गुरुचरित्र अध्याय आठवा ।८ वा । मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय आठवा

॥प्रदोषव्रतमाहात्म्यकथनं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक म्हणे सिद्धासी । गोकर्णमहिमा निरोपिलासी । श्रीगुरु राहिले किती दिवसी । वर्तले पुढे काय सांग ॥१॥	नामधारक सिद्धांना म्हणाले: "तुम्ही गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा सांगितलात. (आता सांगा की) श्री गुरु (श्रीपाद श्रीवल्लभ) तेथे किती दिवस राहिले? पुढे काय घडले, ते सांगा."
श्रीगुरुमूर्ति कृपासिंधु । माझे मनी लागला वेधु । चरित्र ऐकतां महानंदु । अतिउल्हास होतसे ॥२॥	श्री गुरुमूर्ती (श्रीपाद श्रीवल्लभ) हे कृपेचा सागर आहेत. त्यांच्या दर्शनाचा आणि स्मरणाचा ध्यास माझ्या मनाला लागला आहे. त्यांचे चरित्र ऐकताना मला मोठा आनंद आणि खूप उत्साह होत आहे.
परिसोनि शिष्याचे वचन । संतोषे सिद्ध अतिगहन । सांगता झाला विस्तारोन । श्रोते तुम्ही अवधारा ॥३॥	शिष्याचे (नामधारकाचे) बोलणे ऐकून सिद्ध अत्यंत आनंदी झाले आणि ते सविस्तर सांगू लागले. हे श्रोतेहो, तुम्ही लक्ष देऊन ऐका
गोकर्णक्षेत्री श्रीपाद यति । राहिले वर्षे तीन गुप्ती । तेथोनि श्रीगिरिपर्वता येती । लोकानुग्रहाकारणे ॥४॥	श्रीपाद यती गोकर्ण क्षेत्रात गुप्तपणे तीन वर्षे राहिले. त्यानंतर ते लोकांवर कृपा करण्यासाठी श्रीगिरि पर्वतावर आले.
जयाचे करिता चरणदर्शन । समस्त तीर्थासमान जाण । ‘चरणं पवित्रं विततं पुराणं’ । वेदश्रुति ऐसे बोलतसे ॥ ५॥	ज्यांच्या चरणांचे दर्शन घेतल्यास ते सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यासारखे पुण्यकारक असते. 'चरणं पवित्रं विततं पुराणं' (चरण पवित्र आहेत, ते पुरातन काळापासून सर्वत्र पसरलेले आहेत) असे वेद-श्रुती सांगतात.
समस्त तीर्थे गुरुचरणी । तो कां हिंडे तीर्थभवनी । लोकानुग्रहालागुनी । जात असे परियेसा ॥६॥	सर्व तीर्थे गुरूंच्या चरणांमध्ये आहेत. तरीही ते स्वतः तीर्थांच्या ठिकाणी का फिरत होते? ते फक्त लोकांवर कृपा करण्यासाठी (लोकांना मार्गदर्शन करण्यासाठी) जात होते, हे समजा.
मास चारी क्रमोनि तेथे । आले निवृत्तिसंगमाते । दर्शन देती साधुभक्तांते । पातले तया कुरवपुरा ॥७॥	तिथे (श्रीगिरि पर्वतावर) चार महिने राहून ते (श्रीपाद) निवृत्ति संगमाजवळ आले. तिथे साधू आणि भक्तांना दर्शन देत ते कुरुक्षेत्री (कुरवपूर) पोहोचले.
कुरवपुर महाक्शेत्र । कृष्णा गंगा वाहे नीर । महिमा तेथील सांगता अपार । भूमंडाळात दुर्लभ ॥८॥	कुरवपूर हे महाक्षेत्र आहे. तिथे कृष्णा नदीचे (गंगा) पाणी वाहते. तेथील महिमा खूप मोठा आहे, तो सांगता येणार नाही. तो महिमा पृथ्वीवर अत्यंत दुर्मिळ आहे.
तेथील महिमा सांगता । विस्तार होईल बहुत कथा । पुढे असे चरित्र अमृता । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥९॥	जर मी तेथील महिमा सांगू लागलो, तर कथा खूप वाढेल. पुढे (गुरुचरित्रात) जी अमृतासमान कथा आहे, ती मी तुम्हाला एकाग्र चित्ताने ऐका
श्रीपाद राहिले कुरवपुरी । ख्याति राहिली भूमीवरी । प्रगटे महिमा अपरंपारी । सांगतां विस्तार असे देखा ॥१०॥	श्रीपाद कुरवपूरमध्ये राहिले. त्यांची कीर्ती सर्व पृथ्वीवर पसरली. त्यांचा अपरंपार महिमा प्रकट झाला. तो सांगू लागल्यास विस्तार होईल, हे पाहा.
जे जन भजती भक्तीसी । सौख्य पावती अप्रयासी । कन्या पुत्र लक्ष्मीसी । चिंतिले फळ पावती ॥११॥	जे लोक भक्तीने त्यांची पूजा करतात, त्यांना कोणतेही कष्ट न करता सुख प्राप्त होते. कन्या, पुत्र आणि धन (लक्ष्मी) मिळते, तसेच मनातील इच्छा पूर्ण होतात.
समस्त महिमा सांगावयासी । विस्तार होईल बहुवसी । नामधारका स्वस्थ परियेसी । सांगेन किंचित् तुज आतां ॥१२॥	संपूर्ण महिमा सांगायचा झाल्यास खूप विस्तार होईल. हे नामधारका, तू शांतपणे ऐक. मी आता तुला थोडक्यात सांगतो.
पुढे अवतार व्हावया गति । सांगेन ऐका एकचित्ती । श्रीपाद कुरवपुरा असती । कार्यकारणमनुष्यदेही ॥१३॥	पुढे कोणत्या कारणाने अवतार होणार आहे, ते मी एकाग्र मनाने ऐक. श्रीपाद कुरवपूरमध्ये मनुष्य देहात असूनही सर्व गोष्टींचे कारण आहेत.
अवतार व्हावयाचे कारण । सांगेन त्याचे पूर्वकथन । वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मण । होता तया ग्रामी ॥१४॥	(नृसिंह सरस्वतींचा) अवतार होण्याचे कारण काय, त्याची पूर्वीची कथा मी सांगतो. त्या गावात वेद-शास्त्रांनी युक्त असा एक ब्राह्मण राहत होता.
त्याची भार्या होती देखा । नाम तियेचे अंबिका । सुशील आचार पतिसेवका । महापुण्य सती देखा ॥१५॥	त्याची पत्नी अंबिका नावाची होती, हे पाहा. ती सुशील (चांगल्या स्वभावाची), चांगली वागणूक असलेली, पतीची सेवा करणारी आणि खूप पुण्यवान सती होती.
तियेसी पुत्र होऊनि मरती । पूर्वकर्मफळ अर्जिती । अनेक तीर्थे आचरती । तिणे केलि परियेसा ॥१६॥	तिला झालेले पुत्र जन्माला येऊन मरत असत. हे तिच्या पूर्वकर्मफळाचे फळ होते. तिने अनेक तीर्थयात्रा आणि व्रते केली होती, हे समजा.
ऐसे असतां जे होणार गति । पुत्र जाहला मंदमति । माता स्नेह करी भक्ती । अपूर्व आपणासी म्हणोनि ॥१७॥	असे असताना (दैवगतीनुसार) तिला जो पुत्र झाला, तो मंदबुद्धी (मंदमति) होता. तरीही माता त्याला मोठ्या प्रेमाने व भक्तीने पाहत होती, कारण तो तिला अपूर्व (एकुलता एक) होता.
वर्धता मातापित्याघरी । विप्रात्मज वाढला प्रीतिकरी । व्रतबंध करिती कुळाचारी । वेदाभ्यास करावया ॥१८॥	माता-पित्यांच्या घरी प्रेमाने वाढत असताना, त्या ब्राह्मणपुत्राचा कुळाचारानुसार उपनयन (व्रतबंध) संस्कार करण्यात आला, जेणेकरून तो वेदांचा अभ्यास करेल.
विद्या नये तया कुमरा । मंदमति अज्ञान बहिरा । चिंता वर्ते त्या द्विजवरा । म्हणे पुत्र मंदमति ॥१९॥	पण त्या मुलाला विद्या (ज्ञान) येत नव्हते. तो मंदबुद्धी, अज्ञानी आणि बहिरा (ऐकू न येणारा) होता. त्यामुळे त्या ब्राह्मणाला (द्विजवराला) चिंता वाटू लागली.
अनेक देव आराधोनि । पुत्र लाधलो कष्टोनि । प्राचीन कर्म न सुटे म्हणोनि । चिंता करी अहोरात्र ॥२०॥	"मी अनेक देवांची आराधना करून आणि कष्ट सोसून पुत्र मिळवला, पण (त्याच्या) पूर्वजन्माचे कर्म सुटत नाही," अशी चिंता तो रात्रंदिवस करत असे.
अनेक प्रकारे शिकवी त्यासी । ताडन करी बहुवसी । होतसे दुःख जननीसी । वर्जी आपुले पतीते ॥२१॥	तो ब्राह्मण अनेक प्रकारे मुलाला शिकवत असे आणि खूप मारत असे. त्यामुळे आईला (जननीला) दुःख होत असे आणि ती आपल्या पतीला (मारहाण करण्यापासून) थांबवत असे.
पतीसी म्हणे ते नारी । पुत्र नाहीत आम्हा घरी । कष्ट करोनि नानापरी । पोसिले एका बाळकासी ॥२२॥	ती पत्नी पतीला म्हणाली: "आम्हाला इतर पुत्र नाहीत. अनेक कष्ट करून आम्ही या एकाच बाळाला वाढवले आहे."
पतीसी म्हणे ते नारी । पुत्र नाहीत आम्हा घरी । कष्ट करोनि नानापरी । पोसिले एका बाळकासी ॥२३॥	ती पत्नी पतीला म्हणाली: "आम्हाला इतर पुत्र नाहीत. अनेक कष्ट करून आम्ही या एकाच बाळाला वाढवले आहे."
विद्यान येचि वेद त्यासी । वाया मारून का कष्टसी । प्राचीन कर्म न सुटे त्यासी । की मूढ होऊनि उपजावे ॥२४॥	"त्याला वेदविद्या येत नाही, तर त्याला उगाच मारून का त्रास देत आहात? त्याचे पूर्वजन्माचे कर्मच असे आहे, म्हणून तो मूढ होऊन जन्मला आहे."
स्त्रियेचे वचन ऐकोनि । विप्र राहिला निचिंत मनी । ऐसा काही काळ क्रमोनि । होती तया ग्रामांत ॥२५॥	पत्नीचे बोलणे ऐकून तो ब्राह्मण मनात शांत झाला. अशा प्रकारे काही काळ त्यांनी त्या गावात काढला.
वर्तता ऐसे तया स्थानी । विप्र पडला असमाधानी । दैववशेकरूनि । पंचत्व पावला परियेसा ॥२६॥	असे असतानाच, तो ब्राह्मण (दैवी कारणांमुळे) अस्वस्थ झाला. दैवगतीनुसार तो मृत्यू पावला, असे समजा.
मग पुत्रासहित ते नारी । होती तेथे कुरवपुरी । याचूनि आपुले उदर भरी । येणेपरी जीवित्व रक्षी ॥२७॥	मग ती स्त्री आपल्या पुत्रासह कुरवपूरमध्येच राहिली. ती भिक्षा मागून आपले पोट भरत असे आणि अशा प्रकारे ती आपले जीवन जगत होती.
विप्रस्त्रियेचा पुत्र देखा । विवाहाहायोग्य झाला निका । निंदा करिती सकळीका । मतिहीन म्हणोनिया ॥२८॥	त्या ब्राह्मण स्त्रीचा पुत्र आता विवाहायोग्य झाला होता, पण सर्व लोक त्याची निंदा करत असत. त्याला 'मतिहीन' (मंदबुद्धी) म्हणत.
कन्या न देती तयासी कोणी। म्हणती काष्ठे वाहतो का पाणी । समस्त म्हणती असे दूषणी । उदर भरी येणे विद्ये ॥ २९॥	कोणीही त्याला आपली कन्या देत नव्हते. लोक म्हणत: "हा लाकडे वाहतो की पाणी?" सर्व लोक त्याला दूषण देत आणि म्हणत: "हा या विद्येने (भिक्षा मागून) आपले पोट भरतो."
समस्त लोक म्हणती त्यासी । तू दगडापरी व्यर्थ जन्मलासी । लांछन लाविले वंशासी । अरे मूर्खा कुळनाशका ॥३०॥	सर्व लोक त्याला म्हणत: "तू दगडासारखा व्यर्थ जन्मलास. तू वंशाला कलंक लावलास. अरे मूर्खा, तू कुळाचा नाश करणारा आहेस!"
तुझ्या पितयाचा आचार । ख्याति असे चारी राष्ट्र । जाणे धर्म वेद शास्त्र । त्याचे पोटी अवतरलासी ॥३१॥	तुझ्या वडिलांचे आचरण (आचार) आणि कीर्ती चारही देशांमध्ये होती. ते धर्म, वेद आणि शास्त्र जाणणारे होते. तू त्यांच्या पोटी जन्म घेतलास."
बोल आणिलासी तुवा पितरांसी । घातले तया अधोगतीसी । भिक्षा मागोनि उदर भरिसी । लाज कैसी तुज न वाटे ॥ ३२॥	तू तुझ्या पितरांना दोष आणलास आणि त्यांना अधोगतीला पोहोचवलेस. तू भिक्षा मागून पोट भरतोस, तुला त्याची लाज कशी वाटत नाही?
जन्मोनिया संसारी । काय व्यर्थ पशूचिये परी । अथवा गंगेत प्रवेश करी । काय जन्मोनि सार्थक ॥३३॥	"या जगात जन्म घेऊन तू पशूप्रमाणे व्यर्थ आहेस. तू गंगेत प्रवेश करून (जीव देऊन) टाक, तरच तुझ्या जन्माचे सार्थक होईल."
ऐसे ऐकोनि ब्रह्मचारी । दुःख करीत नाना प्रकारी । मातेसि म्हणे ते अवसरी । प्राण त्यागीन मी आता ॥३४॥	असे ऐकून तो ब्रह्मचारी (मुलगा) अनेक प्रकारे दुःखी झाला. तो त्या वेळी आपल्या आईला म्हणाला: "मी आता माझा प्राण देईन."
निंदा करिती सर्वही मज । असोनि देह कवण काज । पोसू न शके माते तुज । जाईन अरण्यवासासी ॥ ३५॥	"सर्व लोक माझी निंदा करतात. हा देह असून काय उपयोग? मी तुला (पोट) भरू शकत नाही. मी आता अरण्यात (अरण्यवासासाठी) निघून जाईन."
ऐकोनि पुत्राचे वचन । माता करी चिंता गहन । शोकदुःखेकरून । विलाप करी ते नारी ॥३६॥	पुत्राचे बोलणे ऐकून आई खूप चिंतेत पडली. ती स्त्री शोक आणि दुःखाने रडू लागली.
माता सुत दुःख करीत । गेली गंगाप्रवाहात । तेथे देखिले जगदुद्धरित । श्रीपाद योगी स्नान करिता ॥३७॥	माता आणि पुत्र दोघेही दुःख करत कृष्णा नदीच्या (गंगाप्रवाहात) काठावर गेले. तिथे त्यांनी जगाचा उद्धार करणारे श्रीपाद योगींना स्नान करताना पाहिले.
जाऊनि दोघे लागती चरणी । विनविताती कर जोडुनी । वासना असे आमुचे मनी । प्राण त्यजावा गंगेत ॥३८॥	दोघांनी जाऊन त्यांच्या चरणांना स्पर्श केला आणि हात जोडून विनंती केली: "आमच्या मनात इच्छा आहे की आम्ही गंगेत (कृष्णेत) प्राण सोडावा."
निरोप द्यावा जी आम्हांसी । सद्‌गति व्हावया कारणासी । आत्महत्या महादोषी । म्हणोनि विनवितो कृपासिंधु ॥३९॥	आम्हाला सद्गती मिळावी म्हणून तुम्ही निरोप द्यावा. आत्महत्या करणे हे महापाप आहे, म्हणूनच हे कृपासागरा, आम्ही तुम्हाला विनंती करत आहोत."
ऐकोनि विप्रसतीचे वचन । पुसती श्रीपाद कृपायमान । कां संकटी तुमचे मन । त्यजिता प्राण काय निमित्त ॥४०॥	त्या ब्राह्मण स्त्रीचे बोलणे ऐकून श्रीपाद दयाळूपणे विचारू लागले: "तुमचे मन इतके संकटात का आहे? तुम्ही प्राण का सोडत आहात?"
विप्रस्त्री तया वेळा । सांगतसे दुःखा सकळा । म्हणे स्वामी भक्तवत्सला । तारावे आम्हा बाळकाते ॥४१॥	त्या वेळी त्या ब्राह्मण स्त्रीने आपले सर्व दुःख सांगितले. ती म्हणाली: "हे स्वामी, तुम्ही भक्तांवर प्रेम करणारे आहात. तुम्ही आम्हा दोघांनाही तारा."
पुत्रावीण कष्ट भारी । अनेक तीर्थे पादचारी । केले व्रत पूजा जरी । सकळ देव आराधिले ॥४२॥	"पुत्राशिवायचे कष्ट फार मोठे आहेत. मी पायी चालून अनेक तीर्थयात्रा केल्या. व्रते आणि पूजा केल्या. सर्व देवांची आराधना केली."
व्रते उपवास सांगू किती । करिते झाले अपरिमिती । झाला पुत्र हा दुर्मति । निंदा करिती सकळ जन ॥४३॥	"मी किती व्रते आणि उपवास केले, त्याला सीमा नाही. पण हा पुत्र दुष्टबुद्धी (दुर्मति) झाला आहे आणि सर्व लोक त्याची निंदा करतात."
वेदशास्त्रसंपन्न । पति माझा होता ब्राह्मण । त्याचिये पोटी झाला हीन । मंदमति दुरात्मा हा ॥४४॥	माझे पती वेद-शास्त्रांमध्ये पारंगत होते, पण त्यांच्या पोटी हा नीच, मंदबुद्धी आणि दुरात्मा पुत्र जन्मला."
कृपा करी गा श्रीपाद यति । जन्मोजन्मी दैवगति । पुत्र न व्हावा मंदमति । ऐसा प्रकार सांगावा ॥४५॥	"हे श्रीपाद यती, कृपा करा. पुढील प्रत्येक जन्मात माझ्या दैवानुसार मला मंदबुद्धी पुत्र होऊ नये, यासाठीचा उपाय सांगावा."
कृपासागर दैन्यहरण । म्हणोनि धरिले तुझे चरण । शरणागताचे करावया रक्षण । आलासि आजि कृपासिंधु ॥४६॥	"हे कृपासागरा, तुम्ही गरिबी दूर करणारे आहात, म्हणून मी तुमचे चरण धरले. शरणागताचे रक्षण करण्यासाठीच तुम्ही आज इथे आला आहात."
जन्मोनिया संसारी । कष्ट केले नानापरी । न देखेचि सौख्यकुसरी । परी जाहले पुत्र न राहती ॥४७॥	"या जगात जन्म घेऊन मी अनेक प्रकारे कष्ट सोसले. मला कधीही सुखाचा अनुभव मिळाला नाही. झालेले पुत्रही जगले नाहीत."
वाचोनिया हा एक सुत । शेळीचे गळा स्तन लोंबत । वृथा जन्मला म्हणत । विनवीतसे श्रीगुरूसी ॥४८॥	हा एकच पुत्र वाचला आहे. (पण हा) शेळीच्या गळ्याला लोंबणाऱ्या स्तनासारखा (निरुपयोगी) आहे. हा व्यर्थ जन्मला, असे लोक म्हणतात," अशी ती श्रीगुरूंसमोर विनवणी करत होती.
देवा आता ऐसे करणे । पुढील जन्मी मनुष्यपणे । पूज्यमान पुत्र पावणे । जैसा पूज्य तू जगत्त्रयासी ॥४९॥	"देवा, आता असे करा की पुढील जन्मी मला मनुष्य म्हणून असा पुत्र मिळावा, जो या तीनही जगात पूजनीय असेल, जसे तुम्ही आहात."
सकळ लोक ज्यासि वंदिती । ऐसा पुत्र व्हावा म्हणे ती । उपाय सांगा श्रीगुरु यती । म्हणोनि चरणां लागली ॥५०॥	"ज्याला सर्व लोक वंदन करतील, असा पुत्र मला व्हावा," असे ती म्हणाली आणि 'हे श्रीगुरु यती, मला उपाय सांगा,' असे म्हणून ती त्यांच्या चरणांना लागली.
त्याचेनि माते उद्धारगति । मागुती न होय पुनरावृत्ति । पितरां सकळा स्वर्गप्राप्ति । लाधे ऐसे निरोपावे ॥५१॥	त्या पुत्राच्या योगाने मला उद्धार गती मिळावी आणि पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात पडू नये. माझ्या सर्व पितरांना स्वर्गप्राप्ती व्हावी, असा उपाय सांगावा."
वासना असे माझे मनी । पुत्र व्हावा ब्रह्मज्ञानी । बाळपणिच पाहो नयनी । पूज्यमान समस्तांसी ॥५२॥	माझ्या मनात अशी इच्छा आहे की माझा पुत्र ब्रह्मज्ञानी असावा आणि तो लहानपणापासूनच सर्वांना पूजनीय झालेला मी डोळ्यांनी पाहावा."
ऐकोनि तियेचे वचन । सांगती कृपा भक्ति पाहोन । करी वो ईश्वरआराधन । पुत्र होईल श्रीहरीऐसा ॥५३॥	तिचे बोलणे ऐकून श्रीपाद श्रीवल्लभांनी तिच्यावर कृपादृष्टी टाकली आणि तिची भक्ती पाहिली. ते म्हणाले: "तू ईश्वराची (शिवाची) आराधना कर. तुला श्रीहरीसारखा (विष्णूसारखा) पुत्र होईल."
गौळियाचे घरी देखा । कृष्ण उपजला कारणिका । व्रत केले गौळी ऐका । ईश्वराची आराधना ॥ ५४॥	"गवळ्याच्या घरी श्रीकृष्ण (विष्णू) जन्माला आले, हे एका खास कारणाने झाले. त्या गौळीणीने ईश्वराची (शिवाची) आराधना करणारे व्रत केले होते, हे ऐक."
तैसा तू आराधी ईश्वर । पुत्र पावशील हा निर्धार । तुझा मनोरथ साचार । पावेल सिद्धि श्रीपाद म्हणती ॥५५॥	त्याचप्रमाणे तू ईश्वराची आराधना कर. तुला पुत्र नक्कीच मिळेल. तुझी इच्छा निश्चितपणे पूर्ण होईल," असे श्रीपाद म्हणाले.
विप्रस्त्री म्हणे ते वेळी । कैसे व्रत आचरले गौळी । कैसा पूजिला चंद्रमौळी । विस्तारावे मजप्रती ॥५६॥	त्या वेळी ती ब्राह्मण स्त्री म्हणाली: "त्या गौळीणीने कोणते व्रत केले? तिने चंद्रमौळी (शंकराला) कसे पूजले? ते मला सविस्तर सांगा."
तैसेच व्रत करीन आपण । म्हणोनि धरी सद्‌गुरुचरण । कृपामूर्ति सद्‌गुरु जाण । सांगता झाला ते वेळी ॥५७॥	"मीही तसेच व्रत करीन," असे म्हणून तिने सद्गुरूंचे चरण धरले. तेव्हा कृपेची मूर्ती असलेले सद्गुरू तिला त्या वेळी (व्रताचा प्रकार) सांगू लागले.
म्हणती श्रीपाद यति तियेसी । ईश्वर पूजी हो प्रदोषी । मंदवारी तू विशेषी । पूजा करी भक्तीने ॥५८॥	श्रीपाद यती तिला म्हणाले: "तू प्रदोष (सायंकाळच्या वेळी) ईश्वराची पूजा कर. त्यातही शनिवारी (मंदवारी) तू विशेष भक्तीने पूजा कर."
पूजा करी जे गौळणी । विस्तार असे स्कंदपुराणी । कथा सांगेन ऐक कानी । म्हणती श्रीगुरु तियेसी ॥५९॥	ज्या गौळीणीने पूजा केली, त्याची सविस्तर कथा स्कंदपुराणात आहे. ती कथा मी तुला सांगतो, तू लक्ष देऊन ऐक," असे श्रीगुरु तिला म्हणाले.
ऐकोन श्रीगुरूचे वचना । संतोषली विप्रांगना । पुढती घाली लोटांगणा । तया श्रीपाद श्रीगुरूप्रती ॥६०॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून ती ब्राह्मण स्त्री संतुष्ट झाली. तिने पुन्हा श्रीपाद श्रीगुरूंच्या चरणांवर लोटांगण घातले.
विप्रस्त्री म्हणे स्वामीसी । अभिनव माते निरोपिलेसी । देख्ता पूजा प्रदोषी । पुत्र झाला कृष्णा ऐस ॥६१॥	ब्राह्मण स्त्री स्वामींना म्हणाली: "तुम्ही मला एक नवीन गोष्ट सांगितली. प्रदोष काळात पूजा केल्यामुळे पुत्र कृष्णासारखा झाला."
आपण केलिया पूजा जरी । फळ पावेन निर्धारी । पुर्वी कवणे परी । विस्तारावे दातारा ॥६२॥	"मी जर पूजा केली, तर मला निश्चितपणे फळ मिळेल. पण पूर्वी हे (व्रत) कसे घडले, हे कृपा करून सविस्तर सांगा, हे दातारा!"
श्रीगुरु सांगती तियेसी । सांगेन ऐक एकचित्तेसी । उज्जनी नाम नगरीसी । जाहले विचित्र परियेसा ॥६३॥	श्रीगुरु तिला म्हणाले: "मी तुला सांगतो, तू एकाग्र चित्ताने ऐक. उज्जनी नावाच्या नगरीत एक अद्भुत घटना घडली, ती ऐक."
तया नगरी चंद्रसेन । राजा होता धर्मपरायण । त्याचा सखा असे प्राण । मणिभद्र नामे परियेसा ॥६४॥	त्या नगरीत चंद्रसेन नावाचा एक राजा होता, जो धर्मपरायण होता. त्याचा जीवश्च कंठश्च मित्र मणिभद्र नावाचा होता, हे समजा.
सदा ईश्वरभक्ति करी । नाना प्रकारे अपरंपारी । भोळा देव प्रसन्न करी । दिधला चिंतामणि एक ॥६५॥	तो (मणिभद्र) नेहमी अनेक प्रकारे खूप ईश्वरभक्ती करत असे. भोळ्या शंकराने प्रसन्न होऊन त्याला एक चिंतामणी (मणी) दिला.
कोटिसूर्यांचा प्रकाश । माणिक शोभे महासरस । कंठी घालिता महाहर्ष । तया मणिभद्ररायासी ॥६६॥	तो माणिक (मणी) कोट्यवधी सूर्यांसारखा तेजस्वी दिसत होता. तो गळ्यात घातल्याने राजा मणिभद्राला खूप आनंद होत असे.
तया मण्याचे लक्षण । सुवर्ण होय लोह पाषाण । तेज फाकले ज्यावरी जाण । ते कनक होय परियेसा ॥६७॥	त्या मण्याचे लक्षण असे होते की, त्याच्या तेजाचा ज्या लोखंडावर किंवा दगडावर स्पर्श होई, ते सोने होऊन जात असे, हे समजा.
जे जे चिंतीत मानसी । ते ते पावत त्वरितेसी । ऐशी ख्याति माणिकासी । समस्त राजे कांक्षा करिती ॥६८॥	मनात जी जी इच्छा करतील, ती ती त्वरित पूर्ण होत असे. अशी त्या माणिकाची कीर्ती होती, त्यामुळे सर्व राजे तो मिळवण्याची इच्छा (कांक्षा) करत होते.
इष्टत्वे मागती किती एक । मागो पाठविती ते माणिक । बलात्कारे इच्छिती एक । राजे वांछिती परियेसा ॥६९॥	काही राजांनी मैत्रीच्या नात्याने तो माणिक मागून घेण्यासाठी दूत पाठवले. तर काही राजांनी तो बळाने मिळवण्याची इच्छा केली, असे समजा.
म्हणती विक्रय करूनि देखा । आपणा द्यावे ते माणिका । जरी न देशी स्वाभाविका । तरी युद्धालागी येऊ म्हणती ॥७०॥	ते राजे म्हणत: "तो माणिक विकत घेऊन आम्हाला द्यावा. जर तू स्वेच्छेने दिला नाहीस, तर आम्ही युद्धासाठी येऊ," असे त्यांनी सांगितले.
राजे समस्त मिळोनि । पातले नगराते उज्जनी । अपार सैन्य मिळवूनि । वेढिले तया नगरासी ॥७१॥	सर्व राजे एकत्र जमले आणि त्यांनी उज्जनी नगरीला वेढा घातला. त्यांनी खूप मोठे सैन्य जमा केले होते.
ते दिवशी शनिवार त्रयोदशी । राजा बैसला पूजनासी । शंका न धरितां मानसी । एकचित्ते पूजीतसे ॥७२॥	तो दिवस शनिवार आणि त्रयोदशीचा (शनिप्रदोष) होता. राजा चंद्रसेन मनात कोणतीही शंका न ठेवता, एकाग्र चित्ताने पूजेला बसला होता.
महाबळेश्वरलिंगासी । पूजा करी तो राजा हर्षी । गौळियाचा कुमर पहावयासी । आला तया शिवालया ॥७३॥	तो राजा आनंदाने महाबळेश्वर लिंगाची पूजा करत होता. ती पूजा पाहण्यासाठी एका गवळ्याचा मुलगा त्या शिवमंदिरात आला.
पूजा पाहोनि शिवाची । मुले म्हणती गौळियांची । खेळू चला आम्ही असेची । लिंग करुनि पुजू आता ॥७४॥	शंकराची पूजा पाहून त्या गवळ्याच्या मुलांनी इतर मुलांना सांगितले: "चला, आपणही असाच खेळ खेळूया. आपणही शिवलिंग तयार करून पूजा करूया."
म्हणोनि विनोदेकरूनि । आपुले गृहासन्निधानी । एकवटोनि पाषाणी । कल्पिले तेथे शिवालय ॥७५॥	असे म्हणून त्यांनी गंमत म्हणून आपल्या घराशेजारी दगड गोळा केले आणि तिथे एक शिवालयाची (मंदिर) कल्पना केली.
पाषाणाचे करूनि लिंग । पूजा करीत बाळके चांग । नानापरीची पत्री सांग । कल्पिली तेथे पूजेसी ॥७६॥	दगडाचे लिंग तयार करून ती मुले चांगली पूजा करत होती. त्यांनी अनेक प्रकारची पाने (पत्री) कल्पनेने पूजेसाठी वापरली.
षोडशोपचारे पूजा करिती । उदक नैवेद्य समर्पिती । ऐसे कौतुके खेळती । गोपकुमर तये वेळी ॥७७॥	त्यांनी षोडशोपचार पूजा केली. पाणी आणि नैवेद्य अर्पण केला. त्या वेळी ते गवळ्याचे मुलगे अशाप्रकारे कौतुकाने खेळत होते.
गोपिका स्त्रिया येउनी । पुत्रांते नेती बोलावुनी । भोजनाकारणे म्हणोनि । गेले सकळही बाळक ॥७८॥	गवळणी आल्या आणि त्यांनी आपल्या मुलांना (भोजनासाठी) बोलावून नेले. त्यामुळे सर्व मुले (खेळ सोडून) निघून गेली.
त्यातील एक गोपीसुत । लिंगभुवन न सोडित । त्याची माता जवळी येत । मारी आपुले पुत्रासी ॥७९॥	त्यातील एक गवळ्याचा मुलगा शिवलिंगाचे ठिकाण (शिवालय) सोडत नव्हता. त्याची आई जवळ आली आणि तिने आपल्या मुलाला मारले
म्हणे कुमारा भोजनासी । चाल गृहासी झाली निशी । काही केल्या न जाय परियेसी । तो गोपकुमारक ॥८०॥	ती म्हणाली: "मुला, घरी जेवण करायला चल. रात्र झाली आहे." पण तो गवळ्याचा मुलगा काही केल्या तिथून जात नव्हता, हे ऐका.
कोपेकरूनि ते गौळिणी । मोडी पूजा खेळ अंगणी । पाषाण दूर टाकुनी । गेली आपुले सदनासी ॥८१॥	त्या गवळणीला राग आला आणि तिने अंगणातील तो पूजेचा खेळ मोडून टाकला. तिने ते दगड दूर फेकले आणि ती आपल्या घरी गेली.
पूजा मोडिता तो बाळक । प्रलाप करी अनेक । मूर्च्छा येऊनि क्षणेक । पडिला भूमी अवधार ॥८२॥	पूजा मोडल्याने तो मुलगा खूप रडू लागला (प्रलाप). त्याला मूर्च्छा आली आणि तो क्षणभर जमिनीवर पडला, हे लक्ष देऊन ऐका.
लय लावूनी लिंगस्थानी । प्राण त्यजू पाहे निर्वाणी । प्रसन्न झाला शूलपाणी । तया गोपसुताकारणे ॥८३॥	त्याने शिवलिंगावर आपले मन एकाग्र केले आणि तो जीव सोडण्याचा प्रयत्न करू लागला. तेव्हा शूलपाणी (शंकराने) त्या गवळ्याच्या मुलावर कृपा केली.
शिवालय रत्‍नखचित । सूर्यासमान प्रभावंत । लिंग दिसे रत्‍नखचित । जागृत झाला तो बाळ ॥८४॥	शिवमंदिर रत्नांनी मढवलेले आणि सूर्यासारखे तेजस्वी झाले. शिवलिंगही रत्नांनी मढवलेले दिसू लागले. तेव्हा तो मुलगा शुद्धीवर आला (जागृत झाला).
निजरूप धरी गौरीरमण । उठवी बाळ करी धरून । वर माग म्हणे मी झालो प्रसन्न । देईन जे वांछिसी ते ॥८५॥	गौरीरमण (शंकराने) आपले खरे रूप धारण केले आणि त्या मुलाला हात धरून उठवले. ते म्हणाले: "वर माग. मी तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहे. तुला जे हवे ते देईन."
बाळके नमिले ईश्वरासी । कोप न करावा मातेसी । पूजा बिघडली तव प्रदोषी । क्षमा करणे म्हणतसे ॥ ८६॥	मुलाने ईश्वराला नमस्कार केला आणि म्हणाला: "माझ्या आईवर राग (कोप) करू नका. तुमच्या प्रदोषाची पूजा बिघडल्याबद्दल तिला क्षमा करा."
ईश्वर भोळा चक्रवर्ती । वर दिधला बहुप्रीती । प्रदोषसमयी पूजा देखती । गौळिणी होय देवजननी ॥८७॥	भोळ्या आणि चक्रवर्ती (सम्राट) ईश्वराने त्याला खूप प्रेमाने वर दिला: "(जो कोणी) प्रदोष समयी पूजा पाहतो, ती गौळीण (तुझी आई) देवजननी (देवाला जन्म देणारी) होईल."
तिचे पोटी होईल सुत । तोचि विष्णु अवतार ख्यात । न करी पूजा पाहिली म्हणत । पोषील आपुले पुत्रासी ॥८८॥	"तिच्या पोटी जो पुत्र होईल, तो विष्णूचा प्रसिद्ध अवतार असेल. (त्या मुलाने) 'मी पूजा केली नाही, पण पाहिली' असे म्हणून तो आपल्या पुत्राला वाढवेल (हा गौण अर्थ). (मुख्य अर्थ: ती गौळीण पुढे देवपुत्राची माता होईल.)"
जे जे मानसी तू इच्छिसी । पावेल ते ते धरी मानसी। अखिल सौख्य तुझिया वंशासी । पुत्रपौत्रेसी नांदसील ॥ ८९॥	"(मुला) तू मनात जे जे इच्छिणार, ते ते तुला मिळेल, तू मनात धर. तुझ्या कुळाला सर्व प्रकारचे सुख मिळेल आणि तू पुत्र-पौत्रांसह आनंदाने नांदशील."
प्रसन्न होवोनि गिरिजापती । गेले लिंगालयी गुप्ती । लिंग राहिले रत्‍नखचिती । गौळियाघरी याचिपरी ॥९०॥	गिरिजापती (शंकराने) प्रसन्न होऊन ते शिवलिंगात गुप्त झाले. त्या गवळ्याच्या घरी शिवलिंग तसेच रत्नांनी मढवलेले राहिले
कोटिसूर्यप्रकाश । शिवालय दिसे अति सुरस । लोक म्हणती काय प्रकाश । उदय झाला दिनकरा ॥९१॥	मंदिरातून) कोट्यवधी सूर्यांचा प्रकाश येत होता. ते शिवालय खूप सुंदर दिसत होते. लोक म्हणू लागले: "हा कसला प्रकाश आहे? सूर्य उगवला की काय?"
आले होते परराष्ट्रराजे । विस्मय करिती चोजे । सांडूनि द्वेष बोलती सहजे । भेटू म्हणती रायासी ॥९२॥	जे परदेशी राजे (युद्धासाठी) आले होते, त्यांना मोठे आश्चर्य वाटले. त्यांनी द्वेष सोडून (आपसात) सहजपणे बोलले आणि राजाला भेटायचे ठरवले.
पाहे या पवित्र नगरांत । सूर्य झाला असे उदित । राजा असे बहु पुण्यवंत । ऐसियासी विरोध न करावा ॥९३॥	(ते म्हणाले) "पाहा, या पवित्र नगरीत सूर्य उगवला आहे. राजा खूप पुण्यवान आहे. अशा व्यक्तीशी आपण वैर (विरोध) करू नये."
म्हणोनि पाठविती सेवकासी । भेटू म्हणती रायासी । राजा बोलवी तयांसी । आपुले गृहासी नगरांत ॥९४॥	म्हणून त्यांनी सेवकांना पाठवले आणि राजाला भेटू इच्छितो, असे सांगितले. राजाने त्यांना आपल्या नगरातील घरी (दरबारात) बोलावले.
इतुके होता ते अवसरी । राजा पुसतसे प्रीतिकरी । रात्री असतां अंधकारी । उदय पावला केवी सूर्य ॥ ९५॥	इतके झाल्यावर राजाने प्रेमाने त्यांना विचारले: "रात्री अंधार असताना सूर्य कसा उगवला?"
राजा चंद्रसेनसहित । पाहावया येती कौतुकार्थ । दिसे विचित्र रत्‍नखचित । शिवालय अनुपम ॥९६॥	राजा चंद्रसेनसह (ते राजे) आश्चर्यचकित होऊन पाहण्यासाठी आले. त्यांना ते रत्नांनी मढवलेले शिवालय (मंदिर) अद्भुत आणि अनुपम (अद्वितीय) दिसले.
येणेचि परी गौळ्याचे सदन । अतिरम्य विराजमान । पुसता झाला आपण । तया गौळिकुमारकाते ॥९७॥	त्याचप्रमाणे गवळ्याचे घरही अतिशय सुंदर आणि तेजस्वी दिसत होते. राजाने स्वतः त्या गवळ्याच्या मुलाला विचारले.
सांगितला सकळ वृत्तान्त । संतोष करिती राजे समस्त । गौळियांत राजा तू म्हणत । देती नानादेशसंपदा ॥ ९८॥	त्याने सर्व कथा सांगितली. सर्व राजे संतुष्ट झाले आणि म्हणाले: "तू गवळ्यांमध्ये राजा आहेस." त्यांनी त्याला अनेक देशांचे धन दिले.
निघोनि गेले राजे सकळ । राहिला चंद्रसेन निर्मळ । शनिप्रदोष पूजा सफळ । भय कैचे तया राजा ॥९९॥	सर्व राजे निघून गेले. राजा चंद्रसेन शुद्ध (निर्भय) राहिला. शनिप्रदोष पूजा सफल झाली, त्यामुळे त्या राजाला कसली भीती?
गौळीकुमर येऊनि घरा । सांगे माते सविस्तरा । पुढे येईल तुझ्या उदारा । नारायण अवतरोनि ॥१००॥	गवळ्याचा मुलगा घरी आला आणि त्याने आईला सविस्तर सांगितले: "पुढे तुझ्या उदरात (पोटी) भगवान नारायण (विष्णू) अवतार घेऊन येतील
ऐसा ईश्वरे दिधला वर । संशय न करी तू निर्धार । संतोषला कर्पूरगौर । देखिली पूजा प्रदोषाची ॥१०१॥	"असा वर ईश्वराने दिला आहे, तू कोणताही संशय मनात ठेवू नकोस, हे निश्चित आहे. कर्पूरगौर (शिव) प्रदोषकाळातील पूजा पाहून संतुष्ट झाले."
मोडिली पूजा म्हणोनि । म्यां विनविला शूलपाणी । क्षमा करूनि घेतले म्हणोनि । सांगे वृत्तान्त मातेसी ॥१०२॥	"तू पूजा मोडलीस म्हणून मी शंकराला (शूलपाणी) विनंती केली. त्यांनी क्षमा केली आणि माझा स्वीकार केला," अशी तो आईला सविस्तर कथा सांगू लागला.
ऐसा ईश्वर प्रसन्न झाला । प्रदोषपूजने तया फळला । श्रीपाद सांगती तया वेळा । विप्रस्त्रियेकारणे ॥१०३॥	"अशा प्रकारे ईश्वर प्रसन्न झाला आणि प्रदोष पूजेमुळे त्याला फळ मिळाले," असे श्रीपाद त्या वेळी त्या ब्राह्मण स्त्रीला सांगू लागले.
तुझे मनी असेल जरी । होईल पुत्र मजसरी । संशय सांडूनि निर्धारी । शनिप्रदोषी पूजी शंभू ॥१०४॥	"जर तुझ्या मनात माझी इच्छा असेल, तर तुला माझ्यासारखा (श्रेष्ठ) पुत्र होईल. तू संशय सोडून निश्चयपूर्वक शनिप्रदोषी
ऐसे म्हणोनि श्रीपाददेव । चक्रवर्ती भोळा शिव । विप्रस्त्रियेचा पाहोनि भाव । प्रसन्न होत तया वेळी ॥१०५॥	असे म्हणून श्रीपाद महाराजांनी (जे साक्षात) भोळा शिव आणि चक्रवर्ती (सम्राट) आहेत, त्यांनी त्या ब्राह्मण स्त्रीचा भक्तीभाव पाहून त्या वेळी प्रसन्न झाले.
बोलावूनि तिचे कुमारासी । हस्त ठेविती मस्तकेसी । ज्ञान जाहले तत्काळेसी ॥१०६॥	त्यांनी त्या स्त्रीच्या मुलाला बोलावले आणि त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्याला तत्काळ ज्ञान प्राप्त झाले आणि तो तीनही वेदांचा जाणकार ब्राह्मण बनला.
वेदशास्त्रादि तर्कभाषा । म्हणता झाला अतिप्रकाशा । विस्मय झाला असे सहसा । विप्र म्हणती आश्चर्य ॥१०७॥	तो वेद, शास्त्रे आणि तर्कशास्त्राचे ज्ञान अतिशय स्पष्टपणे बोलू लागला. हे पाहून ब्राह्मणांना एकदम आश्चर्य वाटले आणि ते 'हा चमत्कार आहे,' असे म्हणाले.
विस्मय करोनि विप्रवनिता । म्हणे ईश्वर हाचि निश्चिता । कार्याकारणे अवतार होता । आला नरदेह धरोनि ॥१०८॥	आश्चर्यचकित होऊन ती ब्राह्मण स्त्री म्हणाली: "हे निश्चितपणे ईश्वरच आहेत. ते (जगात) कार्य करण्यासाठी मनुष्यदेह धारण करून आले आहेत."
पूर्वजन्मीचे पुण्यार्जित । जोडला आम्हा हा निश्चित । भेटला असे श्रीगुरुनाथ । म्हणोनि नमिती क्षणोक्षणा ॥१०९॥	"माझ्या पूर्वजन्मातील पुण्याईमुळेच आम्हाला त्यांची भेट झाली. आम्हांला श्रीगुरुनाथ भेटले," असे म्हणून ती क्षणोक्षणी त्यांना नमस्कार करू लागली.
म्हणे ईशर तूचि होसी । पूजा करीन तुझी मी प्रदोषी । मिथ्या नोहे तुझे वाक्यासी । पुत्र व्हावा तुज ऐसा ॥११०॥	ती म्हणाली: "तुम्हीच ईश्वर आहात. मी तुमची प्रदोष काळात पूजा करीन. 'तुला माझ्यासारखा पुत्र होईल,' हे तुमचे बोलणे खोटे ठरणार नाही."
ऐसा निश्चय करोनि । पूजा करिती नित्य येऊनि । प्रदोषपूजा अति गहनी । करी श्रीपादरायासी ॥१११॥	असा निश्चय करून ती रोज येऊन पूजा करू लागली. ती श्रीपाद महाराजांची मोठी (गहनी) प्रदोष पूजा करू लागली.
पुत्र तिचा झाला ज्ञानी । वेदशास्त्रार्थसंपन्नी । पूज्या जाहला सर्वांहूनि । ब्रह्मवृंद मानित ॥११२॥	तिचा पुत्र ज्ञानी झाला. तो वेद आणि शास्त्रांचे अर्थ जाणणारा झाला. त्याला सर्व ब्राह्मण (ब्रह्मवृंद) मान देऊ लागले आणि तो सर्वांना पूजनीय झाला.
विवाह झाल मग यासी । पुत्रपौत्री नांदे हर्षी । श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । ऐसे होय अवधारा ॥११३॥	त्यानंतर त्याचे लग्न झाले आणि तो पुत्र-पौत्रांसह आनंदाने राहू लागला. ज्यावर श्रीगुरूंची कृपा होते, त्याचे असेच होते, हे लक्ष देऊन ऐका.
ऐसा श्रीगुरु कृपावंत । भक्तजना असे संरक्षित । ऐक शिष्या एकचित्त । नामधारका श्रीमता ॥११४॥	"असे श्रीगुरु दयाळू आहेत. ते भक्तजनांचे रक्षण करतात. हे श्रीमान नामधारका शिष्या, तू एकाग्र चित्ताने ऐक."
नामधारक भक्तासी । सांगे सिद्ध विस्तारेसी । परियेसा समस्त अहर्निशी । म्हणे सरस्वतीगंगाधरू ॥११५॥	नामधारक या भक्ताला सिद्ध सविस्तर कथा सांगत आहेत. 'हे सर्व श्रोतेहो, तुम्ही रात्रंदिवस (नेहमी) ऐकावे,' असे सरस्वतीगंगाधर (कवी) म्हणतात.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्यानेसिद्धनामधारकसंवादे प्रदोषव्रतमाहात्म्यकथनं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥८॥॥ श्रीदत्तात्रेयार्पितमस्तु ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥११५॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील,प्रदोषव्रतमाहात्म्यकथनं नावा आठवा अध्याय समाप्त झाला॥ श्रीदत्तात्रेयार्पितमस्तु ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥११५॥

गुरुचरित्र अध्याय नववा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील नववा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.