते बहुत । कृपा न ये मज देखत । जे जन शिवहरी ध्यात । धर्मरत मनुष्य देखा ॥१॥	"ते लोक मला खूप त्रास (उपद्रविती) देतात. त्यांना पाहिल्यावर मला दया येत नाही. जे लोक शिव आणि विष्णूचे ध्यान करतात आणि धर्माचे आचरण करतात."
आणिक असती माझे वैरी । वास करिती गंगातीरी । आणिक वाराणशीपुरी । जाऊनि धर्म करिती देखा ॥२॥	"माझे दुसरे शत्रू आहेत, जे गंगा नदीच्या तीरावर आणि वाराणसी (काशी) शहरात राहून धर्मकर्म करतात."
तीर्थे हिंडती जे चरणे । आणिक ऐकती पुराणे । जे जन करिती सदा दाने । तेचि माझे वैरी जाण ॥३॥	"जे लोक पायी तीर्थयात्रा करतात, पुराणे ऐकतात आणि नेहमी दानधर्म करतात, तेच माझे शत्रू आहेत, हे जाणून घ्या."
ज्यांचे मनी वसे शांति । तेचि माझे वैरी ख्याति । अदांभिकपणे पुण्य करिती । त्यांसी देखता भीतसे ॥४॥	"ज्यांच्या मनात शांती आहे, तेच माझे प्रसिद्ध शत्रू आहेत. जे लोक कोणत्याही ढोंगाशिवाय (अदांभिकपणे) पुण्यकर्म करतात, त्यांना पाहिल्यावर मला भीती वाटते."
नासाग्री दृष्टि ठेवुनी । जप करिती अनुष्ठानी । त्यासि देखताचि नयनी । प्राण माझा जातसे ॥५॥	"जे नाकाच्या टोकावर दृष्टी ठेवून जप आणि अनुष्ठान करतात, त्यांना पाहताच माझ्या डोळ्यांतून (नयनी) माझा जीव जातो."
स्त्रियांपुत्रांवरी प्रीति । मायबापा अव्हेरिती । त्यावरी माझी बहु प्रीति । परम इष्ट माझे जाणा ॥६॥	"जे लोक पत्नी आणि मुलांवर प्रेम करतात, पण आई-वडिलांना दुर्लक्षित करतात, त्यांच्यावर माझे खूप प्रेम आहे. ते माझे परम मित्र (इष्ट) आहेत, हे जाणून घ्या."
वेदशास्त्रांते निंदिती । हरिहरांते भेद पाहती । अथवा शिव विष्णु दूषिती । ते परम आप्त माझे जाणा ॥७॥	"जे वेद आणि शास्त्रांची निंदा करतात, विष्णू आणि शंकरामध्ये भेद मानतात किंवा शिव-विष्णू यांना दूषणे देतात, ते माझे परम आप्त (जवळचे) आहेत, हे जाणून घ्या."
जितेंद्रिय जे असती नर । सदा भजती हरिहर । रागद्वेषविवर्जित धीर । देखोनि मज भय ॥८॥	"जे पुरुष जितेंद्रिय आहेत, नेहमी विष्णू-शंकरांना भजतात आणि राग-द्वेषापासून दूर असलेले धीर आहेत, त्यांना पाहून मला भीती वाटते."
ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । तुझा प्रकाश बहुवसी । तुवा जाताचि भूमीसी । तुझे इच्छे रहाटतील ॥९॥	ब्रह्मदेव कलियुगाला म्हणाले, "तुझा प्रभाव खूप मोठा आहे. तू पृथ्वीवर जाताच लोक तुझ्या इच्छेनुसार वागतील."
एखादा विरळागत । होईल नर पुण्यवंत । त्याते तुवा साह्य होत । वर्तावे म्हणे ब्रह्मा ॥११०॥	"एखादाच क्वचित (विरळागत) मनुष्य पुण्यवान होईल, त्याला तू मदत करून (साह्य होत) वाग," असे ब्रह्मदेव म्हणाले.
ऐकोनि ब्रह्मयाचे वचन । कलियुग करीतसे नमन । करसंपुट जोडोन । विनवितसे परियेसा ॥११॥	ब्रह्मदेवाचे बोलणे ऐकून कलियुगाने नमस्कार केला आणि हात जोडून विनंती केली, ते ऐका.
माझ्या दुष्ट स्वभावासी । केवी साह्य व्हावे धर्मासी । सांगा स्वामी उपायासी । कवणेपरी रहाटावे ॥१२॥	"माझा स्वभाव दुष्ट आहे, तर मी धर्माला कशी मदत करू शकेन? हे स्वामी, मी कोणत्या मार्गाने (उपायासी) वागू, ते सांगा."
कलीचे वचन ऐकोनि । ब्रह्मा हसे अतिगहनि । सांगतसे विस्तारोनि । उपाय कलीसी रहाटावया ॥१३॥	कलीचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव खूप हसले आणि कलियुगाला वागण्यासाठी (रहाटावया) उपाय विस्ताराने सांगू लागले.
काळ वेळ असती दोनी । तुज साह्य होउनी । येत असती निर्गुणी । तेचि दाविती तुज मार्ग ॥१४॥	"काळ आणि वेळ हे दोघे तुला मदत करण्यासाठी येत आहेत. तेच तुला योग्य मार्ग दाखवतील."
निर्मळ असती जे जन । तेचि तुझे वैरी जाण । मळमूत्रे जयासी वेष्टन । ते तुझे इष्ट परियेसी ॥१५॥	"जे लोक निर्मळ (स्वच्छ आचरणाचे) आहेत, तेच तुझे शत्रू आहेत. पण जे मळ आणि मूत्राच्या बंधनात (वेष्टन) आहेत, ते तुझे मित्र (इष्ट) आहेत."
याचि कारणे पापपुण्यासी । विरोध असे परियेसी । जे अधिक पुण्यराशी । तेचि जिंकिती तुज ॥१६॥	"याच कारणामुळे पाप आणि पुण्यामध्ये विरोध आहे. जे पुण्यवान आहेत, तेच तुला जिंकतील."
या कारणे विरळागत । होतील नर पुण्यवंत । तेचि जिंकिती निश्चित । बहुतेक तुज वश्य होती ॥१७॥	"म्हणूनच, क्वचितच (विरळागत) लोक पुण्यवान होतील. तेच तुला निश्चितपणे जिंकतील. पण बहुतेक (बहुतेक) लोक तुझ्या अधीन होतील."
एखादा विवेकी जाण । राहे तुझे उपद्रव साहोन । जे न साहती तुझे दारुण । तेचि होती वश्य तुज ॥१८॥	"एखादा विवेकी मनुष्य तुझे त्रास सहन करून राहील. पण जे तुझे दारुण (भीषण) त्रास सहन करणार नाहीत, तेच तुझ्या अधीन होतील."
या कारणे कलियुगाभीतरी । जन्म होतील येणेपरी । जे जन तुझेचि परी । न होय त्या ईश्वरप्राप्ति ॥१९॥	"या कारणामुळे कलियुगात असे लोक जन्म घेतील, जे तुझ्यासारखेच असतील, त्यांना ईश्वरप्राप्ती होणार नाही."
ऐकोनि ब्रह्मदेवाचे वचन । कलियुग करितसे प्रश्न । कैसे साधूचे अंतःकरण । कवण असे निरोपावे ॥१२०॥	ब्रह्मदेवाचे बोलणे ऐकून कलियुगाने प्रश्न केला, "साधूचे अंतःकरण कसे असते? ते कोण आहेत? मला सांगा."
ब्रह्मा म्हणे तये वेळी । एकचित्ते ऐक कली । सांगेन ऐका श्रोते सकळी । सिद्ध म्हणे शिष्यासी ॥२१॥	ब्रह्मदेव त्या वेळी म्हणाले, "हे कली, एकाग्र चित्ताने ऐक." (सिद्ध नामधारकाला म्हणाले) "हे श्रोत्यांनो, मी तुम्हाला सांगतो, ते सर्व ऐका."
धैर्य धरोनि अंतःकरण । शुद्ध बुद्ध वर्तती जन । दोष न लागती कधी जाण । लोभवर्जित नरांसी ॥२२॥	"जे लोक अंतःकरणात धैर्य धरून शुद्ध मनाने वागतात, जे लोभरहित आहेत, त्यांना कधीही दोष लागत नाही."
जे नर भजनी हरिहरांसी । अथवा असती काशीनिवासी । गुरु सेविती निरंतरेसी । त्यासी तुझा न लगे दोष ॥२३॥	"जे लोक विष्णू-शंकरांना भजतात, किंवा काशी (वाराणसी) मध्ये राहतात आणि जे निरंतर गुरूंची सेवा करतात, त्यांना तुझा दोष (वाईट परिणाम) लागत नाही."
मातापिता सेवकासी । अथवा सेवी ब्राह्मणासी । गायत्री कपिला धेनूसी । भजणारांसी न लगे दोष ॥२४॥	"जे लोक आई-वडिलांची, सेवकांची किंवा ब्राह्मणांची सेवा करतात. जे गायत्री मंत्र आणि कपिल गायीची सेवा करतात, त्यांना तुझा दोष लागत नाही."
वैष्णव अथवा शैवासी । जे सेविती नित्य तुळसीसी । आज्ञा माझी आहे ऐसी । तयासी बाधू नको ॥२५॥	"जे विष्णूचे भक्त (वैष्णव) किंवा शंकराचे भक्त (शैव) आहेत आणि जे नेहमी तुळशीची सेवा करतात, त्यांना तू त्रास देऊ नकोस, अशी माझी आज्ञा आहे."
गुरुसेवक असती नर । पुराण श्रवण करणार । सर्वसाधनधर्मपर । त्याते तुवा न बाधावे ॥२६॥	"जे लोक गुरुसेवक आहेत, पुराणे ऐकतात आणि सर्व धार्मिक साधने करतात, त्यांना तू त्रास देऊ नकोस."
सुकृती शास्त्रपरायणासी । गुरूते सेवित वंशोवंशी । विवेके धर्म करणारासी । त्याते तुवा न बाधावे ॥२७॥	"जे पुण्यवान, शास्त्रांचे पालन करणारे आहेत. जे वंशपरंपरेने गुरूंची सेवा करतात आणि विचारपूर्वक धर्म करतात, त्यांना तू त्रास देऊ नकोस."
कलि म्हणे ब्रह्मयासी । गुरुमहिमा आहे कैशी । कवण गुरुस्वरूपे कैसी । विस्तारावे मजप्रति ॥२८॥	कली ब्रह्मदेवाला म्हणाला, "गुरूंचा महिमा कसा आहे? गुरूंचे स्वरूप कसे असते? ते मला विस्ताराने सांगा."
ऐकोनि कलीचे वचन । ब्रह्मा सांगतसे आपण । गकार म्हणजे सिद्ध जाण । रेफः पापस्य दाहकः ॥२९॥	कलीचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव म्हणाले, "गुरु शब्दातील 'ग' कार म्हणजे सिद्ध (महान) पुरुष आहे, हे जाणून घे. आणि 'र' कार (रेफः) म्हणजे पापांना जाळून टाकणारा (दाहक) आहे."
उकार विष्णुरव्यक्त । त्रितयात्मा श्रीगुरु सत्य । परब्रह्म गुरु निश्चित । म्हणोनि सांगे कलीसी ॥१३०॥	"आणि 'उ' कार म्हणजे अव्यक्त विष्णू आहे. हे तिन्ही (ग, र, उ) मिळून श्रीगुरूंचे स्वरूप आहे. गुरु हे निश्चितपणे परब्रह्म आहेत," असे ब्रह्मदेव कलीला म्हणाले.
श्लोक ॥ गणेशो वाऽग्निना युक्तो विष्णुना च समन्वितः वर्णद्वयात्मको मंत्रश्चतुर्मुक्तिप्रदायकः ॥३१॥	(श्लोक: गणेश किंवा अग्नी, विष्णूने युक्त होऊन, दोन वर्णांचा (ग, रु) मंत्र चार प्रकारची मुक्ती देणारा आहे.)
टीका ॥ गणेशाते म्हणती गुरु । तैसाचि असे वैश्वानरू । ऐसाचि जाण शार्ङ्गधरू । गुरुशब्द वर्ते इतुके ठायी ॥३२॥	(ब्रह्मा म्हणाले) गणेशालाही गुरु म्हणतात, तसेच तो वैश्वानर (अग्नी) आहे. त्याला शार्ङ्गधर (विष्णू) देखील मान. 'गुरु' हा शब्द इतक्या ठिकाणी वापरला जातो.
श्लोक ॥ गुरुः पिता गुरुर्माता । गुरुरेव परः शिवः । शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥३३॥	(श्लोक: गुरु पिता आहेत, गुरु माता आहेत, गुरुच साक्षात परम शिव आहेत. शिव रुष्ट झाले तर गुरु रक्षण करतात, पण गुरु रुष्ट झाले तर कोणीही नाही.)
टीका ॥ गुरु आपला मातापिता । गुरु शंकरु निश्चिता । ईश्वरु होय जरि कोपता । गुरु रक्षील परियेसा ॥३४॥	गुरु आपले माता-पिता आहेत. गुरु निश्चितपणे शंकर आहेत. ईश्वर (शंकर) जरी रागावले, तरी गुरु रक्षण करतील, हे ऐक.
गुरु कोपेल एखाद्यासी । ईश्वर न राखे परियेसी । ईश्वरू कोपेल ज्या नरासी । श्रीगुरु रक्षी निश्चये ॥३५॥	गुरु एखाद्यावर रागावले, तर ईश्वर (शंकर) त्याचे रक्षण करत नाही. पण ईश्वर (शंकर) ज्या मनुष्यावर रागावतात, त्याचे श्रीगुरु निश्चितपणे रक्षण करतात.
श्लोक ॥ गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेकः परं ब्रह्म तस्मातगुरुमुपाश्रयेत ॥३६॥	(श्लोक: गुरु ब्रह्मा आहेत, गुरु विष्णू आहेत, गुरुच देव महेश्वर (शंकर) आहेत. गुरु हेच एकमेव परब्रह्म आहेत, म्हणून त्यांचा आश्रय घ्यावा.)
टीका ॥ गुरु ब्रह्मा सत्य जाण । तोचि रुद्र नारायण । गुरुचि ब्रह्म कारण । म्हणोनि गुरु आश्रावा ॥३७॥	गुरुच खऱ्या अर्थाने ब्रह्मा आहेत, तेच रुद्र (शंकर) आणि नारायण (विष्णू) आहेत. गुरुच परब्रह्म आहेत, म्हणून गुरूंचा आश्रय घ्यावा.
श्लोक ॥ हरौ प्रसन्नेऽपि च वैष्णवा जनाः संप्रार्थयन्ते गुरुअक्तिमव्ययाम् । गुरौ प्रसन्ने जगदीश्वरः सदा जनार्दनस्तुष्यति सर्वसिद्धिदः ॥३८॥	(श्लोक: विष्णू (हरी) प्रसन्न झाल्यावरही वैष्णव भक्त अव्यभिचारी गुरुभक्तीची प्रार्थना करतात. गुरु प्रसन्न झाल्यावर जगदीश्वर जनार्दन (विष्णू) नेहमी संतुष्ट होतात आणि सर्व सिद्धी देतात.)
टीका ॥ ईश्वर जरी प्रसन्न होता । त्यासी गुरु होय ओळखविता । गुरु आपण प्रसन्न होता । ईश्वर होय आधीन आपुल्या ॥३९॥	ईश्वर (विष्णू) जरी प्रसन्न झाले, तरी गुरुच त्याची ओळख करून देतात. पण गुरु स्वतः प्रसन्न झाल्यावर ईश्वर (जनार्दन) त्यांच्या अधीन (वश्य) होतात.
श्लोक ॥ गुरुः सदा दर्शयिता प्रवृत्ति तीर्थं व्रतं योगतपादिधर्मान् । आचारवर्णादिविवेकयज्ञान् ज्ञानं परं भक्तिविवेकयुक्तम् ॥१४०॥	(श्लोक: गुरु नेहमी तीर्थ, व्रत, योग, तप इत्यादी धर्मांचे आचरण, वर्णांचे आचरण, विवेकाचे ज्ञान, परम ज्ञान आणि भक्ती-विवेकयुक्त धर्मांचे दर्शन घडवतात.)
टीका ॥ गुरु भजे शास्त्रमार्ग वर्तोनि । तीर्थव्रतयोगतपादि मुनी । आचारवर्णादि ज्ञानी । ज्ञान परम भक्तिविवेकयुक्त ॥४१॥	(ब्रह्मा म्हणाले) गुरु शास्त्रमार्गाने वागणाऱ्या मुनींना तीर्थ, व्रत, योग, तप इत्यादी धर्मांचे आचरण, वर्णांचे आचरण, तसेच परम ज्ञान आणि भक्ती-विवेकाने युक्त ज्ञान देतात.
या कारणे श्रीगुरुसी । भजावे शास्त्रमार्गेसी । तीर्थव्रतयागतपासी । ज्योतिःस्वरूप असे जाणा ॥४२॥	याच कारणामुळे श्रीगुरूंची शास्त्रमार्गाने भक्ती करावी. गुरु हे तीर्थ, व्रत, याग आणि तप यांमध्ये ज्योतीप्रमाणे (प्रकाश) आहेत, हे जाणून घे.
आचारधर्मावर्णाश्रमांसी । विवेकधर्ममार्गासी भक्तिवैराग्ययुक्तांसी । गुरुचि मार्ग दाविणार ॥४३॥	आचारधर्म, वर्णाश्रम, विवेकपूर्ण धर्ममार्ग, भक्ती आणि वैराग्य यांनी युक्त असलेल्या लोकांना गुरुच मार्ग दाखवणारे आहेत.
इतुके ऐकोनि कलि आपण । विनवीतसे कर जोडून । गुरु सर्व देवासमान । केवी झाला सांगा मज ॥४४॥	इतके ऐकून कलीने हात जोडून विनंती केली, "गुरु सर्व देवांसमान कसे झाले, ते मला सांगा."
ब्रह्मा म्हणे कलीसी । सांगेन तुज विस्तारेसी । एकचित्ते परियेसी । गुरुवीण पार नाही ॥४५॥	ब्रह्मदेव कलीला म्हणाले, "मी तुला विस्ताराने सांगतो. एकाग्र चित्ताने ऐक. गुरूशिवाय मुक्ती नाही."
श्लोक ॥ गुरु विना न श्रवेण भवेत् कस्यापि कस्यचित् । विना कर्णेन शास्त्रस्य श्रवणं तत्कुतो भवेत् ॥४६॥	(श्लोक: गुरुंशिवाय कोणालाही श्रवण (ज्ञान) प्राप्त होत नाही. कानांशिवाय शास्त्रांचे श्रवण कसे होईल?)
टीका । गुरुवीण समस्तांसी । श्रवण कैचे परियेसी । श्रवण होता मनुष्यांसी । समस्त शास्त्रे ऐकती ॥४७॥	गुरूशिवाय सर्वांना श्रवण (ज्ञान) कसे मिळेल? श्रवण झाल्यास मनुष्य सर्व शास्त्रांचे ज्ञान ऐकतात.
शास्त्र ऐकता परियेसी । तरतील संसारासी । या कारणे गुरुचि प्रकाशी । ज्योतःस्वरूप जाणावा ॥४८॥	शास्त्रांचे श्रवण केल्यास ते संसारातून (भवसागरातून) तरून जातील, हे ऐक. म्हणूनच गुरु हे ज्योतीप्रमाणे (प्रकाश) आहेत, हे जाणून घ्यावे.
गुरु सेविता सर्व सिद्धि । होती परियेसा त्रिशुद्धि । कथा वर्तली अनादि । अपूर्व तुज सांगेन ॥४९॥	गुरूंची सेवा केल्यास सर्व सिद्धी प्राप्त होतात, हे त्रिवार सत्य ऐका. एक अनादी (अति प्राचीन) आणि अपूर्व कथा घडली, ती मी तुला सांगतो.
पूर्वी गोदावरीचे तीरी । अंगिरस ऋषींचा आश्रम थोरी । वृक्ष असती नानापरी । पुण्यनामे मृग वसती ॥५०॥	पूर्वी गोदावरी नदीच्या तीरावर अंगिरस ऋषींचा मोठा आश्रम होता. तिथे अनेक प्रकारचे वृक्ष होते आणि पुण्यवान (शांत) मृग (हरिण) राहत होते.
ब्रह्मऋषि आदिकरोनि । तप करिती तया स्थानी । तयांत वेदधर्म म्हणोनि । पैलपुत्र होता द्विज ॥५१॥	ब्रह्मऋषी इत्यादी तिथे तप करत होते. त्यांच्यामध्ये वेदधर्म नावाचा ब्राह्मण (द्विज) पुत्र होता.
तया शिष्य बहु असती । वेदशास्त्र अभ्यासिती । त्यात दीपक म्हणोनि ख्याति । शिष्य होता परियेसा ॥५२॥	त्याला अनेक शिष्य होते, जे वेद-शास्त्रांचा अभ्यास करत होते. त्या शिष्यांमध्ये दीपक नावाचा एक शिष्य प्रसिद्ध होता, हे ऐका.
होता शिष्य गुरुपरायण । केला अभ्यास शास्त्रपुराण । झाला असे अतिनिपुण । सेवा करिता श्रीगुरुची ॥५३॥	तो शिष्य गुरुभक्तीत तत्पर (गुरुपरायण) होता. त्याने शास्त्र-पुराणांचा अभ्यास केला होता. श्रीगुरूंची सेवा केल्याने तो अतिशय निष्णात (निपुण) झाला होता.
वेदधर्म एके दिनी । समस्त शिष्यांसी बोलावूनी । पुसतसे संतोषोनि । ऐका श्रोते एकचित्ते ॥५४॥	एका दिवशी वेदधर्मांनी सर्व शिष्यांना बोलावले आणि आनंदाने त्यांना विचारले. हे श्रोत्यांनो, एकाग्र चित्ताने ऐका.
बोलावुनि शिष्यांसी । बोले गुरु परियेसी । प्रीति असेल आम्हांसी । तरी माझे वाक्य परियेसा ॥५५॥	गुरु शिष्यांना म्हणाले, "जर तुमची माझ्यावर प्रीती (प्रेम) असेल, तर माझे बोलणे ऐका."
शिष्य म्हणती गुरूसी । जे जे स्वामी निरोपिसी । तू तारक आम्हांसी । अंगिकारू हा भरवसा ॥५६॥	शिष्य गुरूना म्हणाले, "स्वामी, तुम्ही जी जी आज्ञा कराल, ती आम्ही स्वीकारू. तुम्हीच आमचे तारणारे आहात, हा आम्हाला विश्वास आहे."
गुरूचे वाक्य जो न करी । तोचि पडे रौरव घोरी । अविद्या मायासागरी । बुडोन जाय तो नर ॥५७॥	जो गुरूंचे बोलणे मानत नाही, तो भयंकर रौरव नरकात पडतो. तो मनुष्य अविद्यारूपी माया-सागरात बुडून जातो.
मग तया कैची गति । नरकी पडे तो सतती । गुरु तारक हे ख्याति । वेदपुराणे बोलती ॥५८॥	मग त्याला मुक्ती कशी मिळणार? तो नेहमी नरकात पडतो. गुरु तारणारे आहेत, अशी कीर्ती वेद-पुराणे सांगतात.
ऐकोनि शिष्यांची वाणी । तोषला वेदधर्म मुनी । संदीपकाते बोलावुनी । सांगतसे परियेसा ॥५९॥	शिष्यांचे बोलणे ऐकून वेदधर्म मुनी आनंदित झाले. त्यांनी संदीपकाला बोलावले आणि त्याला सांगू लागले, ते ऐका.
ऐका शिष्य सकळीक । आमचे पूर्वार्जित असे एक । जन्मांतरी सहस्त्राधिक । केली होती महापातके ॥१६०॥	(गुरु म्हणाले) "हे सर्व शिष्यांनो, ऐका. माझे एक पूर्वजन्माचे कर्म आहे. मी हजारोपेक्षा जास्त (सहस्त्राधिक) महापापे केली होती."
आमचे अनुष्ठान करिता । बहुत गेले प्रक्षाळिता । काही शेष असे आता । भोगिल्यावाचून न सुटे जाणा ॥६१॥	"मी अनुष्ठान (तपस्या) केल्यामुळे ती पापे खूप प्रमाणात धुतली गेली (प्रक्षाळिता). पण आता काही शिल्लक राहिली आहेत, ती भोगल्याशिवाय सुटणार नाहीत, हे जाणून घ्या."
तप सामर्थ्ये उपेक्षा करितो । पापमोक्षा आड रिघतो । याचि कारणे निष्कृति करितो । तया पाप घोरासी ॥६२॥	"मी माझ्या तपाच्या सामर्थ्याने त्या पापांकडे दुर्लक्ष करतो, पण ते पापमोक्षाच्या आड येतात. याच कारणामुळे मी त्या घोर पापांची निष्कृती (निवारण) करत आहे."
न भोगिता आपुले देही । आपले पापा निष्कृति नाही । हा निश्चय जाणोनि पाही । भोगावे आम्ही परियेसा ॥६३॥	"स्वतःच्या शरीरात भोगल्याशिवाय पापाचे निवारण होत नाही. हा निश्चय जाणून मी ते भोगणार आहे, हे ऐका."
या पापाचे निष्कृतीसी । जावे आम्ही वाराणशीसी । जाईल पाप शीघ्रेसी । प्रख्यात असे अखिल शास्त्री ॥६४॥	"या पापाच्या निवारणासाठी (निष्कृतीसी) आम्ही वाराणसी (काशी) शहरात जावे. काशीत पाप लवकर नष्ट होते, असे सर्व शास्त्रांमध्ये प्रसिद्ध आहे."
या कारणे आम्हांसी । न्यावे पुरी वाराणशीसी । पाप भोगीन स्वदेहासी । माते तुम्ही सांभाळावे ॥६५॥	"या कारणामुळे मला वाराणसी शहरात घेऊन जा. मी स्वतःच्या शरीराने पाप भोगेन. तुम्ही माझी काळजी घ्या (सांभाळावे)."
या समस्त शिष्यांत । कवण असे सामर्थ्यवंत । अंगिकारावे त्वरित । म्हणोनि पुसे शिष्यांसी ॥६६॥	"या सर्व शिष्यांमध्ये कोण सामर्थ्यवान (सक्षम) आहे, ज्याने ही सेवा लगेच स्वीकार करावी?" असे त्यांनी शिष्यांना विचारले.
तया शिष्यांमध्ये एक । नाम असे संदीपक । बोलतसे अतिविवेक । तया गुरूप्रति देखा ॥६७॥	त्या शिष्यांमध्ये संदीपक नावाचा एक शिष्य होता. त्याने त्या गुरूला अत्यंत विवेकाने (विचाराने) उत्तर दिले.
दीपक म्हणे गुरुस । पाप करितां देहनाश । न करावा संग्रहो दुःखास । शीघ्र करा प्रतिकारू ॥६८॥	दीपक गुरूंना म्हणाला, "पाप केल्याने देहाचा नाश होतो. दुःखाचा संग्रह करू नये. तुम्ही लगेच प्रतिकार (निवारण) करा."
वेदधर्म म्हणे तयासी । दृढ देह असता मनुष्यासी । क्षालन करावे पापासी । पुढती वाढे विषापरी ॥६९॥	वेदधर्म त्याला म्हणाले, "मनुष्याचे शरीर जोपर्यंत मजबूत (दृढ) आहे, तोपर्यंत पापांना धुऊन (क्षालन) काढावे. अन्यथा ते विषाप्रमाणे पुन्हा वाढतात."
अथवा तीर्थे प्रायश्चित्ते । आपुले देही भोगोनि त्वरिते । पापावेगळे न होता निरुते । मुक्ति नव्हे आपणांसी ॥१७०॥	"तीर्थयात्रा, प्रायश्चित्त किंवा स्वतःच्या शरीराने लवकर (त्वरिते) भोगून पापापासून पूर्णपणे मुक्त (वेगळे) झाल्याशिवाय आपल्याला मुक्ती मिळत नाही."
देव अथवा ऋषेश्वरांसी । मनुष्यादि ज्ञानवंतासी । क्षालन न होय पापासी । आपुले आपण न भोगिता ॥७१॥	देव, ऋषेश्वर, मनुष्य किंवा ज्ञानी लोक असोत, जोपर्यंत ते स्वतः आपले पाप भोगत नाहीत, तोपर्यंत ते धुतले जात नाही.
दीपक म्हणे गुरूसी । स्वामी निरोपावे आपणासी । सेवा करीन स्वशक्तीसी । न करिता अनुमान सांगिजे ॥७२॥	दीपक गुरूंना म्हणाला, "स्वामी, मला आज्ञा द्या. मी माझ्या पूर्ण शक्तीने सेवा करीन. काही शंका (अनुमान) न ठेवता सांगा."
ऐकोनि दीपकाचे वचन । वेदधर्म म्हणे आपण । कुष्ठे होईल अंग हीन । अंधक पांगूळ परियेसा ॥७३॥	दीपकाचे बोलणे ऐकून वेदधर्माने त्याला सांगितले, "माझे शरीर कुष्ठरोगाने कमजोर होईल. मी आंधळा (अंधक) आणि पांगळा (पांगूळ) होईन, हे ऐक."
संवत्सर एकविशंत । माते सांभाळावे बहुत । जरी असेल दृढ व्रत । अंगिकारावी तुम्ही सेवा ॥७४॥	"एकवीस वर्षे (एकविशंत संवत्सर) तुला माझी खूप काळजी घ्यावी लागेल. जर तुझा निश्चय (व्रत) दृढ असेल, तर तू ही सेवा स्वीकार."
दीपक म्हणे गुरूसी । कुष्ठी होईन आपण हर्षी । अंध होईन एकवीस वर्षी । पापनिष्कृति करीन ॥७५॥	दीपक गुरूंना म्हणाला, "तुम्ही कुष्ठरोगी व्हाल तर मी आनंदाने (हर्षी) कुष्ठरोगी होईन. (तुम्ही) एकवीस वर्षे अंध व्हाल तर मी (तुमचे) पाप निवारण करेन." (म्हणजे गुरुंच्या दुःखात भागीदार होईन.)
तुमचे पापाचे निष्कृति । मी करीन निश्चिती । स्वामी निरोपावे त्वरिती । म्हणोनि चरणांसी लागला ॥७६॥	"मी तुमच्या पापाचे निवारण निश्चितपणे करेन. स्वामी, मला लवकर आज्ञा द्या," असे म्हणून तो चरणांना लागला.
ऐकोनि शिष्याची वाणी । संतोषला वेदधर्म मुनी । सांगतसे विस्तारोनि । तया पाप-लक्षणे ॥७७॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून वेदधर्म मुनी आनंदीत झाले आणि त्या पापांची लक्षणे (पाप-लक्षणे) त्याला विस्ताराने सांगू लागले.
आपुले पाप आपणासी । ग्राह्य नव्हे पुत्रशिष्यांसी । न भोगितां स्वदेहासी । न वेचे पाप परियेसा ॥७८॥	"स्वतःचे पाप दुसऱ्याला, मग तो पुत्र किंवा शिष्य असो, त्याला घेता येत नाही. स्वतःच्या शरीराने भोगल्याशिवाय पाप नष्ट होत नाही, हे ऐक."
याकारणे आपण देखा । भोगीन आपुले पापदुःखा । सांभाळी मज तू संदीपका । एकवीस वर्षेपर्यंत ॥७९॥	"या कारणामुळे मी स्वतः माझे पाप आणि दुःख भोगीन. हे संदीपका, तू एकवीस वर्षांपर्यंत माझी काळजी घे."
जे पीडिती रोगे देखा । प्रतिपाळणारासी कष्ट अधिका । मजहूनि संदीपका । तूते कष्ट अधिक जाण ॥१८०॥	"जे लोक रोगाने पीडित असतात, त्यांची काळजी घेणाऱ्याला अधिक कष्ट होतात. हे संदीपका, माझ्यापेक्षा तुलाच अधिक कष्ट होतील, हे जाणून घे."
या कारणे आपुले देही । भोगीन पाप निश्चयी । तुवा प्रतिपाळावे पाही । काशीपूरा नेऊनिया ॥८१॥	"यामुळे मी माझ्या शरीरावर निश्चितपणे पाप भोगीन. तू मला काशी शहरात घेऊन जाऊन माझा प्रतिपाळ कर."
तया काशीपुरी जाण । पापावेगळा होईन । आपण शाश्वतपद पावेन । तुजकरिता शिष्योत्तमा ॥८२॥	"त्या काशी शहरात मी पापापासून वेगळा होईन आणि हे शिष्योत्तमा, तुझ्यामुळे मी शाश्वत पद (मोक्ष) प्राप्त करेन."
दीपक म्हणे गुरूसी । अवश्य नेईन पुरी काशी। सेवा करीन एकवीस वर्षी । विश्वनाथासम तुमची ॥८३॥	दीपक गुरूंना म्हणाला, "मी तुम्हाला नक्कीच काशी शहरात घेऊन जाईन आणि एकवीस वर्षे विश्वनाथाप्रमाणे (शंकराप्रमाणे) तुमची सेवा करेन."
ब्रह्मा म्हणे कलियुगासी । कैसा होता शिष्य त्यासी । कुष्ठ होतांची गुरूसी । नेले काशीपुरा ॥८४॥	(सिद्ध म्हणाला) ब्रह्मदेव कलियुगाला म्हणाले, "तो शिष्य कसा होता, पाहा! गुरुंना कुष्ठरोग होताच त्याने त्यांना काशी शहरात नेले."
मणिकर्णिका उत्तरदेशी । कंबळेश्वर सन्निधेसी । राहिले तेथे परियेसी । गुरू शिष्य दोघेजण ॥८५॥	मणिकर्णिका घाटाच्या उत्तर दिशेला, कंबळेश्वर मंदिराच्या जवळ (सन्निधेसी) ते गुरु-शिष्य दोघे राहिले, हे ऐका.
स्नान करूनि मणिकर्णिकेसी । पूजा करिती विश्वनाथासी । प्रारब्धभोग त्या गुरूसी । भोगीत होता तया स्थानी ॥८६॥	ते मणिकर्णिकेमध्ये स्नान करून विश्वनाथाची पूजा करत असत. त्या ठिकाणी गुरु आपल्या प्रारब्धामुळे (कर्मामुळे) दुःख भोगत होते.
कुष्ठरोग झाला बहुत । अक्षहीन अतिदुःखित । संदीपक सेवा करित । अतिभक्ती करूनिया ॥८७॥	गुरुंना खूप कुष्ठरोग झाला होता. ते डोळ्यांनी आंधळे (अक्षहीन) झाले आणि खूप दुःखी होते. संदीपक त्यांची अतिशय भक्तीने सेवा करत होता.
व्यापिला देह कुष्ठे बहुत । पू कृमि पडे रक्त । दुःखे व्यापला अत्यंत । अपस्मारी झाला जाण ॥८८॥	कुष्ठरोगाने त्यांचे शरीर पूर्णपणे व्यापले होते. त्यातून पू, कृमी (जंतू) आणि रक्त पडत होते. ते अत्यंत दुःखाने ग्रासले होते आणि त्यांना अपस्मार (फेफरे) देखील येत होता.
भिक्षा मागोनि संदीपक । गुरूसी आणोनि देत नित्यक । करी पूजा भावे एक । विश्वनाथस्वरूप म्हणतसे ॥८९॥	संदीपक भिक्षा मागून रोज (नित्यक) गुरूंना आणून देत असे. तो एकाच भावाने त्यांची पूजा करत असे, त्यांना विश्वनाथाचे (शंकराचे) रूप मानत असे.
रोगे करूनि पीडितां नरू । साधुजन होती क्रूरू । तोचि देखा द्विजवरू । होय क्रूर एखादे वेळी ॥१९०॥	रोगाने पीडित झालेला मनुष्य किंवा साधू देखील कधी-कधी क्रूर होतात. तसेच, ते श्रेष्ठ ब्राह्मण गुरु देखील कधी-कधी क्रूर (कठोर) होत असत.
भिक्षा आणितां एखादे दिवशी । न जेवे श्रीगुरु कोपेसी । स्वल्प आणिले म्हणोनि क्लेशी । सांडोनि देत भूमीवरी ॥९१॥	एखाद्या दिवशी भिक्षा आणल्यावर श्रीगुरु रागाने (कोपेसी) जेवत नसत. 'थोडे आणले' म्हणून चिडून (क्लेशी) ते भिक्षा जमिनीवर फेकून देत असत.
येरे दिवशि जाऊनि शिष्य । आणि अन्ने बहुवस । मिष्टान्ने न आणी म्हणोनि क्लेश । करिता झाल परियेसा ॥९२॥	दुसऱ्या दिवशी शिष्य भरपूर अन्न (बहुवस) आणत असे, पण 'मिष्टान्न (गोड पदार्थ) आणले नाही' म्हणून गुरु त्याला त्रास देत असत, हे ऐका.
परोपरीचे पक्वान्न । का नाणिशी म्हणे जाण । कोपे मारू येत आपण । शाका परोपरी मागतसे ॥९३॥	"विविध प्रकारचे पक्वान्न (पदार्थ) का आणले नाहीस?" असे ते म्हणत. रागाने मारण्यासाठी धावत असत आणि वेगवेगळ्या भाज्या (शाका परोपरी) मागत असत.
जितुके आणि मागोनिया । सर्वस्वे करीतसे वाया । कोपे देत शिविया । परोपरी परियेसा ॥९४॥	भिक्षा मागून आणलेले सर्व अन्न गुरु पूर्णपणे वाया घालवत असत. रागाने विविध प्रकारच्या शिव्या (शिविया) देत असत, हे ऐका.
एखादे समयि शिष्यासी । म्हणे ताता ज्ञानराशी । मजनिमित्त कष्टलासी । शिष्यराया शिखामणी ॥९५॥	कधी-कधी गुरु शिष्याला म्हणत, "बाळा, हे ज्ञानवान (ज्ञानराशी) शिष्या, तू माझ्यासाठी कष्ट सोसले आहेस, तू शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस."
सवेचि म्हणत वचने क्रूर । माते गांजिले अपार । तू आमुचे विष्ठामूत्र । क्षणाक्षणा धूत नाही ॥९६॥	लगेच ते क्रूर (कठोर) शब्दांनी म्हणत, "तू मला खूप त्रास दिला आहेस. तू माझे मलमूत्र (विष्ठामूत्र) क्षणोक्षणी का धूत नाहीस?"
खाताती मज मक्षिका । कां न निवारिसी संदीपका । सेवा करितां म्हणे ऐका । भिक्षा नाणिशी म्हणतसे ॥९७॥	"माझ्या शरीराला माश्या (मक्षिका) खात आहेत, हे संदीपका, तू त्यांना का दूर करत नाहीस? सेवा करत असताना ऐक! तू भिक्षा आणत नाहीस," असे ते म्हणत.
या कारणे पापगुण । ऐसेची असती जाण । वोखट वाक्य निर्गुण । पाप म्हणोनि जाणावे ॥९८॥	या कारणामुळे पापाचे गुण असेच असतात, हे जाणून घ्या. वाईट (वोखट) आणि निर्गुण बोलणे हेच पाप आहे, असे समजावे.
पाप असे जेथे बहुत । दैन्य मत्सर वसे तेथ । शुभाशुभ नेणे क्वचित । पापरूपे जाणावे ॥९९॥	जिथे खूप पाप असते, तिथे दारिद्र्य (दैन्य) आणि मत्सर (द्वेष) वास करतो. तिथे चांगले-वाईट (शुभाशुभ) क्वचितच माहीत असते. हे पापाचेच रूप आहे, असे जाणून घ्या.
समस्त रोग असती देखा । कुष्ठ सोळा भाग नव्हे निका । वेदधर्म द्विज ऐका कष्टतसे येणेपरी ॥२००॥	(वेदधर्मांना) सर्व प्रकारचे रोग होते. कुष्ठरोग हा तर सोळावा भाग (म्हणजे अत्यल्प) नव्हता. वेदधर्म ब्राह्मण अशाप्रकारे कष्ट भोगत होते.
ऐसे गुरूचे गुणदोष । मनांत न आणी तोचि शिष्य। सेवा करी एकमानस । तोचि ईश्वर मानोनि ॥२०१॥	गुरुंचे असे गुण-दोष तो शिष्य (संदीपक) मनात आणत नसे. तो एकाग्र मनाने (एकमानस) सेवा करत असे, त्यांना ईश्वर मानून.
जैसे जैसे मागे अन्न । आणूनि देतसे परिपूर्ण । जैसा विश्वेश्वर नारायण । तैसा गुरु म्हणतसे ॥२०२॥	गुरु जसे जसे अन्न मागत, तसे तसे तो त्यांना पूर्णपणे (परिपूर्ण) आणून देत असे. तो गुरूंना विश्वनाथ नारायण (विष्णू-शंकर) मानत होता.
काशीक्षेत्र थोर असतां । न करी सदा तीर्थयात्रा । न जाय देवदर्शना सर्वथा । गुरुसेवेवांचूनि ॥२०३॥	काशी क्षेत्र महान असूनही तो कधीही तीर्थयात्रा किंवा देवदर्शनासाठी गेला नाही. गुरुसेवेशिवाय तो इतर काहीही करत नसे.
श्लोक ॥ न तीर्थयात्रा न च देवयात्रा न देहयात्रा न च गेहयात्रा । अहर्निश ब्रह्म हरिः सुबुद्धो गुरुः प्रसेव्यो न हि सेव्यमन्यत्‍ ॥२०४॥	(श्लोक: न तीर्थयात्रा, न देवयात्रा, न देहयात्रा, न गृहयात्रा करावी. दिवस-रात्र ब्रह्म, विष्णू (हरी) यांची बुद्धी ठेवून गुरूंचीच सेवा करावी, दुसऱ्या कोणाची नाही.)
टीका ॥ आपुले देहसंरक्षण । कधी न करी शिष्य जाण । लय लावूनि श्रीगुरुचरण । कवणासवे न बोलेची ॥२०५॥	तो शिष्य आपल्या शरीराची काळजी (संरक्षण) कधीच करत नसे. त्याचे मन श्रीगुरूंच्या चरणांवर लीन झालेले होते आणि तो कोणाशीही बोलत नसे.
अहोरात्र येणेपरी । ब्रह्मा शिव म्हणे हरी । गुरुचि होय निर्धारी । म्हणोनि सेवा करीतसे ॥२०६॥	दिवस-रात्र तो याच पद्धतीने गुरु हेच ब्रह्मा, शिव आणि विष्णू आहेत, असा निश्चय करून सेवा करत असे.
गुरु बोले निष्ठुरेसी । आपण मनी संतोषी । जे जे त्याचे मानसी । पाहिजे तैसे वर्ततसे ॥२०७॥	गुरु कठोरपणे बोलत असले तरी तो शिष्य मनात आनंदी (संतोषी) होत असे. गुरुंच्या मनात जे जे असेल, तसेच तो वागत असे.
वर्तता येनेपरी देख । प्रसन्न होवोनि पिनाक । उभा येऊनि सन्मुख । वर माग म्हणतसे ॥२०८॥	तो अशाप्रकारे वागत असताना, शंकर (पिनाक - शंकराचे धनुष्य) प्रसन्न झाले आणि समोर उभे राहून 'वर माग' असे म्हणाले.
अहो गुरुभक्त दीपका । महाज्ञानी कुलदीपका । तुष्टलो तुझे भक्तीसी ऐका । प्रसन्न झालो माग आता ॥२०९॥	(शंभो म्हणाले) "अहो गुरुभक्त दीपका, हे महाज्ञानी आणि कुळाला प्रकाश देणाऱ्या दीपका! ऐक! मी तुझ्या भक्तीवर खूप संतुष्ट झालो आहे आणि प्रसन्न झालो आहे. आता माग."
दीपक म्हणे ईश्वरासी । हे मृत्युंजय व्योमकेशी । न पुसतां आम्ही गुरुसी । वर न घे सर्वथा ॥२१०॥	दीपक शंकराला म्हणाला, "हे मृत्यूला जिंकणाऱ्या (मृत्युंजय) शिवाला (व्योमकेशी)! मी माझ्या गुरूंना विचारल्याशिवाय कोणताही वर घेणार नाही."
म्हणोनि गेला गुरुपासी । विनवीतसे तयासी । विश्वनाथ आम्हांसी । प्रसन्न होवोनि आलासे ॥२११॥	म्हणून तो गुरूंकडे गेला आणि त्यांना विनंती केली, "विश्वनाथ (शंकर) आम्हाला प्रसन्न होऊन भेटायला आले आहेत."
निरोप झालिया स्वामीचा । मागेन उपशर्म व्याधीचा । वर होता सदाशिवाचा । बरवे होईल म्हणतसे ॥२१२॥	"स्वामींची आज्ञा (निरोप) झाल्यास, मी त्यांच्या व्याधी शांत होण्याचा वर मागेन. सदाशिवाचे वरदान मिळाल्यास चांगले होईल," असे तो म्हणाला.
ऐकोनिया शिष्याचे वचन । बोले गुरु कोपायमान । माझे व्याधिनिमित्त जाण । नको प्रार्थू ईश्वरासी ॥२१३॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून गुरु रागाने (कोपायमान) म्हणाले, "माझ्या रोगासाठी (व्याधिनिमित्त) ईश्वराची प्रार्थना करू नकोस."
भोगिल्यावाचोनि पातकासी । निवृत्ति नव्हे गा परियेसी । जन्मांतरी बाधिती निश्चयेसी । धर्मशास्त्री असे जाण ॥२१४॥	"भोगल्याशिवाय पापापासून (पातकासी) मुक्ती मिळत नाही, हे ऐक. अन्यथा ते पाप दुसऱ्या जन्मात निश्चितपणे त्रास देईल, असे धर्मशास्त्रात सांगितले आहे."
मुक्ति अपेक्षा ज्याचे मनी । तेणे करावी पापधुणी । शेष राहतां निर्गुणी । विघ्न करितील मोक्षासी ॥२१५॥	"ज्याच्या मनात मुक्तीची इच्छा आहे, त्याने पापांची पूर्णपणे सफाई (धुणी) करावी. पाप शिल्लक राहिल्यास (शेष राहतां) ते मोक्षाच्या मार्गात विघ्न निर्माण करेल."
ऐशियापरी शिष्यासी । गुरु सांगे परियेसी । निरोप मागोनि श्रीगुरुसी । गेला ईश्वरासन्मुख ॥२१६॥	अशाप्रकारे गुरूने शिष्याला उपदेश दिला, हे ऐका. शिष्याने श्रीगुरूंकडून निरोप घेतला आणि तो शंकरासमोर (ईश्वरासन्मुख) गेला.
जाऊनि सांगे ईश्वरासी । नलगे वर आपणासी । नये गुरुचे मानसी । केवी घेऊ म्हणतसे ॥२१८॥	त्याने ईश्वराला सांगितले, "मला वरदान नको आहे, कारण ते गुरुंच्या मनात नाही. गुरुंची इच्छा नसताना मी ते कसे घेऊ?"
विस्मय करोनि व्योमकेशी । गेला निर्वाणमंडपासी । बोलावून समस्त देवांसी । सांगे वृत्तान्त विष्णूपुढे ॥२१९॥	शंकर (व्योमकेशी) आश्चर्यचकित झाले. ते सर्व देवांच्या सभेत (निर्वाणमंडपासी) गेले आणि विष्णूसमोर (विष्णूपुढे) हा वृत्तांत सांगितला.
श्रीविष्णु म्हणे शंकरास । कैसा गुरु कैसा शिष्य । कोठे त्यांचा रहिवास । सांगावे मज निर्धारे ॥२२०॥	श्रीविष्णूंनी शंकराला विचारले, "गुरु कसा आहे आणि शिष्य कसा आहे? त्यांचे राहण्याचे ठिकाण (रहिवास) कुठे आहे? मला निश्चितपणे सांगा."
सांगे ईश्वर विष्णुसी । आश्चर्य देखिले परियेसी । दीपक शिष्य निश्चयेसी । गुरुभक्त असे जाणा ॥२२१॥	ईश्वराने विष्णूंना सांगितले, "मी एक आश्चर्य पाहिले, ते ऐका. दीपक नावाचा शिष्य निश्चितपणे मोठा गुरुभक्त आहे."
गोदावरीतीरवासी । वेदधर्म म्हणिजे तापसी । त्याची सेवा अहर्निशी । करितो भावे एकचित्ते ॥२२२॥	"गोदावरीच्या तीरावर राहणारे वेदधर्म नावाचे तपस्वी आहेत. त्यांची सेवा तो शिष्य दिवस-रात्र (अहर्निशी) एकाग्र भावाने करत आहे."
नाही त्रिलोकी देखिला कोणी । गुरुभक्ति करणार निर्गुणी । त्याते देखोनि माझे मनी । अतिप्रीति वर्ततसे ॥२२३॥	"त्रैलोक्यात असा कोणीही निर्गुण (निःस्वार्थ) गुरुभक्ती करणारा पाहिला नाही. त्याला पाहून माझ्या मनात खूप प्रेम (प्रीति) उत्पन्न झाले आहे."
वर देईन म्हणोनि आपण । गेलो होतो तयाजवळी जाण । गुरूचा निरोप नाही म्हणोन । न घे वर परियेसा ॥२२४॥	"मी स्वतः त्याला वरदान देण्यासाठी गेलो होतो. पण त्याने 'गुरूंची आज्ञा नाही' म्हणून वरदान घेतले नाही, हे ऐका."
अनेक दिव्यसहस्त्रवर्षी । तप करिती महाऋषि । वर मागती अहर्निशी । नाना कष्ट करोनिया ॥२२५॥	"अनेक हजारो वर्षांपर्यंत (दिव्यसहस्त्रवर्षी) महाऋषी तप करतात आणि दिवस-रात्र नाना कष्ट करून वरदान मागतात."
तैसा तापसी योगी यांसी । नव्हे मज वर द्यावयासी । बलात्कारे देता तयासी । वर न घे तो दीपक ॥२२६॥	"पण त्या तपस्वी, योग्यांप्रमाणे मला त्याला वरदान देणे जमले नाही. मी बळजबरीने वर देत असतानाही त्या दीपकाने वर घेतला नाही."
तनमन अर्पूनि श्रीगुरूसी । सेवा करितो संतोषी । त्रयमूर्ति म्हणोनि गुरूसी । निश्चये भजतसे ॥२२७॥	"तो आपले शरीर आणि मन श्रीगुरूंच्या चरणी अर्पण करून आनंदाने सेवा करत आहे. गुरु हेच त्रिमूर्ती आहेत, असा निश्चय करून तो भक्ती करत आहे."
समस्त देव मातापिता । गुरुचि असे तत्त्वतां । निश्चय केला असे चित्ता । गुरु परमात्मा म्हणोनि ॥२२८॥	"सर्व देव, माता, पिता हे गुरुच आहेत, हे त्याचे तत्त्वज्ञान आहे. गुरुच परमात्मा आहेत, असा त्याने मनात निश्चय केला आहे."
किती म्हणोनि वर्णू त्यासी । अविद्या-अंधकारासी । छेदिता दीपक परियेसी । कुलदीपक नाम सत्य ॥२२९॥	"त्याचे मी किती म्हणून वर्णन करू? तो अज्ञानरूपी अंधाराला (अविद्या-अंधकारासी) छेदणारा आहे. त्याचे 'दीपक' (दीपक) हे नाव अगदी खरे आहे."
धर्म ज्ञान सर्व एक । गुरुचि म्हणे कुलदीपक । चरणसेवा मनःपूर्वक । करितो गुरूची भक्तीने ॥२३०॥	"धर्म आणि ज्ञान हे सर्व एकच आहे. गुरुच सर्व काही आहेत, असे तो कुलदीपक मानतो. तो गुरूंच्या चरणांची सेवा मनःपूर्वक आणि भक्तीने करत आहे."
इतुके ऐकोनि शार्ङ्गधरू । पहावया गेला शिष्यगुरु । त्यांचा भक्तिप्रकारू । पाहे तये वेळी ॥२३१॥	इतके ऐकून विष्णू (शार्ङ्गधरू) त्या गुरु-शिष्याला पाहण्यासाठी गेले आणि त्या वेळी त्यांची भक्ती करण्याची पद्धत पाहिली.
सांगितले विश्वनाथे । त्याहून दिसे आणिक तेथे । संतोषोनि दीपकाते । म्हणे विष्णु परियेसा ॥२३२॥	शंकराने (विश्वनाथे) जे सांगितले होते, त्याहूनही अधिक काहीतरी तिथे दिसले. विष्णू आनंदी झाले आणि दीपकाला म्हणाले, ते ऐका.
दीपक म्हणे विष्णूसी । काय भक्ति देखोनि आम्हांसी । वर देतोसी परियेसी । कवण कार्या सांग मज ॥२३४॥	(दीपक म्हणाला) दीपक विष्णूला म्हणाला, "तुम्ही कोणती भक्ती पाहून आम्हाला वरदान देत आहात? मला कोणत्या कार्यासाठी (कवण कार्या) वर देत आहात, ते सांगा."
लक्ष कोटी सहस्त्र वरुषी । तप करिती अरण्यावासी । त्यांसी करितोसी उदासी । वर न देसी नारायण ॥२३५॥	"अरण्यात राहणारे लोक लाखो-कोटी हजारो वर्षे तप करतात. त्यांना तुम्ही दुर्लक्षित (उदासी) करता आणि वरदान देत नाही."
मी तरी तुज भजत नाही । तुझे नाम स्मरत नाही । बलात्कारे येवोनि पाही । केवी देशी वर मज ॥२३६॥	"मी तुमची भक्ती करत नाही, तुमचे नामस्मरण करत नाही. तरीही तुम्ही बळजबरीने येऊन मला वरदान का देत आहात?"
ऐकोनि दीपकाचे वचन । संतोषला नारायण । सांगतसे विस्तारोन । तया दीपकाप्रती देखा ॥२३७॥	दीपकाचे बोलणे ऐकून नारायण प्रसन्न झाले आणि त्यांनी विस्ताराने दीपकाला सांगितले.
गुरुभक्ति करिसी निर्वाणेसी । म्हणोनि आम्ही जाहलो संतोषी । जे भक्ति केली त्वां गुरूसी । तेचि आम्हांसी पावली ॥२३८॥	(विष्णू म्हणाले) "तू उत्कृष्ट (निर्वाणेसी) गुरुभक्ती करत आहेस, म्हणून आम्ही आनंदी झालो आहोत. तू जी भक्ती गुरूंची केली आहेस, तीच आम्हाला मिळाली आहे."
जो नर असेल गुरुभक्त जाण । तोचि माझा जीवप्राण । त्यासी वश्य झालो आपण । जे मागेल ते देतो तया ॥२३९॥	"जो मनुष्य गुरुभक्त आहे, तोच माझा जीव आणि प्राण आहे, हे जाणून घे. मी स्वतः त्याला वश झालो आहे. तो जे मागेल, ते मी त्याला देतो."
सेवा करी माता पिता । ती पावे मज तत्त्वतां । पतिसेवा स्त्रिया करिता । तेही मज पावतसे ॥२४०॥	"जी सेवा आई-वडिलांची केली जाते, ती मला तत्त्वतः (खऱ्या अर्थाने) प्राप्त होते. तसेच, स्त्रिया पतीची सेवा करतात, ती देखील मलाच मिळते."
एखाद्या भल्या ब्राह्मणासी । यती योगेश्वर तापसी । करिती नमन भक्तीसी । तेचि मज पावे जाणा ॥२४१॥	"एखाद्या चांगल्या ब्राह्मणाला, यतीला, योगीश्वराला किंवा तपस्वीला जे नमन करतात, ते मलाच प्राप्त होते, हे जाणून घे."
ऐसे ऐकोनि दीपक । नमिता झाला आणिक । विनवीतसे देख । म्हणे सिद्ध नामधारका ॥२४२॥	(सिद्ध नामधारकाला म्हणाला) हे ऐकून दीपकाने पुन्हा नमस्कार केला आणि विनंती केली.
ऐक विष्णु ह्रषीकेशी । निश्चय असो माझे मानसी । वेदशास्त्र मीमांसादिकांसी । गुरु आम्हांसी देणार ॥२४३॥	(दीपक म्हणाला) "हे विष्णू हृषीकेशा, माझ्या मनात निश्चय आहे की, वेद, शास्त्रे, मीमांसा इत्यादी सर्व ज्ञान गुरुच आम्हाला देणार आहेत."
गुरूपासोनि सर्व ज्ञान । त्रयमूर्ति होती आम्हां आधीन । आमुचा गुरुचि देव जाण । अन्यथा नाही जाण पा ॥२४४॥	"गुरूंकडूनच सर्व ज्ञान प्राप्त होते. त्रिमूर्ती आमच्या अधीन (वश्य) होतात. आमचे गुरुच देव आहेत, हे जाणून घे. दुसरे काहीही नाही."
सर्व देव सर्व तीर्थ । गुरूचि आम्हा असे सत्य । गुरूवांचूनि आम्हां परमार्थ । काय दूर असे सांगा ॥२४५॥	"सर्व देव आणि सर्व तीर्थे हेच आमचे गुरु आहेत, हे सत्य आहे. गुरूशिवाय आम्हाला परमार्थ (मोक्ष) कसा दूर असेल, सांगा?"
समस्त योगी सिद्धजन । गुरूवांचूनि न होती सज्ञान । ज्ञान होता ईश्वर आपण । केवी दूर असे सांगा ॥२४६॥	"सर्व योगी आणि सिद्ध लोक गुरूशिवाय ज्ञानी (सज्ञान) होऊ शकत नाहीत. ज्ञान प्राप्त झाल्यावर ईश्वर स्वतः (आपण) कसा दूर असेल, सांगा?"
जो वर द्याल तुम्ही मज । श्रीगुरु देतो काय चोज । याकारणे श्रीगुरुराज । भजतसे परियेसा ॥२४७॥	"जे वरदान तुम्ही मला द्याल, ते श्रीगुरु काय आश्चर्यकारक नाही का देत? याच कारणामुळे मी श्रीगुरूराजांना भजतो."
संतोषोनि नारायण । म्हणे धन्य धन्य माझा प्राण । तू शिष्य-शिरोरत्‍न । बाळक तूचि आमुचा ॥२४८॥	नारायण खूप प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, "धन्य आहे, धन्य आहे तू माझा प्राण आहेस. तू शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ रत्न (शिरोरत्न) आहेस. तू आमचाच बाळ आहेस."
काही तरी माग आता । वर देईन तत्त्वतां । विश्वनाथ आला होता । दुसरेन वर द्यावयासी मी आलो ॥२४९॥	"आता तरी काहीतरी माग. मी तुला नक्कीच वरदान देईन. विश्वनाथ (शंकर) आले होते, आणि मी दुसऱ्यांदा वरदान देण्यासाठी आलो आहे."
आमचेनि मन संतोषी । वर माग जो तुझे मानसी । तुज वश्य झालो निर्धारेसी । जे पाहिजे ते देईन आता ॥२५०॥	"आम्ही मनाने संतुष्ट झालो आहोत. जे तुझ्या मनात असेल, ते वरदान माग. आम्ही तुला निश्चितपणे (निर्धारेसी) वश झालो आहोत. जे पाहिजे ते आता देईन."
दीपक म्हणे विष्णुसी । जरी वर आम्हां देसी । गुरुभक्ति होय अधिक मानसी । ऐसे मज ज्ञान द्यावे ॥२५१॥	दीपक विष्णूला म्हणाला, "जर तुम्ही मला वरदान देत असाल, तर माझ्या मनात गुरुभक्ती अधिक व्हावी, असे ज्ञान मला द्यावे."
गुरूचे रूप आपण ओळखे । ऐसे ज्ञान देई सुखे । यापरते न मागे निके । म्हणोनि चरणी लागला ॥२५२॥	"गुरूंचे खरे रूप मी ओळखू शकेन, असे ज्ञान मला आनंदाने द्या. याहून अधिक मी दुसरे काहीही चांगले (निके) मागत नाही," असे म्हणून तो चरणांना लागला.
दिधला वर शार्ङ्गपाणी । संतोषोनि बोले वाणी । अरे दीपका शिरोमणी । तू माझा प्राणसखा होशी ॥२५३॥	विष्णूंनी (शार्ङ्गपाणी) वरदान दिले आणि आनंदाने म्हणाले, "अरे दीपका, तू शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तू माझा प्राणसखा (जवळचा मित्र) झाला आहेस."
तुवा ओळखिले गुरूसी । देखिले दृष्टी परब्रह्मासी । आणीक जरी आम्हां पुससी । सांगेन एक एकचित्ते ॥२५४॥	"तू गुरूंची ओळख केलीस. तू परब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहेस. दुसरे काही विचारशील तर मी तुला एकाग्र चित्ताने सांगेन."
लौकिक सुबुद्धि होय जैशी । धर्माधर्मसुमने तैशी । उत्कृष्टाहूनि उत्कृष्टेसी । स्तुति करि गा अहर्निशी ॥२५५॥	"तुझी बुद्धी लौकिक (व्यवहारिक) आणि चांगली (सुबुद्धि) व्हावी. धर्माधर्मरूप (पुण्य-पाप) फुले तुला प्राप्त व्हावीत. उत्कृष्टाहून उत्कृष्ट स्तुती तू दिवस-रात्र कर."
जे जे समयी श्रीगुरूसी । तू भक्तीने स्तुति करिसी । तेणे होऊ आम्ही संतोषी । तेचि आमुची स्तुति जाण ॥२५६॥	"ज्या ज्या वेळी तू श्रीगुरूंची भक्तीने स्तुती करशील, त्याने आम्ही संतुष्ट होऊ. तीच आमची खरी स्तुती आहे, हे जाणून घे."
वेद वाचिती सांगेसी । वेदान्त भाष्य अहर्निषी । वाचिती जन उत्कृष्टेसी । आम्हा पावे निर्धारी ॥२५७॥	"जे लोक वेदान्त भाष्यासह वेद दिवस-रात्र (अहर्निषी) उत्कृष्टपणे वाचतात, ते निश्चितपणे आम्हाला प्राप्त होते."
बोलती वेद सिद्धान्त । गुरुचि ब्रह्म असे म्हणत । याचि कारणे गुरु भजता सत्य । सर्व देवता तुज वश्य ॥२५८॥	"वेद आणि सिद्धान्त सांगतात की गुरु हेच ब्रह्म आहेत. याच कारणामुळे गुरूंची भक्ती केल्यास सर्व देवता तुला वश होतील."
गुरु म्हणजे अक्षर दोन । अमृताचा समुद्र जाण । तयामध्ये बुडता क्षण । केवी होय परियेसा ॥२५९॥	"गुरु म्हणजे दोन अक्षरे आहेत (ग आणि रु). ते अमृताचा सागर आहेत, हे जाणून घे. त्या सागरात क्षणभर बुडाल्यावर (मृत्यू) कसा होईल?" (अर्थात अमरत्व प्राप्त होईल.)
जयाचे ह्रदयी गुरुस्मरण । तोचि त्रिलोकी पूज्य जाण । अमृतपान सदा सगुण । तोचि शिष्य अमर होय ॥२६०॥	"ज्याच्या हृदयात गुरूंचे स्मरण आहे, तोच तिन्ही लोकांमध्ये पूज्य आहे, हे जाणून घे. तो शिष्य नेहमी सगुण (गुरुस्मरण) अमृतपान करत असल्याने अमर होतो."
श्लोक ॥ यदा मम शिवस्यापि ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य हि । अनुग्रहो भवेन्नृणां सेव्यते सद्‍गुरुस्तदा ॥२६१॥	(श्लोक: जेव्हा माझ्यावर, शिवावर, ब्रह्मदेवावर आणि ब्राह्मणांवर मनुष्यांची कृपा होते, तेव्हा सद्गुरूंची सेवा होते.)
टीका ॥ आपण अथवा ईश्वरु । ब्रह्मा जरी देता वरु । तद्वत्‍ फलदाता गुरु । गुरु त्रैमूर्ति याचि कारणे ॥२६२॥	(ब्रह्मा म्हणाले) मी (विष्णू), शंकर किंवा ब्रह्मदेव जरी वरदान देत असलो, तरी गुरु त्याप्रमाणे फळ देणारे आहेत. याच कारणामुळे गुरु त्रिमूर्ती आहेत.
ऐसा वर दीपकासी । दिधला विष्णूने परियेसी । ब्रह्मा सांगे कलीसी । एकचित्ते परियेसा ॥२६३॥	विष्णूंनी दीपकाला असा वर दिला, हे ऐका. (सिद्ध म्हणाले) ब्रह्मदेव कलीला हे सांगत होते, एकाग्र चित्ताने ऐका.
वर लाधोनि दीपक । गेला गुरूचे सन्मुख । पुसतसे गुरु ऐक । तया शिष्या दीपकासी ॥२६४॥	वरदान मिळाल्यावर दीपक गुरूंसमोर गेला. गुरु त्या शिष्य दीपकाला विचारू लागले, ते ऐक.
ऐक शिष्या कुळदीपका । काय दिधले वैकुंठनायका । विस्तारोनि सांगे निका । माझे मन स्थिर होय ॥२६५॥	(गुरु म्हणाले) "हे शिष्या, कुळाला प्रकाश देणाऱ्या दीपका! विष्णूंनी (वैकुंठनायका) तुला काय दिले? चांगले विस्ताराने सांग, म्हणजे माझे मन स्थिर होईल."
दीपक म्हणे गुरुसी । वर दिधला ह्रषीकेशी । म्या मागितले तयासी । गुरुभक्ति व्हावी म्हणोनिया ॥२६६॥	दीपक गुरूंना म्हणाला, "विष्णूंनी (हृषीकेशी) मला वरदान दिले. मी त्यांना 'माझी गुरुभक्ती अधिक व्हावी' असे मागितले."
गुरुची सेवा तत्परेसी । अंतःकरण दृढेसी । वर दिधला संतोषी । दृढभक्ति माझी तुमचे चरणी ॥२६७॥	"(माझी) गुरूंची सेवा तत्परतेने व्हावी, अंतःकरण दृढ व्हावे," असा आनंदाने त्यांनी वर दिला. (की) "माझी दृढ भक्ती तुमच्या चरणी राहील."
संतोषोनि श्रीगुरु । प्रसन्न झाला साक्षात्कारू । जीवित्वे होय तू स्थिरू । काशीपुरी वास करी ॥२६८॥	श्रीगुरू आनंदी झाले आणि साक्षात प्रसन्न झाले. (ते म्हणाले) "तू आयुष्यभर स्थिर हो आणि काशी शहरात वास कर."
तुझे वाक्य सर्वसिद्धि । तुझे घरी नवनिधि । विश्वनाथ तुझे स्वाधी । म्हणे गुरु संतोषोनि ॥२६९॥	"तुझे बोलणे सर्व सिद्धी देणारे होईल. तुझ्या घरी नऊ निधी (नवनिधि) असतील. विश्वनाथ (शंकर) तुझ्या स्वाधीन असतील," असे गुरुंनी आनंदाने सांगितले.
तुझे स्मरण जे करिती । त्यांचे कष्ट निवारण होती । श्रियायुक्त नांदती । तुझे स्मरणमात्रेसी ॥२७०॥	"जे लोक तुझे स्मरण करतील, त्यांचे कष्ट दूर होतील. फक्त तुझे स्मरण केल्याने ते ऐश्वर्याने युक्त होऊन नांदतील."
येणेपरी शिष्यासी । प्रसन्न झाला परियेसी । दिव्यदेह झाला तत्क्षणेसी । झाला गुरु वेदधर्म ॥२७१॥	अशाप्रकारे गुरु शिष्यावर प्रसन्न झाले. (शिष्याचा योग पाहून) लगेचच गुरु वेदधर्म यांचा देह दिव्य झाला.
शिष्याचा भाव पहावयास । कुष्ठी झाला महाक्लेश । तो तापसी अतिविशेष । त्यासी कैचे पाप राहे ॥२७२॥	(सिद्ध म्हणाला) "शिष्याची निष्ठा (भाव) पाहण्यासाठी गुरु कुष्ठरोगी होऊन खूप दुःख सोसत होते. ते तर खूप मोठे तपस्वी होते, त्यांच्याजवळ पाप कसे राहणार?"
लोकानुग्रह करावयासी । गेला होता पुरी काशी । काशीक्षेत्रमहिमा ऐसी । पाप जाय सहस्त्र जन्मीचे ॥२७३॥	"लोकांवर कृपा करण्यासाठी ते काशी शहरात गेले होते. काशी क्षेत्राचा महिमा असा आहे की, तिथे हजारो जन्मांचे पाप नष्ट होते."
तया काशीनगरात । धर्म अथवा अधर्म-रत । वास करिती क्वचित । त्यांसि पुनर्जन्म नाही जाणा ॥२७४॥	"त्या काशी शहरात जे लोक धर्माचे आचरण करतात किंवा अधर्मात रमतात, त्यांना पुन्हा जन्म नाही, हे जाणून घ्या."
सूत म्हणे ऋषीश्वरासी । येणे प्रकारे कलीसी । सांगे ब्रह्मा परियेसी । शिष्यदीपक आख्यान ॥२७५॥	(सिद्ध म्हणाला) "सूत ऋषींना म्हणाले की, अशाप्रकारे ब्रह्मदेवाने कलीला शिष्य दीपकाची कथा सांगितली, हे ऐका."
सिद्ध म्हणे नामकरणी । दृढ मन असावे याचि गुणी । तरीच तरेल भवार्णी । गुरुभक्ति असे येणेविधी ॥२७६॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले, "याच गुणांवर (गुरुभक्तीवर) तुझे मन दृढ असावे. तरच तू संसारसागर (भवार्णी) पार करशील. गुरुभक्ती अशा प्रकारे असते."
श्लोक ॥ यत्र यत्र दृढा भक्तिर्यदा कस्य महात्मनः । तत्र तत्र महादेवः प्रकाशमुपगच्छति ॥२७७॥	(श्लोक: ज्या ज्या ठिकाणी एखाद्या महात्म्याची दृढ भक्ती असते, त्या त्या ठिकाणी महादेव (ईश्वर) प्रकट होतात.)
टीका । जरी भक्ति असे दृढेसी । त्रिकरणसह मानसी । तोचि लाधे ईश्वरासी । ईश्वर होय तया वश्य ॥२७८॥	जर मनात (मानसी), वाणीत आणि कृतीत (त्रिकरणसह) दृढ भक्ती असेल, तर तो मनुष्य ईश्वराला प्राप्त करतो आणि ईश्वर त्याला वश होतो.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे शिष्यदीपकाख्यानं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ श्रीदत्तात्रेयार्पितमस्तु । ॥ ओवीसंख्या ॥२७९॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील,शिष्य दिपक उपाख्यांन अध्याय दुसरा समाप्त झाला. श्री गुरुदत्तात्रेय यांना अर्पणमस्तु🙏🙇🏻

गुरुचरित्र अध्याय तिसरा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील तिसरा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.