गुरुचरित्र अध्याय नववा।९ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय नववा

॥रजकवरप्रदानं॥ 

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
ऐकोनि सिद्धाचे वचन । नामधारक करी नमन । विनवीत कर जोडून । भक्तिभावे करोनिया ॥१॥	सिद्धांचे बोलणे ऐकून नामधारकाने नमस्कार केला आणि भक्तिभावाने हात जोडून विनंती केली.
श्रीपाद कुरवपुरी असता । पुढे वर्तली कैसी कथा । विस्तारूनि सांग आता । कृपामुर्ति दातारा ॥२॥	(तो म्हणाला) "श्रीपाद (श्रीवल्लभ) कुरवपूरमध्ये असताना पुढे कोणती कथा घडली, हे कृपाळू दातारा, आता सविस्तर सांगा."
सिद्ध म्हणे नामधारका । पुढे कथा अपूर्व देखा । तया ग्रामी रजक एका । सेवक झाला श्रीगुरूचा ॥३॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "पुढे एक अपूर्व कथा घडली, ती ऐक. त्या गावात एक धोबी (रजक) होता, जो श्रीगुरूंचा सेवक झाला."
भक्तवत्सल श्रीगुरुराव । जाणोनि शिष्याचा भाव । विस्तार करोनि भक्तीस्तव । निरोपित गुरुचरित्र ॥४॥	भक्तवत्सल श्रीगुरु महाराजांनी शिष्याचा (नामधारकाचा) भाव जाणून घेतला आणि त्याला भक्तीसाठी (प्रेरित करण्यासाठी) गुरुचरित्राचा विस्तार करून सांगू लागले.
नित्य श्रीपाद गंगेसी येती । विधिपूर्वक स्नान करिती । लोकवेव्हार संपादिती । त्रयमूर्ति आपण ॥५॥	श्रीपाद नित्य (कृष्णा) नदीवर (गंगेसी) येत आणि विधिपूर्वक स्नान करत. ते स्वतः त्रयमूर्ती (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) असूनही लोकांसारखा व्यवहार करत होते.
ज्याचे दर्शन गंगास्नान । त्यासी कायसे आचरण । लोकानुग्रहाकारण । स्नान करीत परियेसा ॥६॥	ज्यांचे दर्शन घेणे हेच गंगास्नान आहे, त्यांना कशाचे आचरण करण्याची गरज आहे? तरीही ते फक्त लोकांवर अनुग्रह (कृपा) करण्यासाठी स्नान करत होते, हे समजून घ्या.
वर्तता ऐसे एके दिवशी । श्रीपाद यति येती स्नानासी । गंगा वहात असे दशदिशी । मध्ये असती आपण ॥७॥	असे असतानाच एके दिवशी श्रीपाद यती स्नानासाठी आले. गंगा सर्व दिशांनी वाहत होती आणि ते तिच्या मध्यभागी होते.
तया गंगातटाकांत । रजक असे वस्त्रे धूत । नित्य येऊनि असे नमित । श्रीपादगुरुमूर्तीसी ॥८॥	त्या गंगा नदीच्या काठावर एक धोबी (रजक) वस्त्रे धूत होता. तो नित्य येऊन श्रीपाद गुरुमूर्तीला नमस्कार करत असे.
नित्य त्रिकाळ येवोनिया । दंडप्रमाण करोनिया । नमन करी अतिविनया । मनोवाक्कायकर्मे ॥९॥	तो नित्य तिन्ही सांजांना (त्रिकाळ) येऊन, दंडवत घालून, अतिशय नम्रतेने मन, वचन आणि कर्म या तिघांनीही त्यांना नमस्कार करत असे.
वर्तता ऐसे एके दिवशी । आला रजक नमस्कारासी । श्रीपाद म्हणती तयासी । एकचित्ते परियेसा ॥१०॥	असे असतानाच एके दिवशी तो धोबी नमस्कार करायला आला. तेव्हा श्रीपाद त्याला काय म्हणाले, ते लक्षपूर्वक ऐका.
श्रीपाद म्हणती रजकासी । का नित्य कष्टतोसी । तुष्टलो मी तुझ्या भक्तीसी । सुखे राज्य करी आता ॥११॥	श्रीपाद त्या धोब्याला म्हणाले: "तू नित्य कष्ट का करतोस? मी तुझ्या भक्तीवर संतुष्ट झालो आहे. आता तू सुखाने राज्य कर."
ऐकता गुरूचे वचन । गाठी बांधी पल्लवी शकुन । विनवीतसे कर जोडून । सत्यसंकल्प गुरुमूर्ति ॥१२॥	गुरूंचे हे वचन ऐकून (राज्य करण्याचा) शुभ शकुन त्याने आपल्या मनात पक्का धरला (पल्लवी गाठी बांधी). तो सत्यसंकल्प असलेल्या गुरुमूर्तीला हात जोडून विनंती करू लागला.
रजक सांडी संसारचिंता । सेवक जाहला एकचित्ता । दुरोनि करी दंडवता । मठा गेलिया येणेचि परी ॥१३॥	धोब्याने संसाराची चिंता सोडली आणि तो एकाग्र मनाने (श्रीगुरूंचा) सेवक झाला. गुरुमठात गेल्यावरही तो अशाच प्रकारे दूरून दंडवत करत असे.
ऐसे बहुत दिवसांवरी । रजक तो सेवा करी । आंगण झाडी प्रोक्षी वारी । नित्य नेमे येणे विधी ॥१४॥	अशा प्रकारे तो धोबी अनेक दिवस सेवा करत होता. तो नित्य नियमाने या विधीने (पद्धतीने) आंगण झाडून त्यावर पाणी शिंपडत असे.
असता एके दिवशी देखा । वसंतऋतु वैशाखा । क्रीडा करीत नदीतटाका । आला राजा म्लेछ एक ॥१५॥	असे असतानाच एके दिवशी, वैशाख महिन्यात (वसंत ऋतू) नदीच्या काठावर एक यवन (म्लेच्छ) राजा विहारासाठी (क्रीडेसाठी) आला, हे पाहा.
स्त्रियांसहित राजा आपण । अलंकृत आभरण । क्रीडा करीत स्त्रिया आपण । गंगेमधून येतसे ॥१६॥	तो राजा स्वतः स्त्रियांसह, दागिने (आभरण) घालून आला होता. स्त्रियांसह तो नदीतून (कृष्णेतून) खेळत (क्रीडा करत) येत होता.
सर्व दळ येत दोनी थडी । अमित असती हस्ती घोडी । मिरविताती रत्‍नकोडी । अलंकृत सेवकजन ॥१७॥	राजाचे सर्व सैन्य नदीच्या दोन्ही तीरांवरून येत होते. असंख्य हत्ती आणि घोडे होते. रत्नांचे ढीग (कोडी) मिरवणारे सेवकजनही (दागिन्यांनी) सजलेले होते.
ऐसा गंगेच्या प्रवाहात । राजा आला खेळत । अनेक वाद्यनाद गर्जत । कृष्णावेणि थडियेसी ॥१८॥	असा तो राजा गंगेच्या प्रवाहात खेळत आला. कृष्णा नदीच्या काठावर अनेक वाद्यांचा मोठा आवाज (नाद) घुमत होता
रजक होता नमस्कारित । शब्द झाला तो दुश्चित । असे गंगेत अवलोकित । समारंभ राजयाचा ॥१९॥	धोबी (रजक) (गुरूंस) नमस्कार करत असताना त्याचे चित्त विचलित झाले. तो नदीतील राजाचा तो समारंभ (ऐश्वर्य) पाहत होता.
स्मय करी बहु मानसी । जन्मोनिया संसारासी । जरी न देखिजे सौख्यासी । पशुसमान देह आपुला ॥२०॥	त्याला मनात खूप आश्चर्य वाटले. (तो म्हणाला) "या संसारात जन्म घेऊन जर सुख मिळाले नाही, तर आपले शरीर पशूंसारखे व्यर्थ आहे."
धन्य राजयाचे जिणे । ऐसे सौख्य भोगणे । स्त्रिया वस्त्रे अनेक भूषणे । कैसा भक्त ईश्वराच ॥२१॥	"या राजाचे जीवन धन्य आहे, जो असे सुख उपभोगत आहे. (इतक्या) स्त्रिया, वस्त्रे आणि अनेक दागिने. हा ईश्वराचा कसा भक्त असेल?"
कैसे याचे आर्जव फळले । कवण्या देवा आराधिले । कैसे श्रीगुरु असती भेटले । मग पावला ऐसी दशा ॥ २२॥	"याचे प्रयत्न (आर्जव) कसे फळास आले? त्याने कोणत्या देवाची आराधना केली? त्याला कसे श्रीगुरु भेटले आणि मग त्याला अशी दशा प्राप्त झाली?"
ऐसे मनी चिंतित । करीतसे दंडवत । श्रीपादराय कृपावंत । वळखिली वासना तयाची ॥२३॥	असे मनात चिंतन करत तो दंडवत करत होता. कृपेचे सागर असलेल्या श्रीपाद महाराजांनी त्याची (राज्यप्राप्तीची) वासना ओळखली.
भक्तवत्सल श्रीगुरुमूर्ति । जाणोनि अंतरी त्याची स्थिति । बोलावूनिया पुसती । काय चिंतिसी मनांत ॥ २४॥	भक्तवत्सल श्रीगुरुमूर्तींनी त्याच्या मनातील अवस्था जाणून घेतली आणि त्याला जवळ बोलावून विचारले: "तू मनात काय विचार करत आहेस?"
रजक म्हणे स्वामीसी । देखिले दृष्टी रायासी । संतोष झाला मानसी । केवळ दास श्रीगुरूचा ॥२५॥	धोबी स्वामींना म्हणाला: "मी राजाला पाहिले. माझा आनंद झाला, कारण तो केवळ श्रीगुरूंचा दास आहे."
पूर्वी आराधोनि देवासी । पावला आता या पदासी । म्हणोनि चिंतितो मानसि । कृपासिंधु दातारा ॥२६॥	"(माझ्या मनात आले की) त्याने पूर्वी कोणत्या देवाची आराधना करून हे पद मिळवले असेल, हेच मी मनात विचारत होतो, हे कृपासागरा दातारा!"
ऐसे अविद्यासंबंधेसी । नाना वासना इंद्रियांसी । चाड नाही या भोगासी । चरणी तुझे मज सौख्य ॥२७॥	"अशाप्रकारे अज्ञानाच्या संबंधाने इंद्रियांना अनेक वासना होतात. मला या भोगाची गरज नाही. तुमच्या चरणांमध्येच मला सुख आहे."
श्रीपाद म्हणती रजकासी । जन्मादारभ्य कष्टलासी । वांछा असे भोगावयासी । राज्यभोग तमोवृत्ति ॥२८॥	श्रीपाद धोब्याला म्हणाले: "तू जन्मापासून कष्ट केले आहेस. तुला (या) तमोवृत्तीचा राज्यभोग घेण्याची इच्छा आहे."
निववी इंद्रिये सकळ । नातरी मोक्ष नव्हे निर्मळ । बाधा करिती पुढे केवळ । जन्मांतरी परियेसी ॥२९॥	"तू आपल्या सर्व इंद्रियांची इच्छा पूर्ण कर. नाहीतर मोक्ष शुद्ध मिळणार नाही. त्या वासना पुढील जन्मात तुला निश्चितपणे त्रास देतील, हे ऐक."
तुष्टवावया इंद्रियांसी । तुवा जावे म्लेछवंशासी । आवडी जाहली तुझे मानसी । राज्य भोगी जाय त्वरित ॥३०॥	"इंद्रियांना संतुष्ट करण्यासाठी तू यवन (म्लेच्छ) वंशात जन्म घे. तुझ्या मनात (राज्याची) आवड निर्माण झाली आहे. तू त्वरित जा आणि राज्य भोग."
ऐकोनि स्वांमीचे वचन । विनवी रजक कर जोडून । कृपासागरू तू गुरुराज पूर्ण । उपेक्षू नको म्हणतसे ॥३१ ॥	स्वामींचे वचन ऐकून धोब्याने हात जोडून विनंती केली. तो म्हणाला: "तुम्ही कृपासागर आणि पूर्ण गुरुराज आहात. माझी उपेक्षा करू नका."
अंतरतील तुझे चरण । द्यावे माते पुनर्दर्शन । तुझा अनुग्रह असे कारण । ज्ञान द्यावे दातारा ॥३२॥	"मला तुमच्या चरणांपासून दूर व्हावे लागेल (अंतरतील), म्हणून मला पुन्हा दर्शन द्या. तुमचा अनुग्रह (कृपा) हेच कारण आहे, मला ज्ञान द्यावे, हे दातारा."
श्रीगुरु म्हणती तयासी । वैदुरानगरी जन्म घेसी । भेटी देऊ अंतकाळासी । कारण असे येणे आम्हा ॥३३॥	श्रीगुरु त्याला म्हणाले: "तू वैदूरा नगरीत जन्म घेशील. आम्ही तुला तुझ्या अंतकाळी भेट देऊ. कारण, आम्हाला तिथे यायचे आहे."
भेटी होतांचि आम्हांसी । ज्ञान होल तुझे मानसी । न करी चिंता भरवसी । आम्हा येणे घडेल ॥३४॥	"आम्ही तुला भेटताच तुझ्या मनात ज्ञान प्राप्त होईल. तू चिंता करू नकोस, आम्ही नक्कीच येऊ."
आणिक कार्यकारणासी । अवतार घेऊ परियेसी । वेष धरोनि संन्यासी । नाम नृसिंहसरस्वती ॥३५॥	"आणखी एका कार्यासाठी आम्ही अवतार घेऊ, हे ऐक. आम्ही संन्यासी वेष धारण करून 'नृसिंह सरस्वती' या नावाने प्रकट होऊ."
ऐसे तया संबोधूनि । निरोप देती जाय म्हणोनि । रजक लागला तये चरणी । नमस्कारीत तये वेळी ॥३६॥	अशा प्रकारे त्याला समजावून, "तू जा," असा निरोप दिला. त्या वेळी तो धोबी त्यांच्या चरणांना लागला आणि नमस्कार केला.
देखोनि श्रीगुरु कृपामूर्ति । रजकासी जवळी पाचारिती । इह भोगिसी की पुढती । राज्यभोग सांग मज ॥३७॥	कृपेची मूर्ती असलेल्या श्रीगुरूंनी धोब्याला पुन्हा जवळ बोलावले आणि विचारले: "तू हा राज्यभोग याच जन्मात भोगणार की पुढील जन्मात, ते मला सांग."
रजक विनवीत श्रीपादासी । झालो आपण वृद्धवयेसी । भोग भोगीन बाळाभ्यासी । यौवनगोड राज्यभोग ॥३८॥	धोब्याने श्रीपादांना विनंती केली: "आता मी वृद्ध झालो आहे. (मी) पुढील जन्मी, लहानपणापासूनच (बाळाभ्यासी) यौवनातील गोड राज्यभोग उपभोगेन."
ऐकोनि रजकाचे वचन । निरोप देती श्रीगुरु आपण । त्वरित जाई रे म्हणोन । जन्मांतरी भोगी म्हणती ॥३९॥	धोब्याचे बोलणे ऐकून श्रीगुरूंनी स्वतः त्याला "तू त्वरित जा," असा निरोप दिला आणि 'पुढील जन्मी भोग घे,' असे म्हणाले.
निरोप देता तया वेळी । त्यजिला प्राण तत्काळी । जन्माता झाला म्लेछकुळी । वैदुरानगरी विख्यात ॥४०॥	(श्रीगुरूंचा) निरोप मिळताच त्याने तत्काळ प्राण सोडला. तो वैदूरा नगरीत एका प्रसिद्ध यवन (म्लेच्छ) कुळात जन्माला आला.
ऐसी रजकाची कथा । पुढे सांगून विस्तारता । सिद्ध म्हणे नामधारका आता । चरित्र पुढती अवधारी ॥४१॥	धोब्याची ही कथा पुढे सविस्तर सांगून, सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "आता पुढील चरित्र ऐक."
ऐसे झालीया अवसरी । श्रीपादराय कुरवपुरी । असता महिमा अपरंपारी । प्रख्यात असे परियेसा ॥४२॥	अशाप्रकारे श्रीपाद महाराज कुरवपूरमध्ये असताना, त्यांचा अपरंपार महिमा सर्वत्र पसरला होता, हे समजा.
महिमा सकळ सांगता । विस्तार होईल बहु कथा । पुढील अवतार असे ख्याता । सांगेन ऐक नामधारका ॥४३॥	(सिद्ध म्हणतात) "सर्व महिमा सांगू लागलो तर कथा खूप वाढेल. (पण यानंतर) जो प्रसिद्ध अवतार होणार आहे, तो मी तुला सांगेन, हे नामधारका, तू ऐक."
महत्त्व वर्णावया श्रीगुरूचे । शक्ति कैची या वाचे । नवल हे अमृतदृष्टीचे । स्थानमहिमा ऐसा ॥४४॥	श्रीगुरूंचे महत्त्व वर्णन करायला माझ्या वाणीत (जीभेत) शक्ती नाही. त्यांच्या अमृतमय दृष्टीचा हा चमत्कार आहे आणि त्या स्थानाचा महिमा असा आहे.
श्रीगुरु राहती जे स्थानी । अपार महिमा त्या भुवनी । विचित्र जयाची करणी । दृष्टान्ते तुज सांगेन ॥४५॥	श्रीगुरु ज्या ठिकाणी राहतात, त्या भूमीचा अपार महिमा असतो. ज्यांची कृती (करणी) अद्भुत आहे, त्यांचे अनेक दाखले (दृष्टान्त) मी तुला सांगेन.
स्थानमहिमाप्रकार । सांगेन ऐक एकाग्र । प्रख्यात असे कुरवपूर । मनकामना पुरती तेथे ॥४६॥	त्या ठिकाणच्या (स्थानाच्या) वैभवाचा प्रकार मी तुला एकाग्र चित्ताने ऐक. कुरवपूर प्रसिद्ध आहे, तिथे मनातील इच्छा पूर्ण होतात.
ऐसे कित्येक दिवसांवरी । श्रीपाद होते कुरवपुरी । कारण असे पुढे अवतारी । म्हणोनि अदृश्य होते तेथे ॥४७॥	अशाप्रकारे अनेक दिवस श्रीपाद कुरवपूरमध्ये होते. पुढे अवतार घेण्याचे कारण होते, म्हणून ते तिथे अदृश्य झाले.
आश्विन वद्य द्वादशी । नक्षत्र मृगराज परियेसी । श्रीगुरु बैसले निजानंदेसी । अदृश्य झाले गंगेत ॥४८॥	आश्विन वद्य द्वादशी (बारस) या दिवशी, मृग नक्षत्रात (मृगराज) श्रीगुरु निजानंदात बसले आणि कृष्णा नदीत (गंगेत) अदृश्य झाले, हे ऐक.
लौकिकी दिसती अदृश्य जाण । कुरवपुरी असती आपण । श्रीपादराव निर्धार जाण । त्रयमूर्तिचा अवतार ॥४९॥	लोकांना ते अदृश्य झाले असे दिसले, पण ते कुरवपूरमध्येच आहेत, हे निश्चित जाण. श्रीपाद महाराज हे त्रयमूर्तींचा अवतार आहेत.
अदृश्य होवोनि तया स्थानी । श्रीपाद राहिले निर्गुणी । दृष्टान्त सांगेन विस्तारोनि । म्हणे सरस्वतीगंगाधरू ॥५०॥	त्या ठिकाणी अदृश्य होऊन श्रीपाद निर्गुण रूपात राहिले. सरस्वतीगंगाधर म्हणतात: "मी तुला सविस्तर दृष्टांत सांगतो."
जे जन असती भक्त केवळ । त्यांसी दिसती श्रीगुरु निर्मळ । कुरवपूर क्षेत्र अपूर्व स्थळ । असे प्रख्यात भूमंडळी ॥५१॥	जे लोक केवळ भक्त आहेत, त्यांना श्रीगुरु (अदृश्य असूनही) स्पष्टपणे दिसतात. कुरवपूर हे अपूर्व स्थान असून ते पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे.
सिद्ध सांगे नामधारकासी । तेचि कथा विस्तारेसी । सांगतसे सकळिकांसी । गंगाधराचा आत्मज ॥५२॥	सिद्ध नामधारकाला ती कथा सविस्तर सांगत आहेत. गंगाधराचा पुत्र (सरस्वती गंगाधर) ही कथा सर्वांना सांगत आहेत.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे रजकवरप्रदानं नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ ॥ ओवीसंख्या ॥५२॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील,रजकवरप्रदानं नावाचानववा अध्याय समाप्त झाला.॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय दहावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील दहावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.