गुरुचरित्र अध्याय तिसरा ।३ रा। मराठी अर्थासह

 

गुरुचरित्र –अध्याय तिसरा

॥अंबरीषव्रतनिरूपणं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
येणेपरी सिद्ध मुनि । सांगता झाला विस्तारोनि । संतोषोनि नामकरणी । विनवितसे मागुती ॥१॥	अशा प्रकारे सिद्धमुनींनी कथा सविस्तर सांगितल्यावर, नामधारक संतुष्ट झाला आणि त्याने पुन्हा मुनींना प्रार्थना केली.
जय जयाजी सिद्ध मुनी । तारक तू आम्हालागुनी । संदेह होता माझे मनी । आजि तुवा फेडिला ॥२॥	सिद्ध मुनींचा जयजयकार असो! तुम्ही आमचे तारणारे आहात. माझ्या मनात जो संदेह होता, तो तुम्ही आज दूर केला.
तुझेनि सर्वस्व लाधलो । आनंदजळी बुडालो । परम तत्त्व जोडलो । आजिचेनि दातारा ॥३॥	तुमच्या कृपेने मला सर्वस्व प्राप्त झाले आहे. मी आनंदमय पाण्यात बुडून गेलो आहे (परम सुखी झालो आहे). दातारा! आज मला परम तत्त्वाची प्राप्ती झाली.
ऐसे श्रीगुरुमहिमान । मज निरोपिले त्वां ज्ञान । आनंदमय माझे मन । तुझेनि धर्मे स्वामिया ॥४॥	स्वामी! श्रीगुरूंचे असे श्रेष्ठ ज्ञान आणि महिमा तुम्ही मला सांगितला, ज्यामुळे माझे मन पूर्णपणे आनंदमय झाले आहे.
कवणे ठायी तुमचा वास । नित्य तुम्हा कोठे ग्रास । होईन तुझा आतां दास । म्हणोनि चरणी लागला ॥५॥	(नामधारक विचारतो) तुमचा वास कोणत्या ठिकाणी असतो? आणि तुम्हाला नित्य आहार (ग्रास) कोठे मिळतो? मी आता तुमचा दास (शिष्य) होईल, असे म्हणून तो त्यांच्या चरणांना लागला.
कृपानिधी सिद्ध मुनी । तया शिष्या आलिंगोनि । आशीर्वचन देऊनि । सांगे आपुला वृत्तान्त ॥६॥	कृपेचे सागर असलेल्या सिद्ध मुनींनी त्या शिष्याला (नामधारकाला) आलिंगन दिले. आशीर्वाद देऊन त्यांनी आपला वृत्तांत (कथा) सांगण्यास सुरुवात केली.
जे जे स्थानी होते गुरु । तेथे असतो चमत्कारू । पुससी जरी आम्हां आहारू । गुरुस्मरणी नित्य जाणा ॥७॥	(सिद्ध मुनी सांगतात) ज्या ज्या ठिकाणी गुरु (श्री नृसिंह सरस्वती) असतात, तेथे चमत्कार असतोच. जर तू मला माझा आहार विचारत असलास, तर तो नित्य गुरूंचे स्मरण करणे हाच आहे.
श्रीगुरुचरित्र महिमान । तेचि आम्हा अमृतपान । सदा सेवितो याचे गुण । म्हणोनि पुस्तक दाविले ॥८॥	श्री गुरुचरित्राचे जे माहात्म्य आहे, तेच माझ्यासाठी अमृतपान आहे. मी नेहमी त्याचे गुण सेवन करतो, असे म्हणून त्यांनी नामधारकाला ते पुस्तक दाखवले.
भुक्ति मुक्ति परमार्थ । जे जे वांछिजे मनांत । ते ते साध्य होय त्वरित । गुरुचरित्र ऐकता ॥९॥	भोग (ऐहिक सुख), मुक्ती (मोक्ष) आणि परमार्थ (अध्यात्म) – मनामध्ये जी जी इच्छा धरली जाईल, ती सर्व गुरुचरित्र ऐकल्याने त्वरित साध्य होते.
धनार्थी यासी अक्षय धन । पुत्रपौत्रादि गोधन । कथा ऐकता होय जाण । ज्ञानसिद्धी तात्काळ ॥१०॥	ज्याला धन हवे आहे, त्याला अक्षय (न संपणारे) धन मिळेल. ज्याला पुत्र, नातू, आणि गाई-गुरांचे धन (समृद्धी) हवी आहे, त्याची इच्छा पूर्ण होते. ही कथा ऐकल्याने तात्काळ ज्ञानसिद्धी होते.
जे भक्तीने सप्तक एक । पढती ऐकती भक्तलोक । काम्य होय तात्कालिक । निपुत्रिका पुत्र होती ॥११॥	जे भक्त लोक भक्तीने एका सप्ताहात (सात दिवसांत) गुरुचरित्र वाचतील किंवा ऐकतील, त्यांची कामना तात्काळ पूर्ण होते आणि ज्यांना पुत्र नाही, त्यांना पुत्र प्राप्त होतो.
ग्रहरोगादिपीडन । न होती व्याधि कधी जाण । जरी मनुष्यास असेल बंधन । त्वरित सुटे ऐकता ॥१२॥	ग्रहपीडा, रोग (व्याधी) यांना होणारा त्रास कधीच होत नाही. एवढेच नाही, जर एखादा मनुष्य बंधनात (कैदेत) असेल, तर तो ही कथा ऐकल्याने त्वरित मुक्त होतो.
ज्ञातवंत शतायुषी । ऐकता होय भरवसी । ब्रह्महत्यापापे नाशी । एकचित्ते ऐकता ॥१३॥	हे ऐकल्याने मनुष्य ज्ञातवंत (ज्ञानी) होतो आणि शतायुषी (दीर्घायुषी) होतो, हा विश्वास ठेवा. एकाग्र चित्ताने ऐकल्यास ब्रह्महत्येसारखे मोठे पापही नष्ट होते.
इतुके ऐकोनि त्या अवसरी । नामधारक नमस्कारी । स्वामी माते तारी तारी । कृपानिधि सिद्ध मुनी ॥१४॥	इतके ऐकल्यावर नामधारकाने नमस्कार केला आणि म्हणाला: कृपेचे सागर सिद्ध मुनी स्वामी! मला तारून घ्या, तारून घ्या.
साक्षात्कारे गुरुमूर्ति । भेटलासी तू जगज्योती । होती वासना माझे चित्ती । गुरुचरित्र ऐकावे ॥१५॥	तुम्ही साक्षात गुरूमूर्ती आहात आणि मला भेटलेले जगज्योती आहात. माझ्या मनात गुरुचरित्र ऐकण्याची तीव्र इच्छा (वासना) होती.
एखादा तृषेने पीडित । जात असता मार्गस्थ । त्या आणूनि देती अमृत । तयापरी तू मज भेटलासी ॥१६॥	एखाद्या तहाने व्याकूळ झालेल्या वाटसरूला कोणीतरी अमृत आणून द्यावे, त्याप्रमाणे तुम्ही मला भेटला आहात.
गुरूचा महिमा ऐको कानी । सांगिजे स्वामी विस्तारोनि । अंधकार असतां रजनी । सूर्योदयापरी करी ॥१७॥	गुरूंचा हा महिमा ऐकून मी पूर्णपणे तृप्त झालो आहे. स्वामी, तुम्ही तो (इतिहास) अजून सविस्तर सांगा. रात्रीच्या वेळी जसा सूर्योदय व्हावा, तसा आनंद तुम्ही देत आहात.
इतुुकिया अवसरी । सिद्ध योगी अभय करी । धरोनिया सव्य करी । घेवोनि गेला स्वस्थाना ॥१८॥	तेवढ्यात सिद्ध योगींनी नामधारकाला अभय दिले आणि त्याला आपल्या उजव्या हाताने धरून त्याला आपल्या स्वतःच्या स्थानी (आश्रमस्थानी) घेऊन गेले.
असे ठाव ज्ञानपंथी । कल्पवृक्ष अश्वत्थी । बैसोनि सांगे ज्ञानज्योती । ऐक शिष्या नामधारका ॥१९॥	ते ज्ञानमार्गावरचे ठिकाण (ठराविक स्थान) होते, जिथे कल्पवृक्षाप्रमाणे असलेला औदुंबर (अश्वत्थ) होता. तिथे बसून ते ज्ञानज्योती (सिद्ध मुनी) नामधारकाला म्हणाले: ऐक शिष्या नामधारका!
नेणती सोय गुरुदास्यका । याचि कारणे उपबाधका । होती तुज अनेका । चिंता क्लेश घडती तुज ॥२०॥	(सिद्ध मुनी सांगतात) ज्यांना गुरूची सेवा (गुरुदास्य) करण्याची योग्य पद्धत माहित नसते, त्यांना अनेक अडचणी येतात. याच कारणामुळे तुलाही अनेक चिंता आणि क्लेश झाले.
ओळखावया गुरुमूर्तीसी । आपुला आचार परियेसी । दृढ भक्ति धरोनि मानसी । ओळखिजे मग श्रीगुरु ॥२१॥	गुरुमूर्तीला ओळखण्यासाठी तू स्वतःचा आचार (वर्तन) सुधार. मनात दृढ भक्ती धरूनच श्रीगुरूंना ओळखता येते (त्यांची कृपा प्राप्त होते).
ऐकोनि सिद्धांचे वचन । संतोषे नामधारक सगुण । क्षणक्षणा करी नमन । करुणावचने करोनिया ॥२२॥	सिद्धांचे हे वचन ऐकून सद्गुणी नामधारक संतुष्ट झाला. तो करुणायुक्त शब्दांनी (विनयाने) क्षणोक्षणी त्यांना नमन करू लागला.
तापत्रयाग्नीत पोळलो । मी संसारसागरी बुडालो । क्रोधादि जलचरी वेष्टिलो । अज्ञानजाळे वेष्टूनिया ॥२३॥	मी तापत्रयाच्या अग्नीत (दैहिक, दैवी, भौतिक) भाजून निघालो आहे. मी संसाररूपी सागरात बुडालो आहे. क्रोध इत्यादी माशांनी (विकारांनी) मला वेढले आहे आणि मी अज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलो आहे.
ज्ञाननौकी बसवूनि । कृपेचा वायू पालाणुनि । देहा तारक करूनि । तारावे माते स्वामिया ॥२४॥	(नामधारक विनवतो) मला ज्ञानरूपी नावेत बसवून, कृपारूपी वारा भरून, या देहाला तारक (साधन) करून, स्वामी, तुम्ही माझे तारण करा.
ऐशिया करुणावचनी । विनवितसे नामकरणी । मस्तक सिद्धाचिया चरणी । ठेविता झाला पुनः पुनः ॥२५॥	अशा करुणापूर्ण शब्दांनी नामधारक विनवणी करत होता आणि वारंवार सिद्धमुनींच्या चरणांवर मस्तक ठेवत होता.
तव बोलिला सिद्ध मुनि । न धरी चिंता अंतःकरणी । उठवीतसे आश्वासोनि । सांकडे फेडीन तुझे आता ॥२६॥	तेव्हा सिद्ध मुनी म्हणाले: तू मनात कोणतीही चिंता ठेवू नकोस. त्यांनी त्याला उठवून आश्वासन दिले की, मी आता तुझे संकट (सांकडे) दूर करीन.
ज्यांसी नाही दृढ भक्ति । सदा दैन्ये कष्टती । श्रीगुरूवरी बोल ठेविती । अविद्यामाया वेष्टूनि ॥२७॥	ज्यांची गुरूंप्रती दृढ भक्ती नसते, ते नेहमी दारिद्र्यात (दैन्यात) कष्टत राहतात. अविद्या (अज्ञान) मायेने वेढले असल्यामुळे ते श्रीगुरूंच्या सामर्थ्यावर शंका घेऊन त्यांना बोल लावतात.
संशय धरोनि मानसी । श्रीगुरु काय देईल म्हणसी । तेणे गुणे हा भोग भोगिसी । नाना कष्टे व्याकुळित ॥२८॥	मनात संशय ठेवून 'श्रीगुरु मला काय देतील?' असे तू म्हणतोस. याच कारणामुळे तू अनेक कष्टांनी व्याकूळ होऊन हा (दैन्याचा) भोग भोगत आहेस.
सांडोनि संशय निर्धार । गुरुमूर्ति देईल अपार । ऐसा देव कृपासागर । तुज नुपेक्षी सर्वथा ॥२९॥	तू संशय सोडून निश्चय ठेव (निर्धार कर). गुरुमूर्ती तुला अपार (अमर्याद) देतील. असा कृपासागर देव तुला कधीही सोडणार नाही.
गुरुमूर्ति कृपासिंधु । प्रख्यात असे वेदा बोधु । तुझे अंतःकरणी वेधु । असे तया चरणांवरी ॥३०॥	गुरुमूर्ती हे कृपासागर आहेत. वेदांनीही त्यांचे महत्त्व सांगितले आहे. तुझ्या अंतःकरणात त्यांच्या चरणांवर प्रेम (वेध) आहे.
तो दातार अखिल मही । जैसा मेघाचा गुण पाही । पर्जन्य पडतो सर्वां ठायी । कृपासिंधु ऐसा असे ॥३१॥	ते (श्रीगुरु) या संपूर्ण पृथ्वीवर दान देणारे आहेत. तू मेघाचा (ढगाचा) गुण बघ. पाऊस सर्व ठिकाणी पडतो; कृपेचा सागर (श्रीगुरु) तसेच आहेत.
त्यांतचि पात्रानुसार । सांगेन साक्षी एक थोर । सखोल भूमि उदक स्थिर । उन्नती उदक नाही जाण ॥३२॥	त्यातच (कृपा प्राप्त होण्यात) पात्रानुसार फरक असतो. मी तुला एक मोठे उदाहरण (साक्षी) देतो: सखोल (खोलगट) जमिनीमध्ये पाणी स्थिर राहते, पण उंचवट्यावर (उन्नती) पाणी थांबत नाही.
दृढ भक्ति जाणा सखोल भूमि । दांभिक ओळखा उन्नत तुम्ही । याचिया कारणे मनोकर्मी । निश्चयावे श्रीगुरूसी ॥३३॥	दृढ भक्तीला तू सखोल जमीन समज. आणि दांभिक (ढोंगी) वृत्तीला उंचवटा समज. याच कारणामुळे मनाने आणि कर्माने श्रीगुरूंचा निश्चय (श्रद्धा) ठेव.
म्हणोनि श्रीगुरुउपमा । ऐसा कणव असे महिमा । प्रपंच होय परब्रह्मा । हस्त मस्तकी ठेवोनिया ॥३४॥	म्हणूनच श्रीगुरूंची उपमा देण्यासारखी नाही. त्यांचा असा दयाळू (कणव) महिमा आहे की, ते मस्तकावर हात ठेवल्याने प्रपंचाचेही परब्रह्मात रूपांतर करतात.
कल्पतरूची द्यावी उपमा । कल्पिले लाभे त्याचा महिमा । न कल्पितां पुरवी कामा । कामधेनु श्रीगुरु ॥३५॥	त्यांना कल्पवृक्षाची उपमा दिली तर, त्या वृक्षाच्या जवळ कल्पिलेले (मागितलेले) फळ मिळते. पण श्रीगुरु हे कामधेनू प्रमाणे आहेत, जे न मागताही सर्व इच्छा पूर्ण करतात.
ऐसा श्रीगुरु ब्रह्ममूर्ति । ख्याति असे श्रुतिस्मृती । संदेह सांडूनि एकचित्ती । ध्याय पदांबुज श्रीगुरूचे ॥३६॥	असे श्रीगुरु साक्षात ब्रह्ममूर्ती आहेत. श्रुती (वेद) आणि स्मृती (शास्त्रे) यांमध्ये त्यांची ख्याती आहे. तू संदेह सोडून एकाग्र चित्ताने श्रीगुरूंच्या चरणकमलांचे ध्यान कर.
इतके परिसोनि नामधारक । नमन करोनि क्षणैक । करसंपुट जोडोनि ऐक । विनवितसे सिद्धासी ॥३७॥	इतके ऐकून नामधारकाने क्षणभर नमन केले आणि हात जोडून सिद्धांना विनंती केली.
श्रीगुरू सिद्ध योगेश्वरा । कामधेनु कृपासागरा । विनवितसे अवधारा । सेवक तुमचा स्वामिया ॥३८॥	श्रीगुरू, सिद्ध योगेश्वरा, कामधेनू आणि कृपासागरा! मी तुमचा सेवक, माझी विनंती ऐका, स्वामी!
स्वामींनी निरोपिले सकळ । झाले माझे मन निर्मळ । वेध लागला असे केवळ । चरित्र श्रीगुरूचे ऐकावया ॥३९॥	स्वामींनी जे काही सांगितले, त्यामुळे माझे मन निर्मळ झाले आहे. आता मला केवळ श्रीगुरूंचे चरित्र ऐकण्याचा ध्यास लागला आहे.
गुरु त्रयमूर्ति ऐको कानी । का अवतरले मनुष्ययोनी । सर्व सांगावे विस्तारोनि । म्हणोनि चरणी लागला ॥४०॥	गुरु (दत्तात्रेय) हे त्रयमूर्ती (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) असताना त्यांनी मनुष्यरूपात (मनुष्ययोनी) अवतार का घेतला? हे सर्व सविस्तर सांगा, असे म्हणून तो त्यांच्या चरणांना लागला.
मग काय बोले योगींद्र । बा रे शिष्या तू पूर्णचंद्र । माझा बोधसमुद्र । कैसा तुवा उत्साहविला ॥४१॥	तेव्हा योगींद्र (सिद्ध मुनी) म्हणाले: बा शिष्या, तू पूर्ण चंद्राप्रमाणे आहेस (आनंद देणारा आहेस). तू माझ्या बोधरूपी समुद्राला कसा उत्साह दिलास! (असा प्रश्न विचारून मला कथा सांगण्याचा उत्साह दिला).
तूते महासुख लाधले । गुरुदास्यत्व फळले । परब्रह्म अनुभवले । आजिचेनि तुज आता ॥४२॥	तुला मोठे सुख प्राप्त झाले आहे. गुरूंची सेवा करणे (गुरुदास्यत्व) सफल झाले आहे. आजपासून तू आता परब्रह्माचा अनुभव घेणार.
हिंडत आलो सकळ क्षिति । कवणा नव्हे ऐशी मति । गुरुचरित्र न पुसती । तूते देखिले आजि आम्ही ॥४३॥	मी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरलो, पण कोणाचीही अशी बुद्धी (मति) पाहिली नाही. कुणीही गुरुचरित्राबद्दल विचारणा करत नाही. पण आज आम्ही तुला पाहिले.
ज्यासी इहपरत्रींची चाड । त्यासी ही कथा असे गोड । त्रिकरणे करोनिया दृढ । एकचित्ते ऐकिजे ॥४४॥	ज्याला या लोकी आणि परलोकीच्या (इहपरत्रींची) सुखाची इच्छा आहे, त्याला ही कथा गोड (प्रिय) वाटते. मन, वचन आणि कर्म (त्रिकरणे) शुद्ध करून एकाग्र चित्ताने ही कथा ऐकावी.
तू भक्त केवळ श्रीगुरुचा । म्हणोनि भक्ति झाली उंचा । निश्चयो मानी माझिया वाचा । लाधसी चारी पुरुषार्थ ॥४५॥	तू केवळ श्रीगुरूंचा भक्त आहेस, म्हणूनच तुझी भक्ती श्रेष्ठ झाली आहे. माझ्या बोलण्यावर निश्चय ठेव: तुला चारही पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्त होतील.
धनधान्यादि संपत्ति । पुत्रपौत्र श्रुतिस्मृति । इह सौख्य आयुष्यगति । अंती गति असे जाणा ॥४६॥	धन, धान्य इत्यादी संपत्ती, पुत्र, पौत्र, वेदशास्त्रांचे ज्ञान (श्रुतिस्मृति), या लोकीचे सुख, दीर्घायुष्य आणि अंती उत्तम गती (मोक्ष) प्राप्त होते.
गुरुचरित्र कामेधेनु । वेदशास्त्रसंमत जाणु । अवतरला त्रयमूर्ति आपणु । धरोनि नरवेष कलियुगी ॥४७॥	गुरुचरित्र हे कामधेनू आहे, हे वेद आणि शास्त्रसंमत आहे, असे जाण. याच कारणामुळे त्रयमूर्तींनी (दत्तात्रेय) कलियुगात मनुष्यरूप घेऊन अवतार घेतला.
कार्याकारण अवतार । होऊनि येती हरिहर । उतरावया भूमिभार । भक्तजनाते तारावया ॥४८॥	विशिष्ट कार्यासाठी अवतार घेऊन विष्णू आणि शिव (हरिहर) येतात. पृथ्वीचा भार कमी करण्यासाठी आणि भक्तजनांना तारण्यासाठी ते अवतार घेतात.
ऐकोनि सिद्धाच वचना । प्रश्न करी शिष्यराणा । त्रयमूर्ति अवतार किंकारणा । देह धरोनि मानुषी ॥४९॥	सिद्धांचे वचन ऐकून नामधारक पुन्हा प्रश्न करतो: त्रयमूर्तींनी (देव) मनुष्य देह धारण करून अवतार कोणत्या कारणास्तव घेतला?
विस्तारोनि ते आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपेसी । म्हणोनि लागला चरणासी । करुणावचने करोनिया ॥५०॥	स्वामी, तुम्ही कृपा करून ते कारण आम्हांला सविस्तर सांगा. असे म्हणून तो करुणापूर्ण शब्दांनी त्यांच्या चरणांना लागला.
(दत्त अवताराचे रहस्य)
सिद्ध म्हणे नामधारका । त्रयमूर्ति तीन गुण ऐका । आदिवस्तु आपण एका । प्रपंच वस्तु तीन जाणा ॥५१॥	सिद्ध मुनी म्हणाले: नामधारका, त्रयमूर्तींचे (दत्तात्रेय) तीन गुण ऐक. आदिवस्तू (परमात्मा) एकच आहे, पण प्रपंच (सृष्टी) तीन गुणांनी युक्त आहे, हे जाण.
ब्रह्मयाचा रजोगुण । सत्त्वगुन विष्णु जाण। तमोगुण उमारमण । मूर्ति एकचि अवधारा ॥५२॥	ब्रह्मदेवामध्ये रजोगुण, विष्णूंमध्ये सत्त्वगुण आणि उमारमण (शंकर) मध्ये तमोगुण आहे, पण मूर्ती (सत्ता) एकच आहे, हे लक्षात ठेव.
ब्रह्मा सृष्टिरचनेसी । पोषक विष्णु परियेसी । रुद्रमूर्ति प्रळयासी । त्रयमूर्तीचे तीन गुण ॥५३॥	ब्रह्मा सृष्टीची रचना करतो, विष्णू तिचे पोषण करतो आणि रुद्र (शंकर) प्रलय करतो. हेच त्रयमूर्तींचे तीन गुण आहेत.
एका वेगळे एक न होती । कार्याकारण अवतार होती । भूमीचा भार फेडिती । प्रख्यात असे पुराणी ॥५४॥	एका गुणाशिवाय दुसरा गुण अस्तित्वात नसतो. (त्यापैकी) विशिष्ट कार्यासाठी अवतार होतात. ते भूमीचा भार दूर करतात, हे पुराणात प्रसिद्ध आहे.
सांगेन साक्ष आता तुज । अंबरीष म्हणिजे द्विज । एकादशीव्रताचिया काज । विष्णूसी अवतार करविले ॥५५॥	मी आता तुला याचे एक मोठे उदाहरण (साक्ष) सांगतो. अंबरीष नावाचा एक ब्राह्मण राजा होता. त्याच्या एकादशी व्रतासाठी विष्णूंना अवतार घ्यावा लागला.
अवतार व्हावया कारण । सांगेन तुज विस्तारून । मन करोनि सावधान । एकचित्ते परियेसा ॥५६॥	अवतार होण्याचे कारण मी तुला सविस्तर सांगतो. तू मन एकाग्र करून आणि सावधान होऊन ऐक.
द्विज करी एकादशीव्रत । पूजा करी अभ्यागत । निश्चयो करी दृढचित्त । हरिचिंतन सर्वकाळ ॥५७॥	तो ब्राह्मण (राजा अंबरीष) एकादशीचे व्रत करत असे. तो पाहुण्यांची (अभ्यागत) पूजा करत असे. त्याचे मन दृढनिश्चयी होते आणि तो नेहमी हरिचिंतनात मग्न असे.
असो त्याचिया व्रतासी । भंग करावया आला ऋषि । अतिथि होऊनि हठेसी । पावला मुनि दुर्वास ॥५८॥	त्याचे व्रत भंग करण्यासाठी दुर्वास ऋषी पाहुणे म्हणून हट्टाने तिथे आले.
ते दिवशी साधनद्वादशी घडी एक । आला अतिथि कारणिक । अंबरीषास पडला धाक । केवी घडे म्हणोनिया ॥५९॥	त्या दिवशी द्वादशीची (व्रत सोडण्याची) केवळ एक घटका (२४ मिनिटे) शिल्लक होती. महत्त्वाचे पाहुणे आलेले पाहून अंबरीषाला भीती वाटली की, आता व्रत कसे पूर्ण होईल?
ऋषि आले देखोनि । अंबरीषाने अभिवंदोनि । अर्घ्य पाद्य देवोनि । पूजा केली उपचारे ॥६०॥	ऋषींना आलेले पाहून अंबरीषाने त्यांना नमस्कार केला. पाणी (अर्घ्य) आणि पाय धुण्यासाठी पाणी (पाद्य) देऊन त्यांचा आदरपूर्वक सत्कार केला.
विनवितसे ऋषीश्वरासी । शीघ्र जावे स्नानासी । साधन आहे घटिका द्वादशी । यावे अनुष्ठान सारोनिया ॥६१॥	त्याने ऋषींना विनंती केली: तुम्ही लवकर स्नानाला जा. द्वादशीची घटका (मुहूर्त) जवळ येत आहे. स्नान-अनुष्ठान पूर्ण करून त्वरित परत या.
ऋषि जाऊनि जाऊनि नदीसी । अनुष्ठान करती विधींसी । विलंब लागता तयासी । आली साधन घटिका ॥६२॥	ऋषी नदीवर जाऊन विधीनुसार अनुष्ठान करत राहिले. त्यांना विलंब लागल्यामुळे द्वादशीच्या पारणाची (व्रत सोडण्याची) घटका आली.
व्रत भंग होईल म्हणोनि । पारणे केले तीर्थ घेऊनि । नाना प्रकार पक्वानी । पाक केला ऋषीते ॥६३॥	(मुहूर्त चुकून) आपले व्रत मोडेल म्हणून अंबरीषाने केवळ तीर्थ (पाणी) प्राशन करून पारणे केले. त्याने ऋषींसाठी विविध प्रकारचे पक्वान्न तयार केले होते.
तव आले दुर्वास देखा । पाहूनि अंबरीषाच्या मुखा । म्हणे भोजन केलेसि का । अतिथीविण दुरात्मया ॥६४॥	तेवढ्यात दुर्वास ऋषी आले आणि अंबरीषाचे तोंड पाहून ते म्हणाले: अरे दुरात्म्या! तू पाहुण्याशिवाय (अतिथीविण) जेवण कसे केलेस?
शाप देता ऋषीश्वर । राजे स्मरला शार्ङ्गधर । करावया भक्ताचा कैवार । टाकून आला वैकुंठा ॥६५॥	ऋषींनी शाप दिला, तेव्हा राजाने विष्णूचे (शार्ङ्गधर) स्मरण केले. भक्ताचे रक्षण (कैवार) करण्यासाठी विष्णू वैकुंठ सोडून धावत आले.
भक्तवत्सल नारायण । शरणागताचे रक्षण । बिरूद बोलती पुराणे जाण । धावे धेनु वत्सासि जैसी ॥६६॥	नारायण हे भक्तवत्सल आहेत. ते शरणागताचे रक्षण करतात. जशी गाय आपल्या वासरासाठी धावते, तसे त्यांचे पुराणांत प्रसिद्ध बिरुद आहे.
शापिले ऋषीने द्विजासी । जन्मावे गा अखिल योनीसी । तव पावला ह्रषीकेशी । येऊनि जवळी उभा ठेला ॥६७॥	ऋषींनी अंबरीष राजाला 'तू सर्व योनीत जन्म घे' असा शाप दिला. तेव्हा विष्णू (ह्रषीकेशी) त्वरित धावून आले आणि जवळ उभे राहिले.
मिथ्या नव्हे ऋषीचे वचन । द्विजे धरिले श्रीविष्णुचे चरण । भक्तवत्सल ब्रीद जाण । तया महाविष्णूचे ॥६८॥	ऋषींचे वचन खोटे होणार नव्हते (शाप मागे घेता येत नव्हता). राजाने श्रीविष्णूंचे चरण धरले. कारण त्या महाविष्णूंचे ब्रीद (प्रतिज्ञा) आहे की, ते भक्तवत्सल आहेत.
विष्णु म्हणे दुर्वासासी । तुवा शापिले अंबरीषासी । राखीन आपुल्या दासासी । शाप आम्हासी तुम्ही द्यावा ॥६९॥	विष्णू दुर्वासांना म्हणाले: तुम्ही अंबरीषाला शाप दिला आहे. मी माझ्या या दासाचे रक्षण करीन, तेव्हा (त्या शापाचा परिणाम म्हणून) तुम्ही आम्हाला शाप द्यावा.
दुर्वास ज्ञानी ऋषीश्वर । केवळ ईश्वर अवतार । फेडावयास भूमिभार । कारण असे पुढे म्हणतसे ॥७०॥	दुर्वास हे ज्ञानी ऋषीश्वर होते, आणि ते केवळ ईश्वराचाच अवतार होते. पृथ्वीचा भार उतरवण्याचे कारण पुढे आहे, हे ते जाणत होते.
जाणोनि ज्ञानीशिरोमणी । म्हणे तप करितां युगे क्षोणी । भेटी नव्हे हरिचरणी । भूमीवरी दुर्लभ ॥७१॥	(हे) ज्ञानीशिरोमणी जाणून म्हणाले: पृथ्वीवर युगानुयुगे तप केले, तरी हरिचरणांची (विष्णूंच्या चरणांची) भेट होणे दुर्लभ आहे.
शापसंबंधे अवतरोनि । येईल लक्ष्मी घेऊनि । तारावयालागोनी । भक्तजना समस्ता ॥७२॥	शापाच्या संबंधाने (निमित्ताने) तुम्ही लक्ष्मीला घेऊन अवतार घ्याल आणि सर्व भक्तजनांना तारून काढाल.
परोपकारसंबंधेसी । शाप द्यावा विष्णुसी । भूमिभार फेडावयासी । कारण असे म्हणोनिया ॥७३॥	परोपकाराच्या कारणास्तव (लोकांना उद्धारण्यासाठी) विष्णूंना शाप द्यावा. कारण, पृथ्वीचा भार कमी करण्याचे मोठे कार्य पुढे आहे, हे त्यांनी जाणले.
ऐसे विचारोनि मानसी । दुर्वास म्हणे विष्णूसी । अवतरोनी भूमीसी । नाना स्थानी जन्मावे ॥७४॥	असा विचार मनात करून दुर्वास विष्णूंना म्हणाले: तुम्ही भूमीवर अवतार घेऊन अनेक ठिकाणी जन्म घ्यावा.
प्रसिद्ध होसी वेळ दहा । उपर अवतार पूर्ण दहा । सहज तू विश्वात्मा महा । स्थूळसूक्ष्मी वससी तू ॥७५॥	तू दहा वेळा प्रसिद्ध होशील (दहा अवतार). याशिवायही दहा पूर्ण अवतार आहेत. तू तर सहजच महान विश्वात्मा आहेस, जो स्थूल आणि सूक्ष्म अशा सर्व रूपात वास करतोस.
ऐसा कार्यकारण शाप । अंगिकारी जगाचा बाप । दुष्टांवरी असे कोप । सृष्टिप्रतिपाळ करावया ॥७६॥	अशा प्रकारे, विशिष्ट कार्यासाठी असलेला (कार्यकारण) शाप जगाच्या बापाने (विष्णूंनी) स्वीकारला. दुष्टांवर कोप (संताप) करून सृष्टीचे पालन करण्यासाठी हे घडले.
ऐसे दहा अवतार झाले । असे तुवा कर्णी ऐकिले । महाभागवती विस्तारिले । अनंतरूपी नारायण ॥७७॥	असे दहा अवतार झाले आहेत, हे तू कानांनी ऐकले आहेस. हे सर्व महाभागवत पुराणामध्ये सविस्तर सांगितले आहेत. नारायण अनंत रूपांत अवतरतात.
आणीक सांगेन तुज । विनोद झालासे सहज । अनुसया अत्रिऋषीची भाज । पतिव्रताशिरोमणी ॥७८॥	आणखी एक कथा मी तुला सांगतो, जी सहजपणे एक 'विनोद' (लीला) झाली. ती म्हणजे अत्रि ऋषींची पत्नी (भाज - भार्या), अनसूया, जी पतिव्रतांमध्ये श्रेष्ठ होती.
तिचे गृही जन्म जाहले । त्रयमूर्ति अवतरले । कपटवेष धरोनि आले । पुत्र जाहले तियेचे ॥७९॥	तिच्या घरी (दत्तात्रेय रूपात) जन्म झाला. त्रयमूर्तींनी (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) कपटवेष धारण करून तिच्याकडे आले आणि तिच्या कृपेने ते तिचे पुत्र झाले.
नामधारक पुसे सिद्धासी । विनोदकथा निरोपिलीसी । देव अतिप्रकट वेषी । पुत्र जाहले कवणे परी ॥८०॥	नामधारकाने सिद्धांना विचारले: तुम्ही ही 'विनोदकथा' सांगितली. अतिशय प्रसिद्ध असलेले देव (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) कोणत्या प्रकारे तिचे पुत्र झाले?
अत्रि ऋषि पूर्वी कवण । कवणापासूनि उत्पन्न । मूळ पुरुष होता कवण । विस्तारोनि मज सांगावे ॥८१॥	अत्रि ऋषी पूर्वी कोण होते? ते कोणापासून उत्पन्न झाले? त्यांचा मूळ पुरुष कोण होता? हे सर्व मला सविस्तर सांगावे.
म्हणे सरस्वती गंगाधर । पुढील कथेचा विस्तार । ऐकता होय मनोहर । सकलांभीष्टे साधती ॥८२॥	(कवी) सरस्वती गंगाधर म्हणतात: पुढील कथेचा विस्तार (वर्णन) अतिशय मनोहर आहे. ती ऐकल्याने सर्व इच्छा (अभिष्टे) पूर्ण होतात.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरो श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे अंबरीषव्रतनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील, अंबरीष राजाच्या व्रताचे निरूपण करणारा तिसरा अध्याय समाप्त झाला. ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय चौथा👈

👆श्री गुरुचरित्रातील चौथा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.