गुरुचरित्र अध्याय दहावा ।१०वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय दहावा

॥भक्तसंकटहरणं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
ऐकोनि सिद्धाचे वचन । नामधारक विनवी जाण । कुरवपुरीचे महिमान । केवी जाहले परियेसा ॥१॥	सिद्धांचे बोलणे ऐकून नामधारकाने विनंती केली. (तो म्हणाला) "कुरवपूर क्षेत्राचा महिमा कसा झाला, ते सविस्तर सांगा."
म्हणती श्रीपाद नाही गेले । आणि म्हणती अवतार झाले । विस्तार करोनिया सगळे । निरोपावे म्हणतसे ॥२॥	"तुम्ही म्हणता की श्रीपाद (कुरवपूर सोडून) गेले नाहीत, आणि पुन्हा अवतारही झाले, हे सर्व सविस्तर करून सांगावे," अशी तो विनंती करतो.
सिद्ध सांगे नामधारकासी । श्रीगुरुमहिमा काय पुससी । अनंतरूपे होती परियेसी । विश्वव्यापक परमात्मा ॥३॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "तू श्रीगुरूंचा महिमा काय विचारतोस? ते अनंतरूपे धारण करतात, ते विश्वव्यापक परमात्मा आहेत, हे लक्षात घे."
पुढे कार्यकारणासी । अवतार झाले परियेसी । राहिले आपण गुप्तवेषी । तया कुरवक्षेत्रांत ॥४॥	पुढे (दुसऱ्या) कार्यासाठी अवतार झाले, हे ऐक. पण ते स्वतः गुप्त वेषात त्याच कुरवपूर क्षेत्रात राहिले.
पाहे पा भार्गवराम देखा । अद्यापवरी भूमिका । अवतार जाहले अनेका । त्याचेच एकी अनेक ॥५॥	पाहा, परशुराम (भार्गवराम) आजही (महेंद्र पर्वतावर) आहेत. अवतारे अनेक झाले, पण त्या एका परमेश्वराचेच ते सर्व अनेक रूप आहेत.
सर्वा ठायी वास आपण । मूर्ति एक नारायण । त्रिमूर्तीचे तीन गुण उत्पत्ती स्थिति आणि प्रलय ॥६॥	तो परमेश्वर सर्वत्र वास करतो. नारायण (विष्णू) ही एकच मूर्ती आहे. त्रिमूर्तींचे (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) तीन गुण आहेत: उत्पत्ती (निर्माण करणे), स्थिती (पालन करणे) आणि प्रलय (संहार करणे).
भक्तजना तारावयासी । अवतरतो ह्रषीकेशी । शाप देत दुर्वासऋषि । कारण असे तयांचे ॥७॥	भक्तजनांना तारण्यासाठी भगवान विष्णू (हृषीकेशी) अवतार घेतात. (श्रीपाद श्रीवल्लभांनी दुर्वास ऋषींचा शाप दिला, तो शाप) त्यांचे (पुढील अवताराचे) कारण असतो.
त्रयमूर्तीचा अवतार । याचा कवणा न कळे पार । निधान तीर्थ कुरवपूर । वसे तेथे गुरुमूर्ति ॥८॥	त्रयमूर्तींचा (दत्तात्रेयांचा) हा अवतार आहे, ज्याचा पार कोणालाही कळत नाही. कुरवपूर हे (गुप्त) खजिना असलेले तीर्थ आहे, कारण तिथे गुरुमूर्ती (श्रीपाद) वास करतात.
जे जे चिंतावे भक्तजने । ते ते पावे गुरुदर्शने । श्रीगुरु वसावयाची स्थाने । कामधेनु असे जाणा ॥९॥	भक्तजन जे जे काही चिंतितात, ते ते गुरूंच्या दर्शनाने प्राप्त होते. श्रीगुरु जेथे वास करतात, ती स्थाने कामधेनूसारखी आहेत, असे समजा.
श्रीपादवल्लभस्थानमहिमा । वर्णावया अनुपमा । अपार असे सांगतो तुम्हा । दृष्टान्तेसी अवधारा ॥१०॥	श्रीपाद वल्लभांच्या स्थानाचा (कुरवपूरचा) अनुपम महिमा वर्णन करण्यासाठी, तो अपार आहे. मी तुम्हाला दृष्टांतासह (उदाहरणासह) सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका.
तुज सांगावया कारण । गुरुभक्ति वृथा नव्हे जाण । सर्वथा न करी निर्वाण । पाहे वाट भक्तांची ॥११॥	(हा दृष्टांत) तुला सांगण्याचे कारण हेच की, गुरुभक्ती कधीही व्यर्थ जात नाही, हे समजून घे. गुरू (आपल्या भक्तांची) कधीही निराशा करत नाहीत; ते भक्तांची वाट पाहत असतात.
भक्ति करावी दृढतर । गंभीरपणे असावे धीर । तरीच उतरिजे पैलपार । इहपरत्री सौख्य पावे ॥१२॥	भक्ती अत्यंत दृढ करावी आणि गंभीरपणे धैर्यवान असावे. तरच (संसाराच्या) पैलतीरावर जाता येते आणि या जगात व परलोकातही सुख प्राप्त होते.
याचि कारणे दृष्टान्ते तुज । सांगेन ऐक वर्तले सहज । काश्यपगोत्री होता द्विज । नाम तया वल्लभेश ॥१३॥	याच कारणास्तव तुला एक दाखला (दृष्टांत) सांगतो, जो सहजपणे घडला. काश्यप गोत्रात वल्लभेश नावाचा एक ब्राह्मण होता.
सुशील द्विज आचारवंत । उदीम करूनि उदर भरीत । प्रतिसंवत्सरी यात्रेस येत । तया श्रीपादक्षेत्रासी ॥१४॥	तो ब्राह्मण सुशील (चांगल्या स्वभावाचा) आणि चांगले आचरण करणारा होता. तो व्यापार करून पोट भरत असे आणि दरवर्षी त्या श्रीपाद वल्लभ क्षेत्राच्या यात्रेला येत असे.
असता पुढे वर्तमानी । उदीमा निघाला तो धनी । नवस केला अतिगहनी । संतर्पावे ब्राह्मणासी ॥१५॥	असे असतानाच, पुढे तो (वल्लभेश) व्यापारासाठी (उद्योगासाठी) निघाला. त्याने एक मोठा नवस केला: (आपण) ब्राह्मणांना भोजन द्यावे.
उदीम आलिया फळासी । यात्रेंसी येईन विशेषी । सहस्त्र संख्या ब्राह्मणांसी । इच्छाभोजन देईन म्हणे ॥१६॥	(त्याने ठरवले की) "माझा व्यापार यशस्वी झाल्यास, मी विशेषतः यात्रेला येईन आणि हजारो ब्राह्मणांना (सह
निश्चय करोनि मानसी । निघाला द्विजवर उदीमासी । चरण ध्यातसे मानसी । सदा श्रीपादवल्लभाचे ॥१७॥	मनात असा निश्चय करून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण व्यापारासाठी निघाला. तो नेहमी मनात श्रीपाद वल्लभांच्या चरणांचे ध्यान करत असे.
जे जे ठायी जाय देखा । अनंत संतोष पावे निका । शतगुणे लाभ झाला ऐका । परमानंदा प्रवर्तला ॥१८॥	तो ज्या ज्या ठिकाणी जाई, तिथे त्याला खूप मोठा आनंद मिळत असे. त्याला शंभरपट अधिक लाभ झाला, हे ऐका. त्याला परम आनंद प्राप्त झाला.
लय लावूनि श्रीपादचरणी । यात्रेसि निघाला ते क्षणी । वेचावया ब्राह्मणसंतर्पणी । द्रव्य घेतले समागमे ॥१९॥	श्रीपाद गुरूंच्या चरणांवर मन एकाग्र करून तो त्याच क्षणी यात्रेसाठी निघाला. ब्राह्मणांना भोजन देण्यासाठी लागणारे द्रव्य (पैसे) त्याने आपल्यासोबत घेतले.
द्रव्य घेऊनि द्विजवर । निघता देखती तस्कर । कापट्यवेषे सत्वर । तेही सांगते निघाले ॥२०॥	तो ब्राह्मण द्रव्य घेऊन निघाल्यावर चोरांनी (तस्करांनी) त्याला पाहिले. लगेच तेही कपटी वेषात त्याच्यासोबत निघाले.
दोन-तीन दिवसांवरी । तस्कर असती संगिकारी । एके दिवशी मार्गी रात्री । जात असता मार्गस्थ ॥२१॥	दोन-तीन दिवस ते चोर त्याच्यासोबतच होते. एका दिवशी रात्री रस्त्याने जात असताना.
तस्कर म्हणती द्विजवरासी । आम्ही जाऊ कुरवपुरासी । श्रीपादवल्लभदर्शनासी । प्रतिवर्षी नेम असे ॥२२॥	चोर त्या ब्राह्मणाला म्हणाले: "आम्ही कुरवपूरला जात आहोत. श्रीपाद वल्लभांच्या दर्शनाला जाण्याचा आमचा दरवर्षी नियम असतो."
ऐसे बोलती मार्गासी । तस्करी मारिले द्विजासी । शिर छेदूनिया परियेसी । द्रव्य घेतले सकळिक ॥२३॥	असे बोलत असतानाच, त्या चोरांनी त्या ब्राह्मणाला मारले. त्याचे शिर धडापासून वेगळे केले (छेदूनिया) आणि त्याचे सर्व द्रव्य घेतले, हे समजा.
भक्तजनांचा कैवारी । श्रीपादराव कुरवपुरी । पातला त्वरित वेषधारी । जटामंडित भस्मांकित ॥२४॥	(इकडे) भक्तजनांचे रक्षण करणारे श्रीपाद महाराज कुरवपूरमध्ये तत्काळ जटाधारी आणि भस्म लावलेल्या वेषात तिथे पोहोचले.
त्रिशूळ खट्‍वांग घेऊनि हाती । उभा ठेला तस्करांपुढती । वधिता झाला तयांप्रती । त्रिशूळेकरूनि तात्काळ ॥२५॥	हातात त्रिशूळ आणि खट्वांग (एक शस्त्र) घेऊन ते चोरांसमोर उभे राहिले आणि त्यांनी त्रिशूळाने त्या चोरांना तात्काळ मारले.
समस्त तस्करा मारिता । एक तस्कर येऊनि विनविता । कृपाळुवा जगन्नाथा । निरपराधी आपण असे ॥ २६॥	सर्व चोरांना मारत असताना, एक चोर येऊन विनंती करू लागला: "हे कृपाळू जगन्नाथा! मी निरपराधी आहे."
नेणे याते वधितील म्हणोनि । आलो आपण संगी होऊनि । तू सर्वोत्तमा जाणसी मनी । विश्वाची मनवासना ॥२७॥	"(हा ब्राह्मण) मारतील हे मला माहीत नव्हते, म्हणून मी त्यांच्यासोबत आलो. हे सर्वोत्तमा, तुम्ही विश्वातील प्रत्येकाच्या मनातील इच्छा जाणता.
ऐकोनि तस्कराची विनंती । श्रीपाद त्याते बोलाविती । हाती देऊनिया विभूति । विप्रावरी प्रोक्षी म्हणे ॥२८॥	त्या चोराची विनंती ऐकून श्रीपादांनी त्याला जवळ बोलावले. त्यांनी त्याला हातात भस्म (विभूती) दिले आणि ब्राह्मणावर शिंपडण्यास सांगितले.
मन लावूनि तया वेळा । मंत्रोनि लाविती विभूती गळा । सजीव जाहला तात्काळा । ऐक वत्सा ऐकचित्ते ॥२९॥	त्या चोराने त्याच वेळी मन एकाग्र करून, मंत्राने (गुरूंच्या आज्ञेने) ती विभूती ब्राह्मणाच्या गळ्यावर लावली. तो ब्राह्मण तात्काळ जिवंत झाला, हे वत्सा, तू एकाग्र चित्ताने ऐक.
इतुके वर्तता परियेसी । उदय जाहला दिनकरासी । श्रीपाद जाहले गुप्तेसी । राहिला तस्कर द्विजाजवळी ॥३०॥	हे सर्व घडत असतानाच, सूर्याचा उदय झाला. श्रीपाद गुप्त झाले आणि तो चोर ब्राह्मणाच्या जवळ राहिला.
विप्र पुसतसे तस्करासी । म्हणे तू माते का धरिलेसी । कवणे वधिले तस्करासी । म्हणोनि पुसे तया वेळी ॥३१॥	त्या वेळी ब्राह्मणाने त्या चोराला विचारले: "तू मला का धरून बसलास? या चोरांना कोणी मारले?"
तस्कर सांगे द्विजासी । आला होता एक तापसी । जाहले अभिनव परियेसी । वधिले तस्कर त्रिशूळे ॥ ३२॥	चोराने ब्राह्मणाला सांगितले: "एक तपस्वी (तापसी) आले होते. एक अद्भुत गोष्ट घडली (ऐक). त्यांनी त्रिशूळाने या चोरांना मारले."
मज रक्षिले तुजनिमित्ते । धरोनि बैसविले स्वहस्ते । विभूति लावूनि मग तूते । सजीव केला तव देह ॥ ३३॥	"तुमच्यासाठी त्यांनी माझे रक्षण केले आणि मला स्वतःच्या हाताने धरून बसवले. त्यानंतर मला भस्म लावून तुमचा देह जिवंत केला."
उभा होता आता जवळी । अदृश्य जाहला तत्काळी । न कळे कवण मुनि बळी । तुझा प्राण रक्षिला ॥३४॥	"ते आत्ताच जवळ उभे होते, पण तत्काळ अदृश्य झाले. कोणत्या शक्तिशाली मुनीने तुमचा प्राण वाचवला हे कळले नाही."
होईल ईश्वर त्रिपुरारि । भस्मांगी होय जटाधारी । तुझी भक्ति निर्धारी । म्हणोनि आला ठाकोनिया ॥३५॥	"ते त्रिपुरारी (त्रिपुरासूरला मारणारे) शंकर असावेत, कारण ते भस्म लावणारे आणि जटाधारी आहेत. तुझी भक्ती निश्चित जाणून ते इथे आले असावेत."
ऐकोनि तस्कराचे वचन । विश्वासला तो ब्राह्मण । तस्कराजवळिल द्रव्य घेऊन । गेला यात्रेसी कुरवपुरा ॥३६॥	चोराचे बोलणे ऐकून त्या ब्राह्मणाचा (गुरूंच्या सामर्थ्यावर) विश्वास बसला. त्याने चोराजवळ असलेले (त्याचे) द्रव्य घेतले आणि कुरवपूरच्या यात्रेला गेला.
नानापरी पूजा करी । ब्राह्मणभोजन सहस्त्र चारी । अनंतभक्ती प्रीतिकरी । पूजा करी श्रीपादुकांची ॥३७॥	त्याने अनेक प्रकारे पूजा केली. (त्याने नवस केल्याप्रमाणे) चार हजार ब्राह्मणांना भोजन दिले. त्याने अनंत भक्तीने आणि प्रेमाने श्रीपादुकांची पूजा केली.
ऐसे अनंत भक्तजन । मिळूनि सेविती श्रीपादचरण । कुरवपूर प्रख्यात जाण । अपार महिमा ॥३८॥	अशाप्रकारे अनंत भक्तजन एकत्र येऊन श्रीपादांच्या चरणांची सेवा करतात. कुरवपूर प्रसिद्ध आहे, हे जाणून घ्या. त्याचा महिमा अपार आहे.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । संशय न धरी तू मानसी । श्रीपाद आहेती कुरवपुरासी । अदृश्यरूप होऊनिया ॥३९॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "तू मनात शंका ठेवू नकोस. श्रीपाद (श्रीवल्लभ) अदृश्य रूपात कुरवपूरमध्येच आहेत."
पुढे अवतार असे होणे । गुप्त असती याचि गुणे । म्हणती अनंतरूप नारायण । परिपूर्ण सर्वा ठायी ॥४०॥	पुढे (नृसिंह सरस्वतींचा) अवतार होण्याचे कारण असल्यामुळे ते या गुणामुळे गुप्त आहेत. नारायण अनंतरूप आहेत आणि ते सर्वत्र परिपूर्ण आहेत.
ऐसी श्रीपादवल्लभमूर्ति । लौकिकी प्रगटली ख्याति । झाला अवतार पुढती । नृसिंहसरस्वती विख्यात ॥४१॥	अशाप्रकारे श्रीपाद वल्लभांची मूर्ती जगात प्रसिद्ध झाली आणि पुढे त्यांचा नृसिंह सरस्वतींच्या नावाने विख्यात अवतार झाला.
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधरू । सांगत कथेचा विस्तारू । ऐकता होय मनोहरू । सकळाभीष्टे साधती ॥४२॥	म्हणून सरस्वतीगंगाधर या कथेचा विस्तार करून सांगत आहेत. ही कथा ऐकल्याने मन प्रसन्न होते आणि सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे भक्तसंकटहरणं नाम दशमऽध्यायः ॥१०॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पितमस्तु ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥४२॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥	अशाप्रकारे 'श्री गुरुचरित्र' या श्रेष्ठ कथारूपी कल्पवृक्षातील, श्रीनृसिंहसरस्वतींच्या कथानकामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील 'भक्तांचे संकट हरण' नावाचा दहावा अध्याय समाप्त झाला.॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पितमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय अकरावा👈

👆श्री गुरुचरित्रातील अकरावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.