गुरुचरित्र अध्याय अकरावा ।११ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय अकरावा

॥ श्रीगुरु नरहरी बाळचरित्र लीला वर्णन ॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढें अवतार जाहले कैसी । विस्तारोनियां आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपामूर्ति ॥१॥	नामधारक सिद्धांना म्हणाला: "पुढे अवतार कसा झाला? हे कृपाळू स्वामी, आम्हाला सविस्तर सांगा."
सिद्ध म्हणे ऐक वत्सा अवतार झाला श्रीपाद हर्षा । पूर्वी वृत्तांत ऐकिला ऐसा । कथा सांगितली विप्रस्त्रियेची ॥२॥	सिद्ध म्हणाले: "हे वत्सा, ऐक. श्रीपाद वल्लभांनी आनंदाने (हर्षा) अवतार घेतला. पूर्वी तू एका ब्राह्मण स्त्रीची कथा ऐकली होतीस (अध्याय आठवा)."
शनिप्रदोषीं सर्वेश्वरासी । पूजित होती गुरु-उपदेशीं । देहवासना असतां तियेसी । पंचत्व पावली तयेवेळीं ॥३॥	ती स्त्री गुरु-उपदेशानुसार शनिप्रदोषाला शंकराची (सर्वेश्वराची) पूजा करत होती. (मंदबुद्धी पुत्राचे ज्ञान झाले तरी) देहसंबंधी वासना (अपूर्ण) असल्यामुळे ती त्याच वेळी मरण पावली.
झाला जन्म पुढें तिसी । कारंज-नगर उत्तरदेशीं । वाजसनीय शाखेसी । विप्रकुळीं जन्मली ॥४॥	त्यानंतर तिचा जन्म उत्तरेकडील कारंजा (विदर्भात) नगरात, वाजसनेयी शाखेच्या ब्राह्मण कुळात झाला.
जातक वर्तलें तियेसी । नाम ‘अंबा-भवानी’ ऐसी । आरोपिलें स्नेहेसीं । मातापितरीं परियेसा ॥५॥	तिला जन्मल्यावर माता-पित्यांनी मोठ्या प्रेमाने तिचे 'अंबा-भवानी' असे नामकरण केले, हे ऐका.
वर्धतां मातापित्यागृहीं । वाढली कन्या अतिस्नेही । विवाह करिती महोत्साहीं । देती विप्रासी तेचि ग्रामीं ॥६॥	ती कन्या माता-पित्यांच्या घरी अतिशय प्रेमाने वाढत गेली. त्यांनी मोठ्या उत्साहाने तिचा विवाह त्याच गावातील एका ब्राह्मणाशी करून दिला.
शिवव्रती असे तो ब्राह्मण । नाम तया ‘माधव’ जाण । त्यासी दिधली कन्या दान । अतिप्रीतींकरुनि ॥७॥	तो ब्राह्मण शिवव्रती (शंकराची पूजा करणारा) होता, त्याचे नाव 'माधव' होते. त्याला मोठ्या प्रेमाने ती कन्या दान दिली.
तया माधवविप्राघरीं । शुभाचारें होती नारी । वासना तिची पूर्वापरीं । ईश्वरपूजा करीतसे ॥८॥	त्या माधव ब्राह्मणाच्या घरी ती स्त्री (अंबा-भवानी) चांगल्या आचाराने वागत असे. तिची पूर्वीच्या जन्माप्रमाणे (शनिप्रदोष व्रत) ईश्वरपूजा करण्याची वासना कायम होती.
पूजा करी ईश्वरासी । दंपती उभयवर्ग मनोमानसीं । प्रदोषपूजा अतिहर्षी । करिती भक्तिपुरस्कर ॥९॥	ती दंपती (नवरा-बायको) दोघेही मनोभावे शंकराची पूजा करत. ती प्रदोषपूजा (शनिप्रदोषाची) अतिशय आनंदाने आणि भक्तीने करत होती.
मंदवारीं त्रयोदशीसी । पूजा करिती अतिंविशेषीं । तंव वत्सरें झालीं षोडशीं । अंतर्वत्‍नी झाली ऐका ॥१०॥	जेव्हा शनिवारी त्रयोदशी असे (शनिप्रदोष), तेव्हा ते विशेष पूजा करत. अशाप्रकारे सोळा वर्षे झाल्यानंतर ती स्त्री गर्भवती झाली, हे ऐका.
मास तृतीय-पंचमेसी । उत्साह करिती अनेक हर्षी । उत्तम डोहाळे होती तियेसी । बह्मज्ञान बोलतसे ॥११॥	तिसऱ्या व पाचव्या महिन्यात त्यांनी खूप आनंदाने उत्साह केला. तिला उत्तम डोहाळे लागले, (ज्यामुळे) ती ब्रह्मज्ञानाबद्दल बोलत असे.
करिती उत्साह मास-सातीं । द्विज करी सीमंती । अक्षवाणें वोंवाळिती आरती । सुवासिनी मिळूनियां ॥१२॥	सातव्या महिन्यातही त्यांनी उत्साह केला. ब्राह्मणाने सीमंतोन्नयन (सीमंती) केले. अनेक सुवासिनी एकत्र येऊन अक्षता लावून तिची आरती ओवाळत होत्या.
ऐसें क्रमितां नवमासीं । प्रसूत झाली शुभ दिवशीं । पुत्र जाहला म्हणून हर्षी । निर्भर होतीं मातापिता ॥१३॥	असे नऊ महिने पूर्ण झाल्यावर, शुभ दिवशी तिची प्रसूती झाली. आपल्याला पुत्र झाला म्हणून माता-पिता आनंदाने भरून गेले.
जन्म होतांचि तो बाळक ।’ॐ’ कार शब्द म्हणतसे अलोलिक । पाहूनि झाले तटस्थ लोक ।अभिनव म्हणोनि तयेवेळीं ॥१४॥	त्या बालकाचा जन्म होताच तो अद्भुतपणे 'ॐ' कार शब्द उच्चारत होता. हे पाहून लोक तटस्थ झाले आणि त्या वेळी आश्चर्यचकित झाले.
जातककर्म करी तो ब्राह्मण । विप्रांसी देत दक्षिणा दान । ज्योतिषी सांगती सुलक्षण । लग्न सत्वर पाहोनियां ॥१५॥	त्या ब्राह्मणाने जातककर्म केले आणि ब्राह्मणांना दक्षिणा-दान दिले. ज्योतिष्यांनी लवकर लग्न (मुहूर्त) पाहून त्याची उत्तम लक्षणे सांगितली.
सांगती ज्योतिषी त्या द्विजासी । मुहूर्त बरवा असे विशेषीं । कुमर होईल कारणिक पुरुषी । गुरु होईल सकळिकां ॥१६॥	ज्योतिषी त्या ब्राह्मणाला म्हणाले: "हा मुहूर्त अतिशय शुभ आहे. हा बालक (कुमर) 'कारणिक पुरुष' (अलौकिक कार्य करणारा) होईल आणि सर्वांचा गुरु बनेल."
याचा अनुग्रह होईल ज्यासी । तो वंद्य होईल विश्वासी । याचें वाक्य होईल परिस । चिंतामणि याचे चरण ॥१७॥	"ज्याला याचा अनुग्रह (कृपा) मिळेल, तो जगात वंदनीय होईल. याचे बोलणे (वाक्य) परिस (जे स्पर्श करताच लोखंडाचे सोने करते) होईल आणि याचे चरण चिंतामणीप्रमाणे असतील."
अष्‍टही सिद्धि याचे द्वारीं । वोळगत राहतील निरंतरीं । नव निधि याच्या घरीं । राहती ऐक द्विजोत्तमा ॥१८॥	"आठही सिद्धी (अणिमा, महिमादी) याच्या दारात निरंतर सेवा करतील. नऊ निधी (निधी, पद्म, शंखादी) याच्या घरी राहतील, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा, तू ऐक."
न होती यासी गृहिणी-सुत । पूज्य होईल त्रिभुवनांत । याचे दर्शनमात्रें पतित । पुनीत होतील परियेसीं ॥१९॥	"याला पत्नी किंवा पुत्र होणार नाही. हा त्रिभुवनात पूजनीय होईल. याचे फक्त दर्शन घेतल्याने पापी लोकही पवित्र होतील, हे ऐक."
होईल हा अवतार-पुरुषी । आम्हां दिसतसे भरवंसीं । संदेह न धरावा मानसीं । म्हणोनि करिती नमस्कार ॥२०॥	"हा निश्चितपणे अवतारी पुरुष होईल, असा आम्हाला विश्वास आहे. तुम्ही मनात शंका बाळगू नका," असे म्हणून त्यांनी (बालकाला) नमस्कार केला.
म्हणती समस्त द्विजवर । सांगती जनकासी उत्तर । याचेनि महादैन्य हरे । भेणें नलगे कळिकाळा ॥२१॥	ते सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण त्याच्या पित्याला म्हणाले: "याच्यामुळे मोठे दारिद्र्य दूर होईल आणि याच्या भीतीने कळिकाळालाही (मृत्यूच्या देवतेला) इथे यावे लागणार नाही."
तुमचे मनीं जे जे वासना । सर्व साधेल निर्गुणा । यांतें करावें हो जतना । निधान आलें तुमचे घरा ॥२२॥	"तुमच्या मनात ज्या ज्या इच्छा आहेत, त्या सर्व या निर्गुण (ब्रह्मस्वरूप) बालकामुळे पूर्ण होतील. तुम्ही याची काळजी घ्या. (कारण) तुमच्या घरी (देव) खजिना (निधान) बनून आले आहे."
ऐसें जातक वर्तवोन । सांगता झाला विद्वज्जन । जनक जननी संतोषोन । देती दान वस्त्राभरणें ॥२३॥	अशाप्रकारे भविष्य वर्तवून विद्वान लोक निघून गेले. माता-पिता संतुष्ट होऊन त्यांना वस्त्रे आणि दागिने (आभरणे) दान दिले.
सांगोनि गेले ब्राह्मणस्तोम । मातापिता अति प्रेम । दृष्‍टि लागेल म्हणून विषम । निंबलोण वोंवाळिती ॥२४॥	ब्राह्मणांचा समूह (स्तोम) निघून गेला. माता-पित्याचे बाळावर खूप प्रेम होते. त्याला वाईट (विषम) दृष्ट लागू नये म्हणून ते (मीठ, मिरची घालून) निंबलोण (नजर उतरवणे) ओवाळत होते.
व्यवस्था फांकली नगरांत । अभिनव आजि देखिलें म्हणत । उपजतां बाळ ‘ॐ’ कार जपत । आश्चर्य म्हणती सकळ जन ॥२५॥	ही बातमी (व्यवस्था) सर्व नगरात पसरली. 'आज एक अद्भुत गोष्ट पाहिली, जन्माला येताना बाळ 'ॐ' कार जपत होता,' असे म्हणून सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.
नगलोक इष्‍ट मित्र । पहावया येती विचित्र । दृष्‍टि लागेल म्हणोनि मात्र । माता न दाखवी कवणासी ॥२६॥	गावातील लोक आणि मित्रमंडळी हे आश्चर्य पाहण्यासाठी येत होते. पण दृष्ट लागू नये म्हणून माता कोणालाही बाळ दाखवत नव्हती.
मायामोहें जनकजननी । बाळासी दृष्‍टि लागेल म्हणोनि । आंगारा लाविती मंत्रोनि । रक्षा बांधिती कृष्‍णसुतें ॥२७॥	माया आणि मोहामुळे माता-पिता बाळाला दृष्ट लागेल म्हणून त्याला मंत्रून अंगाला भस्म लावत आणि काळ्या दोऱ्याची (कृष्णसूत्रे) रक्षा बांधत.
परमात्मयाचा अवतार । दृष्‍टि त्यासी केवीं संचार । लौकिकधर्म ममत्कार । मातापिता संरक्षिती ॥२८॥	तो तर परमात्म्याचा अवतार होता, त्याला दृष्ट कशी लागेल? पण लौकिक धर्म (समाजातील प्रथा) म्हणून प्रेमाने माता-पिता त्याचे रक्षण करत होते.
वर्ततां बाळ येणेंपरी । दिवस दहा झालियावरी । नामकरण पुरःसरीं । ठेविता झाला जनक द्विजोत्तम ॥२९॥	अशाप्रकारे दहा दिवस झाल्यावर, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने (जनकाने) नामकरण विधीपूर्वक केले.
‘शालग्रामदेव’ म्हणत । जन्मनाम झालें ख्यात । नाम ‘नरहरी’ ऐसें म्हणत । उच्चार केला धर्मकर्मे ॥३०॥	'शालग्रामदेव' असे जन्मनाम प्रसिद्ध झाले. धर्मकारमानुसार 'नरहरी' असे नाम उच्चारले.
ममत्व थोर बाळकावरी । प्रतिपाळ करिती प्रीतिकरीं । माता म्हणतसे येरी । न पुरे क्षीर बाळकासी ॥३१॥	बाळावर त्यांचे मोठे ममत्व होते आणि ते प्रेमाने त्याचे पालनपोषण करत होते. पण आई म्हणाली: "बाळाला दूध पुरत नाहीये."
पतीसी म्हणे तये वेळां । स्तनीं दूध थोडें बाळा । एखादी मिळवा कां अबळा । स्तनपान देववूं ॥३२॥	त्या वेळी ती पतीला म्हणाली: "माझ्या स्तनांमध्ये बाळासाठी दूध थोडे आहे. तरी एखादी दुसरी स्त्री (अबळा) मिळवा, जिच्याकडून स्तनपान करवू."
अथवा आणा मेषी एक । आपुले स्तनें न शमे भूक । ऐकोनि हांसे बाळक । स्पर्श करी स्तनासी सव्यकर ॥३३॥	"किंवा एखादी बकरी (मेषी) आणा, कारण माझ्या दुधाने त्याची भूक शमत नाही." हे ऐकून बाळ हसला आणि त्याने आपल्या उजव्या हाताने आईच्या स्तनाला स्पर्श केला.
स्तनीं स्पर्श होतांचि कर । बत्तीस धारा वाहे क्षीर । वस्त्र भिजोनि विचित्र । वाहों लागे भूमीवरी ॥३४॥	स्तनाला हाताचा स्पर्श होताच बत्तीस धारांनी दूध वाहू लागले. वस्त्रे भिजून आश्चर्यकारकरीत्या (दूध) जमिनीवर वाहू लागले.
विस्मय करिती जनकजननी । प्रगट न करिती गौप्यगुणीं । नमन करिती बाळकाचरणीं । माता होय खेळविती ॥३५॥	माता-पित्यांना आश्चर्य वाटले. त्यांनी ही गुप्त गोष्ट कोणाजवळही प्रकट केली नाही. त्यांनी बालकाच्या चरणांना नमस्कार केला आणि माता त्याला खेळवू लागली.
पाळण्या घालूनि बाळकासी । पर्यंदें गाय अति हर्षी । न राहे बाळक पाळणेसीं । सदा खेळे महीवरी ॥३६॥	पाळण्यात घालून माता त्याला आनंदाने गाणी गाऊन (पर्यंदें गाय) झोपवू पाहत असे, पण बाळ पाळण्यात राहत नसे; तो नेहमी जमिनीवर (महीवरी) खेळत असे.
माता बोलवी कुमरासी । बोले शब्द ॐकारेसीं । चिंता करीतसे मानसीं । मुकें होईल म्हणोनि ॥३८॥	माता त्या बालकाला बोलण्याचा प्रयत्न करत असे, पण तो फक्त 'ॐ' कार शब्दच उच्चारत असे. तिला मनात चिंता वाटू लागली की, 'हा मुका होईल की काय.'
पुसती जाण ज्योतिष्यासी । म्हणे बोल नये काय यासी । उपाय असेल यास विशेषी । म्हणोनि पुसे वेळोवेळीं ॥३९॥	ती जाणूनबुजून ज्योतिष्यांना विचारत असे: "याला बोलता येत नाही काय? यावर काही विशेष उपाय असेल का?" असे ती वारंवार विचारत असे.
सांगती जाण ज्योतिषी । आराधावें कुलदेवतेसी । अर्कवारीं अश्वत्थपर्णेसीं । अन्न घालावें तीनी वेळां ॥४०॥	ज्योतिषी तिला सांगत: "कुलदेवतेची आराधना करावी. रविवारी (अर्कवारीं) पिंपळाच्या पानावर (अश्वत्थपर्णेसीं) तीन वेळा अन्न ठेवावे."
एक म्हणती होईल मुकें । यासि शिकवावें बरव्या विवेकें । बाळ बोल बोलूं शिके । म्हणोनि सांगती विनोदें ॥४१॥	काही लोक विनोदाने सांगत: "हा मुका होईल. याला चांगल्या प्रकारे (विवेकें) शिकवावे, म्हणजे बाळ बोलायला शिकेल."
हांसोनि ॐकार उच्चारी बाळ । आणिक नेणे बोल केवळ । विस्मय करिताति लोक सकळ । ॐकार शब्द ऐकोनि ॥४२॥	बाळ फक्त हसून 'ॐ' कार उच्चारत असे. याव्यतिरिक्त त्याला कोणताही शब्द येत नसे. त्याचा 'ॐ' कार शब्द ऐकून सर्व लोक आश्चर्यचकित होत.
एक म्हणती नवल झालें । सर्व ज्ञान असे भलें । श्रवणीं ऐकतो बोल सकळ । जाणूनि न बोले कवण्या गुणें ॥४३॥	काही लोक म्हणत: "हा एक चमत्कार आहे. याला सर्व ज्ञान आहे आणि हा सर्व बोलणे ऐकतो, पण कोणत्या कारणामुळे बोलत नाही?"
कांहीं केलिया न बोले सुत । चिंता करिताति मातापिता । पुत्रासी जाहलीं वर्षे सात । मुका झाला दैवयोगें ॥४४॥	काही केले तरी तो पुत्र बोलत नव्हता. माता-पित्यांना चिंता वाटू लागली. पुत्राला सात वर्षे पूर्ण झाली, पण तो दैवयोगाने मुका झाला (असे त्यांना वाटले).
सातवें वर्ष कुमरासी । योग्य झाला मुंजीसी । पुसताति समस्त ब्राह्मणांसी । केंवी करावें म्हणोनियां ॥४५॥	सातवे वर्ष पूर्ण झाल्यावर तो बालक मुंजीला योग्य झाला. 'आता काय करावे?' म्हणून त्यांनी सर्व ब्राह्मणांना विचारले.
विप्र म्हणती तया वेळां । संस्कारावें ब्राह्मणकुळा । उपनयनावें केवळा । अष्‍ट वरुषें होऊं नये ॥४६॥	त्या वेळी ब्राह्मण म्हणाले: "ब्राह्मण कुळातील बालकाचे उपनयन (मुंज) करावे लागते. आठ वर्षांपेक्षा जास्त होऊ देऊ नये."
मातापिता चिंता करिती । उपदेशावें कवणे रीतीं । मुका असे हा निश्चितीं । कैसें दैव झालें आम्हां ॥४७॥	माता-पिता चिंता करू लागले: "याला कोणत्या पद्धतीने उपदेश द्यायचा? हा तर निश्चितच मुका आहे. आमचे दैव कसे झाले!"
कैसें दैव जाहलें आपुलें । ईश्वरगौरी आराधिले । त्रयोदशीं शिवासी पूजिलें । वायां झालें म्हणतसे ॥४८॥	"आमचे नशीब कसे! आम्ही शंकर आणि गौरीची आराधना केली. त्रयोदशीला शिवाची पूजा केली, पण ते व्यर्थ झाले," असे ती म्हणत होती.
ईश्वरें तरी दिधला वरु । सुलक्षण झाला कुमरु । न बोले आतां काय करुं । म्हणोनि चिंता शिवासी ॥४९॥	"ईश्वराने वर तर दिला आणि सुंदर पुत्रही झाला. पण हा बोलत नाही, आता काय करू?" म्हणून ती शिवाची चिंता करत होती.
एकचि बाळ आमुचे कुशीं । आणिक न देखों स्वप्नेसीं । वेष्‍टिलों होतों आम्ही आशीं । आमुतें रक्षील म्हणोनि ॥५०॥	"आमच्या कुशीत हा एकच बाळ आहे. आम्ही स्वप्नातही दुसरे बाळ पाहिले नाही. 'हा आमचे रक्षण करेल' या आशेने आम्ही बांधले गेलो होतो."
नव्हेच आमुचे मनींचा वास । पुत्र झाला निर्वाणवेष । काय वर दिधला त्या महेशें । शनिप्रदोषीं पूजितां म्यां ॥५१॥	"आमच्या मनातली इच्छा पूर्ण झाली नाही. हा पुत्र संन्यासी (निर्वाणवेष) होईल. मी शनिप्रदोषाला पूजा केली तेव्हा त्या शिवाने (महेशे) काय वर दिला होता?"
ऐसें नानापरी देखा । जननी करी महादुःखा । जवळी येवोनि बाळक । संबोखीत मातेसी ॥५२॥	अशाप्रकारे माता खूप दुःख करत होती. तेव्हा बाळ जवळ आला आणि मातेला शांत करू लागला.
घरांत जाऊनि तये वेळां । घेऊनि आला लोखंड सबळा । हातीं धरितांचि निर्मळा । झालें सुवर्ण बावन्नकशी ॥५३॥	त्या वेळी बाळ घरात गेला आणि त्याने एक साधे लोखंड (सबळा- सळाख) घेऊन आला. त्याने हातात धरताच ते शुद्ध (निर्मळ) बावनकशी सोने झाले.
आणोनि देतसे मातेसी । विस्मय करी बहुवसीं । बोलावूनियां पतीसी । दाविती झाली तयेवेळीं ॥५४॥	त्याने ते मातेला आणून दिले. तिने खूप आश्चर्य केले आणि त्या वेळी तिने पतीला बोलावून ते दाखवले.
गौप्य करिती तये वेळां । मंदिरांत नेलें तया बाळा । पाहती त्याची बाळलीला । आणिक लोह हातीं देती ॥५५॥	त्या वेळी त्यांनी ती गोष्ट गुप्त ठेवली. त्यांनी त्या बालकाला मंदिरात नेले आणि त्याची बाललीला पाहिली (खात्री केली). आणखी एक लोखंड त्याच्या हातात दिले.
अमृतदृष्‍टीं पाहतां स्वामी । समृद्धि झाली सर्व हेमीं । विश्वास धरिती मनोधर्मी । होईल पुरुष कारणिक ॥५६॥	स्वामींनी (बाळाने) अमृतमय दृष्टीने पाहताच, सर्व लोखंडाची सोन्यात (हेमीं) समृद्धी झाली. 'हा कारणिक पुरुष (अलौकिक कार्य करणारा) होईल,' असा त्यांनी मनात विश्वास धरला.
मग पुत्रातें आलिंगोनि । विनविताति जनकजननी । तूं तारका शिरोमणि । कारणिक पुरुष कुळदीपका ॥५७॥	मग माता-पित्याने पुत्राला आलिंगन दिले आणि विनंती केली: "तू तारकांमध्ये श्रेष्ठ, कारणिक पुरुष आणि कुळाचा दिवा आहेस."
तुझेनिं सर्वस्व लाधलें । बोलतां आम्हीं नाहीं ऐकिलें । अज्ञान-मायेनें विष्‍टिलें । भुकें ऐसें म्हणों तुज ॥५८॥	"तुझ्यामुळे आम्हाला सर्व काही प्राप्त झाले. तू बोलत असताना आम्ही ऐकले नाही. (आम्ही) अज्ञानरूपी मायेत गुंतलो होतो, म्हणूनच तुला मुका म्हटले."
आमुचे मनींची वासना । तुंवा पुरवावी नंदना । तुझे बोबडे बोल आपणा । ऐकवावे पुत्रराया ॥५९॥	"हे पुत्रा, तू आमच्या मनातील इच्छा पूर्ण करावीस. हे पुत्रराजा, तुझे बोबडे बोल आम्हांला ऐकव."
हास्यवदन करी बाळ । यज्ञोपवीत दावी गळां । कटीं दांवी मौंजीस्थळा । म्हणोनि दाखवी मातेसी ॥६१॥	बाळाने हसरे तोंड केले. त्याने मातेला गळ्यातील यज्ञोपवीत (जानवे) आणि कमरेवरची मौंजी (मुंज्या) दाखवण्याची खूण केली.
संज्ञा करोनि मातेसी । दावी बाळक संतोषीं । मुंजी बांधितांचि आपणासी । येईल म्हणे बोल सकळ ॥६१॥	बाळ आनंदाने मातेला खूण करून दाखवत होता (की), "मुंज झाल्यावर मला सर्व बोलणे (वेद) येईल."
मातापिता संतोषती । विद्वांस ज्योतिषी पाचारिती । व्रतबंधमुहूर्त-लग्न पाहती । सर्व आयती करिते झाले ॥६२॥	माता-पिता संतुष्ट झाले. त्यांनी विद्वान ज्योतिष्यांना बोलावले. उपनयनाचा (व्रतबंध) मुहूर्त-लग्न पाहिला आणि सर्व तयारी (आयती) करू लागले.
केली आयती बहुतांपरी । रत्‍नखचित अळंकारीं । मायामोहें प्रीतीकरीं । समारंभ करिताति ॥६३॥	त्यांनी अनेक प्रकारे तयारी केली. रत्नांनी मढवलेले दागिने (अळंकार) तयार केले. माया आणि प्रेमाने त्यांनी मोठा समारंभ केला.
चतुर्वेदी ब्राह्मण येती । शाखापरत्वें वेद पढती । इष्‍ट सोयरे दाईज गोत्री । समस्त आले तया भवना ॥६४॥	चार वेदांचे ज्ञान असलेले ब्राह्मण आले. ते आपापल्या शाखेनुसार वेदपठण करू लागले. नातेवाईक, सोयरे, भाऊबंद, गोत्री सर्वजण त्या घरी आले.
नानापरीचे श्रृंगार । उभारिले मंडपाकार । आनंद करीतसे द्विजवर । अपार द्रव्य वेंचीतसे ॥६५॥	अनेक प्रकारचे श्रृंगार केले. मंडप उभे केले. तो श्रेष्ठ ब्राह्मण आनंद करत होता आणि खूप (अपार) द्रव्य खर्च करत होता.
नगरलोक विस्मय करिती । मूक पुत्रासी एवढी आयती । द्विजा लागली असे भ्रांति । वृथा करितो द्रव्य आपुलें ॥६६॥	नगरवासी लोक आश्चर्य करत होते: "मुक्या पुत्रासाठी एवढी तयारी? या ब्राह्मणाला भ्रम झाला आहे. तो आपले द्रव्य व्यर्थ खर्च करत आहे."
इतुकें वेंचूनि पुत्रासी । व्रतबंध करील परियेसीं । गायत्री केवीं उपदेशी । करील आचार कवणेवरी ॥६७॥	"(अहो) इतका खर्च करून पुत्राचा व्रतबंध करेल, पण त्याला गायत्री मंत्राचा उपदेश कसा मिळेल? आणि तो कोणत्या आधारावर (कवणेवरी) आचार करेल?"
एक म्हणती हो कां भलतें । मिष्‍टान्न आम्हांसि मिळतें । देकार देतील हिरण्य वस्त्रें । चाड नाहीं त्याचे मंत्रा ॥६८॥	काही लोक म्हणाले: "काहीही होवो! आम्हाला मिष्टान्न तर मिळेल. दक्षिणा म्हणून सोने (हिरण्य) आणि वस्त्रे मिळतील. आम्हाला त्याच्या मंत्राची गरज नाही."
ऐसे नानापरीचे लोक । विचार करिती अनेक । मातापित्या अत्यंत सुख । देवदेवक करिताति ॥६९॥	अशाप्रकारे अनेक लोक अनेक विचार करत होते. माता-पित्यांना मात्र खूप सुख झाले होते आणि ते कुलदेवतेची पूजा करत होते.
चौलकर्म येरे दिवसीं । भोजन चौलमणीसी । पुनरभ्यंग करुनि हर्षी । यज्ञोपवीत धारण केलें ॥७०॥	दुसऱ्या दिवशी चौलकर्म (जावळ काढणे) झाल्यावर भोजन झाले. पुन्हा आनंदाने अभ्यंग स्नान करून (बालकाने) यज्ञोपवीत धारण केले.
मंत्रपूर्वक यज्ञोपवीत । धारण करविती द्विज समस्त । सहभोजन करावया माता । घेऊनि गेली मंदिरांत ॥७१॥	सर्व ब्राह्मणांनी मंत्रोच्चारासहित (बालकाला) यज्ञोपवीत धारण करायला लावले. सहभोजन करण्यासाठी माता त्याला मंदिरात घेऊन गेली.
भोजन करोनि मातेसवें । निरोप घे तो एकोभावें । मुंजीबंधन असे करावें । म्हणोनि आला पित्याजवळी ॥७२॥	मातेसोबत भोजन करून त्याने एकाग्र भावाने तिचा निरोप घेतला. 'मुंजीबंधन करायचे आहे,' म्हणून तो पित्याजवळ आला.
गृह्योक्तमार्गे मौंजी देखा । बंधन केलें त्या बाळका । सुमुहूर्त आला तत्काळिका । मंत्रोपदेश करिता झाला ॥७३॥	गृह्यसूत्रात सांगितल्याप्रमाणे त्या बालकाला मौंजी (मुंज) बांधली गेली. शुभ मुहूर्त त्याच क्षणी आला आणि (गुरु) मंत्राचा उपदेश करू लागले.
गायत्रीमंत्र अनुक्रमेसीं । उपदेश देती परियेसीं । बाळ उच्चारी मनोमानसीं । व्यक्त न बोले कवणापुढें ॥७४॥	क्रमवार गायत्री मंत्राचा उपदेश दिला, हे ऐका. बाळाने तो (मंत्र) मनातल्या मनात उच्चारला, पण कोणासमोरही स्पष्टपणे बोलला नाही.
गायत्रीमंत्र कुमरासी होतां । भिक्षा घेऊन आली माता । वस्त्रभूषणें रत्‍नखचिता । देती झाली तया वेळीं ॥७५॥	त्या बालकाला गायत्री मंत्राचा उपदेश झाल्यावर, माता त्याच्यासाठी भिक्षा घेऊन आली. त्या वेळी तिने त्याला रत्नजडित वस्त्रे आणि दागिने दिले.
पहिली भिक्षा घेऊनि करीं । आशीर्वचन दे ती नारी । बाळ ऋग्वेद म्हणोन उच्चारी आचारधर्मे वर्ततसे ॥७६॥	त्याने हातात पहिली भिक्षा घेतली आणि त्या स्त्रीने (मातेने) आशीर्वाद दिला. त्या वेळी तो बाळ ऋग्वेद उच्चारून आचारधर्माप्रमाणे वागू लागला.
पहिली भिक्षा येणेंपरी । देती झाली प्रीतिकरीं । ‘अग्निमीळे पुरोहितं’ उच्चारी । ब्रह्मचारी तया वेळीं ॥७७॥	अशाप्रकारे प्रेमाने पहिली भिक्षा दिली. त्या वेळी त्या ब्रह्मचारी बालकाने 'अग्निमीळे पुरोहितं' (ऋग्वेदाचे पहिले वाक्य) उच्चारले.
दुसरी भिक्षा देतां माता । उच्चार केला यजुर्वेद ‘इषेत्वा०। लोक समस्त तटस्था । माथा तुकिती तये वेळीं ॥७८॥	दुसरी भिक्षा देत असताना आई म्हणाली, तेव्हा त्याने यजुर्वेद (पहिला मंत्र 'इषेत्वा...') उच्चारला. त्या वेळी सर्व लोक तटस्थ झाले आणि त्याला नमन करू लागले.
तिसरी भिक्षा देतां माता । म्हणे सामवेद पढे आतां । ‘अग्नआयाहि०’ गायन करीत । तीन्ही वेद म्हणतसे ॥७९॥	तिसरी भिक्षा देताना आई म्हणाली: "आता सामवेद वाच." तेव्हा त्याने 'अग्नआयाहि०' गात सामवेद उच्चारला आणि (अशाप्रकारे) तिन्ही वेद म्हटले.
सभा समस्त विस्मय करी । पहाती हर्षनिर्भरीं । मुकें बोले वेद चारी । म्हणती होईल कारणिक ॥८०॥	सर्व सभेला विस्मय वाटला. ते आनंदाने भरून पाहत होते. 'मुका (बाळ) चारही वेद बोलला, हा कारणिक पुरुष होईल,' असे ते म्हणाले.
यातें म्हणों नये नर । होईल देवाचा अवतार । म्हणोनि करिती नमस्कार । जगद्गुरु म्हणोनिया ॥८१॥	"याला मनुष्य (नर) म्हणू नये. हा देवाचा अवतार असेल." म्हणून 'जगद्गुरू' असे म्हणून त्याला नमस्कार करू लागले.
इतुक्यावरी तो बाळक । मातेसी म्हणतसे ऐक । तुंवा उपदेश केला एक । भिक्षा माग म्हणोनि ॥८२॥	इतके झाल्यावर तो बाळ मातेला म्हणाला: "ऐक. तू मला एक उपदेश केला आहेस, 'भिक्षा माग' म्हणून."
नव्हती बोल तुझे मिथ्या । निर्धार राहिला माझिया चित्ता । निरोप द्यावा आम्हां त्वरिता । जाऊं तीर्थे आचरावया ॥८३॥	"तुझे बोलणे खोटे नव्हते, याबद्दल माझ्या मनात खात्री आहे. आता आम्हाला लवकर निरोप द्या, कारण आम्हाला तीर्थयात्रा करायची आहे."
आम्हां आचार ब्रह्मचारी । भिक्षा करावी घरोघरीं । वेदाभ्यास मनोहरी । करणें असे परियेसा ॥८४॥	"आमचा आचार ब्रह्मचाऱ्यांचा आहे. आम्हाला घरोघरी भिक्षा मागायची आहे आणि सुंदर (मनोहरी) वेदांचा अभ्यास करायचा आहे, हे ऐका."
ऐकोनि पुत्राचें वचन । दुःखें दाटली अतिगहन । बाष्‍प निघताति लोचनीं । आली मूर्च्छना तये वेळीं ॥८५॥	पुत्राचे वचन ऐकून तिला खूप दुःख झाले. तिच्या डोळ्यातून अश्रू (बाष्प) वाहू लागले आणि तिला त्याच वेळी मूर्च्छा (बेहोशी) आली.
निर्जीव होऊनि क्षणेक । करिती झाली महाशोक । पुत्र माझा तूं रक्षक । म्हणोनि केली आशा बहु ॥८६॥	क्षणभर ती निश्चेष्ट होऊन (निर्जीव होऊनि) मोठा शोक करू लागली. "माझा पुत्र तू रक्षण करणारा आहेस," अशी तिने खूप आशा बाळगली होती.
आमुतें रक्षिसी म्हणोनि । होती आशा बहु मनीं । न बोलसी आम्हांसवें याचि गुणीं । मुकें म्हणविसी आपणासी ॥८७॥	"तू आमचे रक्षण करशील," अशी मनात खूप आशा होती. तू मुका आहेस, असे म्हणवून तू या कारणामुळे आमच्याशी बोलला नाहीस.
न ऐकों कधीं तुझे बोल । आतां ऐकतां संतोष होईल । ईश्वरपूजा आलें फळ । म्हणोनि विश्वास केला आम्हीं ॥८८॥	"आम्ही तुझे बोलणे कधी ऐकले नव्हते. आता ऐकल्यामुळे आनंद होईल. ईश्वरपूजेचे फळ मिळाले, असा आम्ही विश्वास ठेवला होता."
ऐसें नानापरी देखा । पुत्रासि म्हणे ते बाळिका । आलिंगोनि कुमारका । कृपा भाकी तयेवेळीं ॥८९॥	अशाप्रकारे ती स्त्री (बाळिका) अनेक प्रकारे पुत्राला म्हणाली. त्या वेळी तिने त्या बालकाला आलिंगन देऊन कृपा करण्याची विनंती केली.
ऐकोनि मातेचें वचन । बाळक सांगे ब्रह्मज्ञान । नको खेदवूं अंतःकरण । आम्हां करणें तेंचि असे ॥९०॥	मातेचे वचन ऐकून बाळ तिला ब्रह्मज्ञान सांगू लागला: "तू अंतःकरणाला दुःख देऊ नकोस. आम्हाला जे करायचे आहे, तेच आम्ही करणार."
तुतें आणखी पुत्र चारी । होतील माते निर्धारीं । तुझी सेवा परोपरी । करितील मनोभावेसीं ॥९१॥	"हे माते, तुला निश्चितपणे आणखी चार पुत्र होतील. ते मनोभावे तुझी अनेक प्रकारे सेवा करतील."
तुवां आराधिला शंकर । जन्मांतरीं पूर्वापार । म्हणोनि मस्तकीं ठेविती कर । मग तिसी जहालें जातिस्मरण ॥९२॥	"तू पूर्वजन्मीपासून (जन्मांतरीं पूर्वापार) शंकराची आराधना केली आहेस," असे म्हणून त्यांनी मातेच्या मस्तकावर हात ठेवला. तेव्हा तिला जातिस्मरण (मागील जन्माचे ज्ञान) झाले.
पूर्वजन्मींचा वृत्तांत । स्मरतां जाहली विस्मित । श्रीपादश्रीवल्लभ स्वरुपता । दिसतसे तो बाळक ॥९३॥	पूर्वजन्मीचा वृत्तांत आठवून ती विस्मित झाली. तो बाळ म्हणजे श्रीपाद श्रीवल्लभच आहेत, असे तिला दिसू लागले.
देखोनि माता तये वेळां । नमन केलें चरणकमळां । श्रीपाद उठवूनि अवलीळा । सांगती गौप्य अवधारीं ॥९४॥	त्या वेळी मातेने चरणकमळांना नमस्कार केला. श्रीपाद महाराजांनी तिला सहजपणे (अवलीळा) उठवून गुप्त गोष्ट ऐकण्यास सांगितली.
ऐक माते ज्ञानवंती । हा बोल करीं वो गुप्‍ती । आम्ही संन्यासी असों यति । अलिप्‍त असों संसारीं ॥९५॥	"हे ज्ञानवती माते, ऐक. ही गोष्ट तू गुप्त ठेव. आम्ही संन्यासी यती आहोत आणि संसारात अलिप्त असतो."
याचिकारणें आम्ही आतां । हिंडूं समस्त तीर्थां । कारण असे पुढें बहुता । म्हणोनि निरोप मागती ॥९६॥	"याच कारणामुळे आम्ही आता सर्व तीर्थांमध्ये फिरणार आहोत. पुढे अनेक कार्ये करायची आहेत," असे म्हणून त्यांनी निरोप मागितला.
येणेंपरी जननियेसी । गुरुमूर्ति सांगे विनयेसीं । पुनरपि विनवी पुत्रासी । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥९७॥	अशाप्रकारे गुरुमूर्ती (नरहरी) मातेला विनंती करून सांगतात. (पण) ती माता पुत्राला पुन्हा विनंती करते, ते श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने ऐका.
पुत्रासी विनवी तये वेळ । मातें सांडूनि तुम्ही जरी जाल । आणिक कधीं न देखों बाळ । केवीं वांचूं पुत्रराया ॥९८॥	त्या वेळी ती पुत्राला विनंती करते: "तुम्ही मला सोडून गेलात, तर मी या बाळाला पुन्हा कधीही पाहू शकणार नाही. हे पुत्रराजा, मी कशी जिवंत राहीन?"
धाकुटपणीं तुम्हां तापस- । धर्मी कवण आहे हर्ष । धर्मशास्त्रीं ख्याति सुरस । आश्रम चारी आचरावे ॥९९॥	"लहानपणी (धाकुटपणी) तुम्हाला संन्यासी (तापस) धर्मात कसला आनंद आहे? धर्मशास्त्रानुसार चार आश्रम (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास) आचरणे योग्य आहे."
ब्रह्मचर्य वर्षे बारा । त्यावरी गृहस्थधर्म बरा । मुख्य असे वानप्रस्थ तदनंतरा । घडती पुण्यें अपरांपर ॥१००॥	"बारा वर्षे ब्रह्मचर्य, त्यानंतर गृहस्थधर्म चांगला आहे. त्यानंतर वानप्रस्थ (मुख्य) आहे आणि मग अपार पुण्य घडते."
मुख्य आश्रम असे गृहस्थ । आचरतां होय अतिसमर्थ । मग संन्यास घ्यावा मुख्यार्थ । धर्मशास्त्र येणेंपरी ॥१०१॥	"गृहस्थाश्रम हा मुख्य आश्रम आहे. त्याचे आचरण केल्याने मनुष्य खूप समर्थ होतो. त्यानंतरच संन्यास घ्यावा, हाच धर्मशास्त्राचा मुख्य अर्थ आहे."
ब्रह्मचर्यमार्ग ऐका । पठण करावें वेदादिकां । विवाह होतां गृहस्थें निका । पुत्रादिक लाधावे ॥१०२॥	"ब्रह्मचर्यमार्गात वेदांचे पठण करावे. विवाह झाल्यावर गृहस्थाने पुत्र वगैरे प्राप्त करावेत."
यज्ञादिक कर्म साधोनियां । तदनंतर संन्यास करणें न्याया । येणेंविधि संन्यास असे मुख्या । अग्राह्य संन्यास बाळपणीं ॥१०३॥	"यज्ञ आणि इतर कर्मे पूर्ण करून, त्यानंतर संन्यास घेणे योग्य आहे. या पद्धतीने घेतलेला संन्यास मुख्य आहे. लहानपणी संन्यास घेणे अयोग्य आहे."
समस्त इंद्रियें संतुष्‍टवावीं । मनींची वासना पुरवावी । तदनंतर तपासी जावें । संन्यास घेतां मुख्य असे ॥१०४॥	"सर्व इंद्रियांना संतुष्ट करावे, मनातील इच्छा पूर्ण करावी आणि त्यानंतर तपश्चर्येला जावे. संन्यास घेताना हे मुख्य आहे."
ऐकोनि मातेचें वचन । श्रीगुरू सांगती तत्त्वज्ञान । ऐक नामधारका सुमन । म्हणोनि सांगे सिद्धमुनि ॥१०५॥	मातेचे बोलणे ऐकून श्रीगुरु तिला तत्त्वज्ञान सांगू लागले. (सिद्ध मुनी नामधारकाला म्हणतात:) "हे सज्जन नामधारका, ऐक."
गंगाधराचा नंदन । विनवीतसे नमून । तें परिसा श्रोते जन । श्रीगुरुचरित्रविस्तार ॥१०६॥	गंगाधराचा पुत्र (सरस्वती गंगाधर) नमन करून विनंती करत आहे. श्रोत्यांनी श्रीगुरुचरित्राचा हा विस्तार ऐकावा.
पुढें वर्तलें अपूर्व ऐका । सिद्ध सांगे नामधारका । महाराष्‍ट्रभाषेंकरुनि टीका । सांगतसे सरस्वती-गंगाधर ॥१०७॥	पुढे जे अद्भुत घडले, ते सिद्ध नामधारकाला सांगतात, ते ऐका. सरस्वती गंगाधर मराठी भाषेत (टीका) ते सांगत आहेत.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे श्रीगुरुनरहरिबाळचरित्रलीलावर्णनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥११॥॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या १०७ ॥॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥	अशाप्रकारे श्रीगुरुचरित्ररूपी अमृतमय श्रेष्ठ कथारूपी कल्पवृक्षातील, श्रीनृसिंहसरस्वतींच्या कथानकामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील 'श्रीगुरु नरहरी बालचरित्र लीला वर्णन' नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला.॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या १०७ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय बारावा👈

👆श्री गुरुचरित्रातील बारावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.