गुरुचरित्र अध्याय सातवा । ७ वा। मराठी अर्थासह

 

गुरुचरित्र – अध्याय सातवा

॥गोकर्ण महिमा वर्णन॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक म्हणे सिद्धासी । गोकर्णमहिमा आम्हांसी । निरोपिजे स्वामी कृपेसी । पूर्वी कवणा साक्ष झाली ॥१॥	नामधारक सिद्धांना म्हणाले: हे स्वामी, कृपया गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा आम्हांला सांगा. पूर्वी या क्षेत्राचा अनुभव किंवा साक्ष कोणाला मिळाली होती?
समस्त तीर्थ सांडुनी । श्रीपाद गेले किंकारणी । पूर्वी आधार केला कवणी । पुराण कथा सांगा मज ॥२॥	श्रीपाद श्रीवल्लभांनी इतर सर्व तीर्थे सोडून किंका (किंवा किंकाणी) गावात जाऊन निवास केला, तेव्हा त्यांना पूर्वी कोणत्या कथेचा आधार मिळाला होता? ती पुराण कथा मला सांगा.
ज्यावरी असेल गुरूची प्रीति । तीर्थमहिमा ऐकणे चित्ती । वांछा होतसे ज्ञानज्योती । कृपासिंधु गुरुराया ॥३॥	ज्याच्यावर गुरूची प्रीती (कृपा) असते, त्याच्या मनात तीर्थाचा महिमा ऐकण्याची इच्छा निर्माण होते. हे कृपासागर गुरुराया, मला ज्ञानरूपी ज्योत हवी आहे.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । गोकर्णमहिमा मज पुससी । सांगेन तुज विस्तारेसी । एकचित्ते परियेसा ॥४॥	सिद्ध म्हणाले: हे नामधारका, तू मला गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा विचारलास. मी तुला तो सविस्तर सांगतो, तू एकाग्र चित्ताने ऐक.
पूर्वयुगी इक्ष्वाकुवंशी । मित्रसह राजा परियेसी । प्रतापवंत क्षत्रियराशी । सर्वधर्मरत देखा ॥५॥	पूर्वीच्या युगात इक्ष्वाकु वंशात मित्रसह नावाचा राजा होता, तो अत्यंत पराक्रमी क्षत्रिय होता आणि सर्व धर्मांचे आचरण करणारा होता.
राजा सकळशास्त्रज्ञ । विवेकी असे श्रुतिनिपुण । बलाढ्य शूर महाभीम । विद्योद्योगी दयानिधि ॥६॥	तो राजा सर्व शास्त्रांचा जाणकार, विवेकी, वेदांमध्ये निपुण, बलवान, शूर, महाभीम (पराक्रमी), विद्याकलांमध्ये कुशल आणि दयेचा सागर होता.
७॥असता राजा एके दिवशी । विनोदे निघाला पारधीसी । प्रवेशला महावनासी । वसती शार्दूल सिंह जेथे ॥	एके दिवशी तो राजा मनोरंजनासाठी शिकारीसाठी निघाला. तो अशा घनदाट अरण्यात शिरला, जिथे वाघ आणि सिंह राहत होते.
निर्मनुष्य अरण्यात । राजा पारधि खेळत । भेटला तेथे अद्‌भुत । दैत्य ज्वाळाकार भयानक ॥८॥	मनुष्यविरहित अशा त्या अरण्यात राजा शिकार खेळत असताना, त्याला अचानक एक अद्भुत, अग्नीच्या ज्वाळेसारखा दिसणारा भयानक दैत्य भेटला.
राजा देखोनि तयासी । वर्षता शर झाला कोपेसी । मूर्छना येऊनि धरणीसी । पडला दैत्य तया वेळी ॥९॥	राजाने त्या दैत्याला पाहून रागाने बाणांचा वर्षाव केला. त्यामुळे तो दैत्य मूर्च्छित होऊन त्याच वेळी जमिनीवर पडला.
होता तयाचा बंधु जवळी । आक्रंदतसे प्रबळी । पाषाण हाणी कपाळी । बंधुशोके करोनिया ॥१०॥	त्याचा (मूर्च्छित दैत्याचा) भाऊ जवळच होता. तो मोठ्याने रडू लागला आणि भावाच्या शोकाने त्याने आपल्या कपाळावर दगड मारून घेतला.
प्राण त्यजिता निशाचर । बंधूसी म्हणतसे येर । जरी तू होसी माझा सहोदर । सूड घेई माझा तू ॥११॥	तो दैत्य प्राण सोडत असताना, दुसऱ्या बंधूला म्हणाला: "जर तू माझा सख्खा भाऊ असशील, तर तू माझा सूड घे."
ऐसे बोलोनि बंधूसी । दैत्य पावला पंचत्वासी । अनेक मायापाशी । नररूप धरिले तया वेळी ॥१२॥	असे आपल्या भावाला बोलून तो दैत्य मृत्यू पावला. (इकडे त्याचा बंधू) अनेक मायावी शक्तींनी मनुष्य रूप धारण करून त्याच वेळी राजाजवळ गेला.
रूप धरोनि मानवाचे । सौम्य वाणी बोले वाचे । सेवकत्व करी राजयाचे । अतिनम्रत्वे बोलोनिया ॥१३॥	त्याने मानवाचे रूप धारण करून अत्यंत नम्रतेने आणि सौम्य वाणीने राजाशी संवाद साधला आणि त्याचे सेवकत्व पत्करले.
सेवा करी नानापरी । सेवकाचे सारखे मन धरी । कितीक दिवसांवरी । वनांतरी राजा होता देखा ॥१४॥	त्याने अनेक प्रकारे राजाची सेवा केली आणि सेवकांप्रमाणेच वागला. राजा काही दिवस त्या अरण्यातच थांबला होता.
समस्त मृग जिंकूनि । दुष्ट जीवाते वधोनि । राजा आला परतोनि । आपुल्या नगरा परियेसा ॥१५॥	सर्व प्राण्यांना जिंकून आणि दुष्ट हिंसक जीवांचा वध करून, राजा आपल्या नगरात परत आला, असे समजा.
ऐसे असता एके दिवशी । पितृश्राद्ध आले परियेसी । आमंत्रण सांगे ऋषींसी । वसिष्ठादिका परियेसा ॥१६॥	असे काही दिवस झाल्यावर, एके दिवशी राजाच्या घरी पितृश्राद्धाचा दिवस आला. त्याने वसिष्ठादी ऋषींना आमंत्रण दिले.
ते दिवशी राजा नेमे स्वयंपाक । करवीतसे सविवेक । कापट्ये होता तो सेवक । तया स्थानी ठेविला ॥१७॥	त्या दिवशी राजाने (स्वयंपाकासाठी) नेमलेल्या स्वयंपाक्याकडून मोठ्या विवेकाने स्वयंपाक करवून घेतला. पण कपटी (दैत्यरूपी) सेवकही त्या स्वयंपाकघरात ठेवलेला होता.
राजा म्हणे तयासी । पाकस्थानी तू वससी । जे जे मागेल भाणवसी । सर्व आणूनि त्वा द्यावे ॥१८॥	राजा त्या सेवकाला म्हणाला: "तू स्वयंपाकघरात थांबून राहा. स्वयंपाकी (भाणवसी) जे काही मागेल, ते सर्व तू त्याला आणून दे."
अंगिकारोनि तो सेवक । नरमांस आणोनि देख । कापट्यभावे करवी पाक । केली शाक तया वेळी ॥ १९॥	तो सेवक 'होय' म्हणून कबूल झाला. त्याने कपटाने नरमांस (माणसाचे मांस) आणून स्वयंपाक्याकडून (भाजीच्या नावाखाली) शिजवून घेतले आणि त्या वेळी (मानवी मांसाची) भाजी तयार केली.
ठाय घालिता ऋषेश्वरांसी । पहिलेच वाढिले नरमांसासी । पाहता कोप आला वसिष्ठासी । दिधला शाप तये वेळी ॥२०॥	ऋषींच्या पानावर वाढण्यास सुरुवात केली, तेव्हा सर्वात प्रथम नरमांस वाढले गेले. ते पाहताच वसिष्ठांना फार राग आला आणि त्यांनी त्याच वेळी राजाला शाप दिला.
वसिष्ठ म्हणे रायासी । नरमांस वाढिले आम्हांसी । त्वरित ब्रह्मराक्षस होसी । म्हणोनि शाप दिधला ॥ २१॥	वसिष्ठ राजाला म्हणाले: "तू आम्हाला माणसाचे मांस वाढलेस, म्हणून तू त्वरित ब्रह्मराक्षस होशील!" असा त्यांनी शाप दिला.
शाप देता तये काळी । राजा कोपला तात्काळी । अपराध नसता प्रबळी । वाया मज का शापिले ॥ २२॥	शाप दिल्याबरोबर राजालाही त्वरित राग आला. (तो म्हणाला) "माझा काहीच मोठा अपराध नसताना तुम्ही मला उगाच का शाप दिला?"
नेणे मांसपाक कोणी केला । माझा निरोप नाही झाला । वृथा आमुते शाप दिधला । आपण शापीन म्हणतसे ॥२३॥	"मांसाचा पाक कोणी केला हे मला माहीत नाही, आणि मी तशी आज्ञा दिली नव्हती. तुम्ही आम्हाला विनाकारण शाप दिला. आता मी तुम्हाला शाप देतो!" असे राजा म्हणाला.
उदक घेऊनि अंजुळी । शापावया सिद्ध झाला तये काळी । तव राजपत्‍नी येऊनि जवळी । वर्जी आपुले पतीते ॥२४॥	राजाने ओंजळीत पाणी घेऊन शाप देण्यासाठी तयारी केली. तेवढ्यात त्याची पत्नी (मदयंती) जवळ आली आणि तिने आपल्या पतीला (शाप देण्यापासून) थांबवले
पतीसी म्हणे ते नारी । गुरूसी शापिता दोष भारी । वंदुनी तयाचे चरण धरी । तेणे भवसागर तरशील ॥२५॥	ती पत्नी पतीला म्हणाली: "गुरूचा (वसिष्ठांचा) अपमान करणे आणि त्यांना शाप देणे हे मोठे पाप आहे. तू त्यांचे चरण वंदन करून धर. त्यामुळे तू भवसागर पार करशील."
मदयंती सतीचे वचन । मानिता झाला राजा आपण । अंजुळीचे उदक जाण । टाकी आपुले चरणावरी ॥२६॥	सती मदयंतीच्या म्हणण्यानुसार राजाने तिचे ऐकले. त्याने ओंजळीतील पाणी आपल्याच पायांवर टाकले.
शाप देता कल्मषपाणी । पडले राजाचे चरणी । कल्मषपाद नाम म्हणोनि । ब्रह्मराक्षस झाला तो राव ॥२७॥	राजाने शापासाठी काढलेले ते दूषित पाणी त्याच्या पायावर पडले. त्यामुळे राजाचे नाव कल्मषपाद असे झाले (कारण त्याचे पाय दूषित झाले) आणि तो ब्रह्मराक्षस झाला.
राजपत्‍नी येऊनि परियेसी । लागली वसिष्ठचरणांसी । उद्धरी स्वामी बाळकासी । एवढा कोप काय काज ॥२८॥	राजाची पत्नी वसिष्ठांच्या चरणांवर पडली आणि म्हणाली: "हे स्वामी, माझ्या पतीचा उद्धार करा. इतका मोठा राग कशासाठी?"
करुणावचन ऐकोनि । शांत झाला वसिष्ठ मुनि । वर्षे बारा क्रमोनि । पुनरपि राजा होशील ॥२९॥	तिचे कळकळीचे बोलणे ऐकून वसिष्ठ मुनी शांत झाले आणि त्यांनी राजाला उःशाप दिला: "बारा वर्षांनी तू पुन्हा राजा होशील.
उःशाप देऊनि वसिष्ठ ऋषि । गेला आपुले स्थानासी । ब्रह्मराक्षस राजा परियेसी । होऊनी गेला वनांतरा ॥३०॥	वसिष्ठ ऋषींनी उःशाप देऊन ते आपल्या आश्रमात निघून गेले. इकडे राजा कल्मषपाद ब्रह्मराक्षस होऊन अरण्यात निघून गेला, असे समजा.
निर्मनुष्य अरण्यात । राजा राहिला प्रख्यात । भक्षीतसे अनेक जंत । पशुमनुष्य आदिकरूनि ॥३१॥	मनुष्यविरहित अशा त्या अरण्यात तो राजा (ब्रह्मराक्षस) राहू लागला. तो अनेक जीवजंतू, तसेच पशू आणि मनुष्यांना खाऊ लागला.
ऐसे क्रमिता तये वनी । मार्गस्थ दंपत्ये दोनी । ब्राह्मण जाता मार्ग क्रमुनी । देखिला राक्षस भयासुर ॥ ३२॥	असे दिवस जात असताना, त्याच अरण्यातून एक ब्राह्मण जोडपे मार्गक्रमण करत होते. त्यांनी त्या भयंकर राक्षसाला पाहिले.
येऊनि धरी ब्राह्मणासी । व्याघ्र जैसा पशूसी । घेऊनि गेला भक्षावयासी । विप्रस्त्री समागमे ॥३३॥	वाघ ज्याप्रमाणे पशूला पकडतो, त्याप्रमाणे राक्षसाने त्या ब्राह्मणाला पकडले आणि तो त्याला भक्षण करण्यासाठी ब्राह्मण स्त्रीसह घेऊन गेला.
अतिशोक करी ब्राह्मणी । जाऊनि लागे राक्षसचरणी । राखे मजला अहेवपणी । प्राणेश्वराते सोडी पितया ॥३४॥	त्या ब्राह्मणीने मोठा शोक केला आणि राक्षसाच्या चरणांवर पडून विनंती केली: "हे पित्यासमान (राक्षसा), मला सौभाग्यवती राहू दे आणि माझ्या प्राणेश्वराला सोड."
न भक्षी गा माझा पति ।माझी तयावरी अतिप्रीति । मज भक्षी गा म्हणे सुमति । वल्लभाते सोडोनिया ॥३५॥	"माझ्या पतीला खाऊ नकोस. माझे त्याच्यावर फार प्रेम आहे. उलट, माझ्या प्रिय पतीला सोडून तू मला खा," असे ती पतिव्रता स्त्री म्हणाली.
पतीविण राहता नारी । जन्म वृथाचि दगडापरी । पहिले माते स्वीकारी । प्राण राखे पतीचे ॥३६॥	"पती नसताना स्त्रीचे जीवन दगडाप्रमाणे व्यर्थ आहे. तू प्रथम मला स्वीकार (खा) आणि माझ्या पतीचे प्राण वाचव."
पति लावण्य पूर्ववयेसी । वेदशास्त्रपारंगेसी । याचा प्राण जरी तू रक्षिसी । जगी होईल तुज पुण्य ॥३७॥	"माझा पती तरुण, सुंदर आणि वेद-शास्त्रांमध्ये पारंगत आहे. जर तू त्याचा प्राण वाचवला, तर तुला जगात मोठे पुण्य मिळेल."
कृपा करी गा आम्हावरी । होईन तुझी कन्या कुमारी । मज पुत्र होतील जरी । नाम वाढवीन तुझे मी ॥३८॥	"तू आम्हा दोघांवर कृपा कर. मी तुझ्या कन्येसारखी कुमारी (शुद्ध) होऊन राहीन. आणि जर मला पुत्र झाले, तर मी तुझे नाव वाढवीन."
ऐसे नानापरी देखा । विप्रस्त्री करी महादुःखा । बोल न मानोनि राक्षसे ऐका । त्या ब्राह्मणाते भक्षिले ॥३९॥	अशा अनेक प्रकारे ती ब्राह्मण स्त्री मोठ्या दुःखाने विनवणी करत होती, पण राक्षसाने तिचे बोलणे न ऐकता त्या ब्राह्मणाला खाऊन टाकले.
पतीते भक्षिले देखोनि । शाप वदली ते ब्राह्मणी । म्हणे राक्षसा ऐक कानी । शाप माझा निर्धारे ॥४०॥	पतीने पतीला खाल्लेले पाहिल्यावर त्या ब्राह्मण स्त्रीने राक्षसाला शाप दिला. ती म्हणाली: "हे राक्षसा, माझा शाप तू निश्चितपणे ऐक."
तू राजा सूर्यवंशी । शापास्तव राक्षस झालासी । पुढे मागुती राजा होसी द्वादश वर्षे क्रमोनि ॥४१॥	"तू सूर्यवंशाचा राजा आहेस आणि शापामुळे राक्षस झाला आहेस. तू बारा वर्षांनी पुन्हा राजा होशील."
परि रमता स्त्रियेसवे । प्राण जाईल स्वभावे । अनाथा भक्षिले दुष्ट भावे । दुरात्म्या तू राक्षसा ॥ ४२ ॥	"परंतु (राजाने) आपल्या पत्नीसोबत रममाण होताच तुझा प्राण जाईल, हे निश्चित आहे. कारण, हे दुरात्म्या राक्षसा, तू दुष्ट भावनेने अनाथ (माझ्या पतीला) खाल्ले आहेस."
शाप देऊनि तया वेळी । पतीच्या अस्थि मिलवूनि जवळी । काष्ठे घालोनिया प्रबळी । अग्निप्रवेश केला तिने ॥४३॥	शाप दिल्यानंतर त्या स्त्रीने त्याच वेळी आपल्या पतीच्या अस्थी (हाडे) गोळा केली. खूप लाकडे रचून तिने त्या अग्नीत स्वतःला झोकून देऊन (सती) अग्निप्रवेश केला.
ऐसे असता राव देखा । क्रमी बारा वर्षे निका । पुनरपि राजा होऊन ऐका । आला आपुले नगरासी॥ ४४ ॥	असे असताना राजाने (ब्रह्मराक्षस म्हणून) बारा वर्षे पूर्ण केली आणि तो पुन्हा राजा होऊन आपल्या नगरात परत आला, असे समजा.
विप्रस्त्रियेचे शापवचन । स्त्रियेसी सांगितली खूण । म्हणे संग करिता तत्क्ष्ण । मृत्यु असे आपणासी ॥४५॥	ब्राह्मण स्त्रीने दिलेला शाप राजाने आपल्या पत्नीला सांगितला. तो म्हणाला: "जर आपण शरीरसंबंध ठेवले, तर माझा तत्काळ मृत्यू होईल."
ऐकोनि पतीचे वचन । मदयंती दुःख करी आपण । मन करूनि निर्वाण । त्यजावया प्राण पहातसे ॥ ४६॥	पतीचे बोलणे ऐकून मदयंती खूप दुःखी झाली. तिने आपले मन कठोर करून जीव देण्याचा विचार केला.
मदयंती म्हणे रायासी । संतान नाही तुमचे वंशासी । वनी कष्टला बारा वर्षी । आपुले कर्म न चुकेची ॥४७॥	मदयंती राजाला म्हणाली: "तुमच्या वंशाला संतान नाही. तुम्ही बारा वर्षे अरण्यात कष्ट सोसले, पण तुमचे भोग (कर्म) काही चुकले नाहीत."
ऐकोनि सतीचे वचन । शोके दाटला अतिगहन । अश्रु आले नेत्रांतून । काय करू म्हणतसे ॥४८॥	सतीच्या बोलण्याने राजाला खूप दुःख झाले. त्याच्या डोळ्यातून अश्रू आले आणि तो म्हणाला: "आता मी काय करू?"
मंत्रीवृद्धपुरोहितांसी । बोलाविले परियेसी । ब्रह्महत्या घडली आम्हांसी । विमोचन होय कवणेपरी ॥४९॥	त्याने मंत्री, वृद्ध (अनुभवी लोक) आणि पुरोहित यांना बोलावले आणि विचारले: "आमच्या हातून ब्रह्महत्या (ब्राह्मण वध) घडली आहे, त्यातून मुक्तता कशी मिळेल?"
मंत्रीवृद्धपुरोहित । तयासी म्हणती ऐका मात । तीथे आचरावी समस्त । तेणे पुनीत व्हाल तुम्ही ॥५०॥	मंत्री आणि पुरोहित त्याला म्हणाले: "तुम्ही सर्व तीर्थयात्रा करा. त्यामुळे तुम्ही पवित्र व्हाल."
करोनि ऐसा विचार । राजा निघे तीर्था साचार । सर्व तीर्थपरिकर । विधिपूर्वक करीतसे ॥५१॥	असा विचार करून राजा खऱ्या अर्थाने तीर्थयात्रेला निघाला. त्याने सर्व तीर्थे विधिपूर्वक करण्यास सुरुवात केली.
ज्या ज्या तीर्था जाय आपण । अनेक पुण्य करी जाण । यज्ञादिक कर्म अन्नदान । ब्राह्मणादिका देतसे ॥५२॥	तो ज्या ज्या तीर्थांना गेला, तिथे त्याने अनेक पुण्यकर्मे केली. यज्ञ-याग, कर्मकांड आणि ब्राह्मण-इतरांना अन्नदान केले.
ऐसी नाना तीर्थे करीत । परी ब्रह्महत्या सवेचि येत । अघोररूपी असे दिसत । कवणेपरी न जायची ॥५३॥	अशा अनेक तीर्थयात्रा केल्या, पण ती ब्रह्महत्या (पाप) त्याच्या सोबतच येत होती. ते भयानक रूप दिसत होते आणि ते कोणत्याही प्रकारे जात नव्हते.
कष्टोनि राजा बहुतांपरी । निर्वाण होऊनि मनाभीतरी । हिंडत पातला मिथिलापुरी । चिंताग्रस्त होवोनिया ॥ ५४॥	अनेक प्रकारे कष्ट सोसून राजा मनाने निराश झाला. तो फिरत फिरत मिथिला नगरीजवळ आला आणि चिंतेने ग्रासलेला होता.
नगरा-बाह्यप्रदेशी । श्रमोनि राजा परियेसी । चिंता करी मानसी । वृक्षच्छाये बैसलासे ॥५५॥	नगराच्या बाहेरच्या प्रदेशात तो राजा थकला होता. मनात चिंता करत तो एका झाडाच्या सावलीत बसला.
ऋषेश्वरासमवेत । जैसा रुद्र प्रकाशित । गौतम ऋषि अवचित । तया स्थानासि पातला ॥५६॥	ऋषींसह आलेला जणू शिवच प्रकाशित होत आहे, अशा प्रकारे अचानक गौतम ऋषी त्याच ठिकाणी आले.
राजा देखोनि गौतमासी । चरणी लोळे संतोषी । नमन करी साष्टांगेसी । भक्तिभावे करोनिया ॥५७॥	राजाने गौतमांना पाहताच आनंदाने त्यांच्या चरणांवर लोटांगण घातले. भक्तीभावाने साष्टांग नमस्कार केला.
आश्वासूनि तये वेळी । गौतम पुसे करुणाबहाळी । क्षेमसमाधान सकळी । पुसता झाला वृत्त ॥५८॥	त्या वेळी गौतमांनी राजाला धीर दिला आणि मोठ्या प्रेमाने त्याचे कुशल विचारले. तसेच काय झाले आहे, याची सविस्तर माहिती विचारली.
काय झाले तुझे राज्य । अरण्यवासाचे काय काज । चिंताकुलित मुखांबुज । कवण कार्य घडले असे ॥ ५९॥	"तुझ्या राज्याचे काय झाले? अरण्यात का फिरत आहेस? तुझे कमळासारखे मुख चिंतेने का भरलेले आहे? असे कोणते काम घडले आहे?"
ऐकोनि ऋषीचे वचन । राजा सांगे विस्तारोन । शाप जाहला ब्रह्मवचन । ब्रह्महत्या घडली मज ॥६०॥	ऋषींचे बोलणे ऐकून राजाने सविस्तर सांगितले: "मला ब्रह्मराक्षस होण्याचा शाप मिळाला आणि माझ्याकडून ब्रह्महत्या (ब्राह्मणाचा वध) घडली आहे."
प्रायश्चित्ते सकळिक । यज्ञादि कर्मे धर्मादिक । सुक्षेत्रे अपार तीर्थे देख । आपण सकळ आचरली ॥६१॥	"सर्व प्रकारची प्रायश्चित्ते, यज्ञ, धर्मकृत्ये आणि अनेक पवित्र तीर्थक्षेत्रे मी केली आहेत."
शमन न होय महादोष । सवेचि येत अघोर वेष । व्रते आचरलो कोटीश । न जाय दोष सर्वथा ॥६२॥	"तरीही हा महादोष शांत होत नाही. तो भयंकर रूपात माझ्यासोबत येतो. मी करोडो व्रते केली, पण हा दोष काही केल्या जात नाही."
आजिचेनि माझे सफळ जनन । दर्शन झाले जी तुमचे चरण । होतील माझे कष्ट निवारण । म्हणोनि चरणा लागलो ॥६३॥	"आज तुमचे चरण दर्शन झाले, त्यामुळे माझा जन्म सफल झाला आहे. आता माझे कष्ट दूर होतील, म्हणून मी तुमच्या चरणांना लागलो आहे."
ऐकोनि रायाचे वचन । करुणासागर गौतम आपण । म्हणे भय सांडी गा निर्वाण वचन । तारील शंकर मृत्युंजय ॥६४॥	राजाचे बोलणे ऐकून करुणासागर गौतम ऋषी म्हणाले: "तू सर्व भय सोडून दे. भगवान शंकर (मृत्युंजय) तुझे रक्षण करतील."
तुझे पापनिवारणासी । सांगेन तीर्थविशेषी । महापातक संहारावयासी । गोकर्ण क्षेत्र असे भले ॥६५॥	"तुझे पाप दूर करण्यासाठी मी तुला एका विशेष तीर्थाबद्दल सांगतो. मोठे मोठे महापातक नष्ट करण्यासाठी गोकर्ण नावाचे क्षेत्र उत्तम आहे.
स्मरण करितां गोकर्णासी । ब्रह्महत्यादि पाप नाशी । तेथे ईश्वर सदा निवासी । मृत्युंजय सदाशिव ॥६६॥	"केवळ गोकर्णाचे स्मरण केल्याने ब्रह्महत्येसारखी पापे नष्ट होतात. तिथे मृत्युंजय सदाशिव हा ईश्वर नेहमी वास करतो."
जैसे कैलासाचे शिखर । अथवा स्वर्धुनीमंदिर । निश्चय वास कर्पूरगौर । गोकर्णक्षेत्री परियेसा ॥६७॥	जसे कैलासाचे शिखर किंवा गंगेचे (स्वर्धुनीचे) मंदिर, त्याचप्रमाणे गोकर्ण क्षेत्रात कर्पूरगौर (शुभ्रवर्ण) शंकराचा निश्चित वास आहे, असे समजा.
जैसी अंधकाररजनी । प्रकाशावया जेवी अग्नि । चंद्रोदय जरि होय निर्वाणी । तरी सूर्यप्रकाशावीण गति नव्हे ॥६८॥	ज्याप्रमाणे अंधाऱ्या रात्रीला प्रकाश देण्यासाठी अग्नी (उपयोगी असतो), चंद्राचा उदय झाला तरी (मोठ्या अंधारात) सूर्यप्रकाशाशिवाय गती मिळत नाही.
तैसे समस्त तीर्थाने । पाप नच जाय याचि कारणे । सूर्योदयी तमहरणे । तैसे गोकर्णदर्शने होय ॥६९॥	त्याचप्रमाणे सर्व तीर्थांनी पाप दूर होत नाही. पण जसा सूर्य उगवताच अंधार दूर होतो, तसे गोकर्ण क्षेत्राच्या दर्शनाने पाप दूर होते.तैसे
सहस्त्र ब्रह्महत्या जरी । घडल्या असती या शरीरी । प्रवेश होता गोकर्णक्षेत्री । शुद्धात्मा होय परियेसा ॥७०॥	जर एखाद्या शरीराने हजारो ब्रह्महत्या केली असेल, तरी गोकर्ण क्षेत्रात प्रवेश करताच तो शुद्धात्मा होतो, असे जाण.
रुद्रोपेंद्रविरिंचि देखा । जाऊनि तया स्थानी ऐका । तप केले हो सकळिका । कार्यसिद्धि होय त्यांप्रती ॥७१॥	रुद्र (शिव), उपेंद्र (विष्णू) आणि विरिंची (ब्रह्मदेव) यांनीसुद्धा त्या ठिकाणी जाऊन तप केले आहे. त्या सर्वांना तिथे कार्यसिद्धी प्राप्त झाली.
भक्तिपूर्वक तया स्थानी । जप व्रत करिती जाणोनि । फळ होय त्या लक्षगुणी । असे पुण्यक्षेत्र असे ॥७२॥	जे लोक त्या पवित्र ठिकाणी भक्तिभावाने जप आणि व्रते करतात, त्यांना त्याचे फळ लक्षपटीने अधिक मिळते. असे ते पुण्यक्षेत्र आहे.
जैसे ब्रह्मा विष्णु देखा । इंद्रादि देवा सकळिका । साध्य झाले तप ऐका । यावेगळे काय सांगू ॥७३॥	जसे ब्रह्मदेव, विष्णू आणि इंद्रादी सर्व देवांचे तप तिथे सफल झाले, याहून अधिक काय सांगू?
जाणा तो साक्षात्‌ ईश्वर । गोकर्णक्षेत्र कैलासपुर । प्रतिष्ठा करी विघ्नेश्वर । विष्णुनिरोपे विनयार्थ ॥७४॥	ते साक्षात परमेश्वराचे (शिवाचे) निवासस्थान आहे. गोकर्ण क्षेत्र म्हणजे पृथ्वीवरील कैलासपूर आहे. विष्णूच्या आज्ञेने विघ्नेश्र्वराने (गणपतीने) तिथे आदराने (लिंगाची) प्रतिष्ठा केली.
समस्त देव तेथे येती । पुण्यक्षेत्री वास करिती । ब्रह्मा विष्णु इंद्रासहिती । विश्वेदेवे मरुद्‍गण ॥७५॥	सर्व देव त्या पुण्यक्षेत्रात येतात आणि निवास करतात. ब्रह्मदेव, विष्णू, इंद्र, विश्वेदेव आणि मरुद्‌गण (वायुदेवता) तिथे राहतात.
चंद्र सूर्य वस्वादिक । पूर्वद्वारी राहिले ऐक । प्रीति करी भक्तिपूर्वक । बैसले असती तये स्थाना ॥७६॥	चंद्र, सूर्य आणि वसू (अष्टवसू) हे सर्व पूर्व दरवाज्यावर भक्तिभावाने प्रेमाने राहतात, असे जाण.
अग्नि यम चित्रगुप्त । एकादश रुद्र पितृदैवत । दक्षिणद्वारी वास करीत । संतोषे राहिले असती ॥७७॥	अग्नी, यम, चित्रगुप्त, अकरा रुद्र आणि पितृदेवता दक्षिण दरवाज्यावर आनंदाने वास करतात.
वरुणासहित गंगा सकळी । राहती पश्चिमद्वारस्थळी । प्रीति करी चंद्रमौळी । तया सकळां परियेसा ॥७८॥	वरुण देव आणि गंगा (नदी) हे सर्व पश्चिम दरवाज्यावर राहतात. चंद्रमौळी (शिव) त्यांच्यावर प्रेम करतो, असे समजा.
कुबेर वायु भद्रकाळी । मातृदेवता चंडी सकळी । उत्तरवास त्रिकाळी । पूजा करिती महाबळेश्वराची ॥७९॥	कुबेर, वायू, भद्रकाली, सर्व मातृदेवता आणि चंडी हे तिन्ही काळात उत्तर दरवाज्यावर राहून महाबळेश्वराची पूजा करतात.
चित्ररथादि विश्वावसु परियेसी । चित्रसेन गंधर्व सुरसी । पूजा करिती सदाशिवासी । सदा वसोनि तया ठायी ॥ ८०॥	चित्ररथ आणि विश्वावसु हे गंधर्व, तसेच श्रेष्ठ गंधर्व चित्रसेन, हे सर्व त्या ठिकाणी नेहमी राहून सदाशिवाची पूजा करतात.
घृताची रंभा मेनका । तिलोत्तमा उर्वशी ऐका । नित्य नृत्य करिती देखा । महाबळेश्वराचे सन्मुख ॥८१॥	घृताची, रंभा, मेनका, तिलोत्तमा आणि उर्वशी या अप्सरा महाबळेश्वराच्या समोर रोज नृत्य करतात, असे पाहा.
वसिष्ठ कश्यप कण्व ऋषि । विश्वामित्र महातापसी । भरद्वाज जैमिनी जाबाल ऋषि । पूजा करिती सदा तेथे ॥ ८२॥	वसिष्ठ, कश्यप, कण्व, महातपस्वी विश्वामित्र, भरद्वाज, जैमिनी आणि जाबाल ऋषी हे सर्व तिथे नेहमी पूजा करतात.
कृतयुगी ब्रह्म-ऋषि । आचार करिती महातापसी । महाबळेश्वराचे भक्तीसी । राहिले गोकर्णक्षेत्रांत ॥८३॥	कृतयुगातील ब्रह्मर्षी आणि महातपस्वी गोकर्ण क्षेत्रात महाबळेश्वराच्या भक्तीसाठी राहतात.
मरीचि नारद अत्रि ऋषि । दक्षादि ब्रह्म-ऋषि परियेसी । सनकादिक महातापसी । उपनिषदार्थ उपासिती ॥८४॥	मरीची, नारद, अत्रि ऋषी, दक्षादी ब्रह्मर्षी आणि सनकादी महातपस्वी तिथे उपनिषदांचा अर्थ शोधत उपवास (तप) करतात.
अनेक सिद्ध साध्य जाण । मुनीश्वर अजिनधारण । दंडधारी संन्यासी निर्गुण । ब्रह्मचारी तेथे वसती ॥ ८५॥	अनेक सिद्ध आणि साध्य (देवयोनी), कातडी (अजिन) धारण करणारे मुनीश्वर, दंड धारण करणारे निर्गुण संन्यासी आणि ब्रह्मचारी तिथे निवास करतात.
त्वगस्थिमात्रशरीरेसी । अनुष्ठिती महातापसी । पूजा करिती भक्तीसी । चंद्रमौळीची परियेसा ॥८६॥	ज्यांचे शरीर केवळ त्वचा आणि हाडे इतकेच (अत्यंत कृश) आहे, असे महातपस्वी तिथे अनुष्ठान करतात आणि चंद्रमौळी शंकराची भक्तीपूर्वक पूजा करतात, असे समजा.
गंधर्वादि समस्त देव । पितर सिद्ध अष्टवसव । विद्याधर किंपुरुष सर्व । सेवेसी जाती निरंतर ॥८७॥	गंधर्वांसहित सर्व देव, पितर, सिद्ध, अष्टवसू, विद्याधर आणि किंपुरुष हे सर्व तिथे नेहमी सेवेसाठी जातात.
गुह्यक किन्नर स्वर्गलोक । शेषादि नाग तक्षक । पिशाच वेताळ सकळिक । जाती पूजेसी तया स्थाना ॥ ८८॥	गुह्यक, किन्नर, स्वर्गलोकातील लोक, शेषादी नाग, तक्षक, तसेच पिशाच्च आणि वेताळ हे सर्व त्या ठिकाणी पूजेसाठी जातात.
नाना श्रृंगार करूनि । अनेक भूषणे विराजमानी । सूर्यशशी विमानी । वहनी येती वळंघोनिया ॥८९॥	अनेक प्रकारचे श्रृंगार करून आणि अनेक अलंकारांनी सुशोभित होऊन ते लोक सूर्य-चंद्राच्या तेजाने झगमगणाऱ्या विमानांतून (वाहनातून) आकाशातून येतात.
स्तोत्रे गायन करिती देखा । नमिती नृत्य करिती अनेका । पूजेकारणे येती सकळिका । महाबळेश्वरलिंगासी ॥९०॥	स्तोत्रगायन करतात, नमस्कार करतात, अनेक नृत्य करतात. महाबळेश्वराच्या लिंगाच्या पूजेसाठी ते सर्व तिथे येतात.
जे जे इच्छिती मनकामना । पावती त्वरित निर्धारे जाणा । समान नाही क्षेत्र गोकर्ण । या ब्रह्मांडगोलकांत ॥९१॥	मनात जी जी इच्छा करतील, ती ती त्यांना त्वरित प्राप्त होते, हे निश्चित समजा. या संपूर्ण ब्रह्मांडात गोकर्ण क्षेत्रासारखे दुसरे क्षेत्र नाही.
अगस्त्यादि सनत्कुमार । प्रियव्रतादि राजकुमार । अग्निदेवदानवादि येर । वर लाधले सर्व तया ठायी ॥९२॥	अगस्त्य ऋषी, सनत्कुमार, प्रियव्रतादी राजकुमार, अग्निदेव आणि इतर दानवांनीही त्या ठिकाणी सर्व वर प्राप्त केले आहेत.
शिशुमारी भद्रकाळी । पूजा करिती त्रिकाळी । नागाते गरुड न गिळी । महाबळेश्वरदर्शने ॥९३॥	शिशुमारी (देणगी), भद्रकाली (महाकालीचे रूप) ही तिन्ही काळात पूजा करतात. महाबळेश्वराच्या दर्शनाने गरुड नागांना खात नाही.
रावणादि राक्षसकुळी । कुंभकर्ण येर सकळी । वर लाधले ये स्थळी । बिभीषण पूजीतसे ॥९४॥	रावण, कुंभकर्ण आणि इतर सर्व राक्षसकुळातील लोकांनी या ठिकाणी वर प्राप्त केले आहेत. बिभीषणसुद्धा (येथे) पूजा करतो.
ऐसे समस्त देवकुळ । सिद्धदानवादि सकळ । गोकर्णक्षेत्रा जाऊनि प्रबळ । आराधिती नानापरी ॥९५॥	अशा प्रकारे सर्व देव, सिद्ध, दानव हे सर्व गोकर्ण क्षेत्रात जाऊन अनेक प्रकारे शंकराची आराधना करतात.
लिंग स्थापिती आपुले नामी । असे ख्याति तया नामी । वर लाधले अनेक कामी । चतुर्विध पुरुषार्थ ॥९६॥	त्यांनी स्वतःच्या नावाने तिथे लिंगांची स्थापना केली आहे आणि त्या नावांनी त्यांची प्रसिद्धी आहे. त्यांनी अनेक कामना पूर्ण करून चारही पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्त केले.
ब्रह्मा विष्णु आपण देखा । कार्तवीर्य विनायका । आपुले नामी लिंग देखा । प्रतिष्ठा केली तये ठायी ॥९७॥	ब्रह्मदेव, विष्णू, कार्तवीर्य आणि विनायक (गणपती) यांनीसुद्धा आपल्या नावाचे लिंग त्या ठिकाणी स्थापित केले आहे, असे पाहा.
धर्मक्षेत्रपाळादी । दुर्गादेवीशक्तिवृंदी । लिंग स्थापिले आपुले नामी । ज्या गोकर्णक्षेत्रात ॥९८॥	धर्म, क्षेत्रपाल आणि दुर्गादेवीच्या शक्तींच्या समूहांनीही आपल्या नावाचे लिंग गोकर्ण क्षेत्रात स्थापित केले आहे.
गोकर्णक्षेत्र असे गहन । लिंग तीर्थे असंख्य जाण । पदोपदी असे निर्गुण । ऐसे क्षेत्र अनुपम असे ॥९९॥	गोकर्ण क्षेत्र फार मोठे आहे. तिथे असंख्य शिवलिंगे आणि तीर्थे आहेत, हे जाण. तिथे पावलोपावली निर्गुण (ईश्वराचे) अस्तित्व आहे. असे हे अनुपम क्षेत्र आहे.
सांगो किती विस्तारोन । असंख्यात तीर्थे जाण । पाषाण समस्त लिंग खूण । समस्त उदके जाणावी तीर्थे ॥१००॥	किती म्हणून सविस्तर सांगू? तिथे असंख्य तीर्थे आहेत, हे जाण. सर्व दगड शिवलिंगाच्या खुणा आहेत आणि सर्व पाणी तीर्थासारखे आहे, असे समजा.
कृतयुगी महाबलेश्वर श्वेत । त्रेतायुगी लोहित । द्वापारी सुवर्णपित । कलियुगी कृष्णवर्ण जाहला ॥१०१॥	कृतयुगात महाबळेश्वर शिवलिंग पांढरे होते, त्रेतायुगात लाल रंगाचे, द्वापारयुगात सुवर्ण (पिवळ्या) रंगाचे होते, आणि कलियुगात ते कृष्णवर्ण (काळे) झाले.
सप्त पाताळ खोलावोन । उभे असे लिंग आपण । कलियुगी मृदु होऊन । दिसे सूक्ष्ममरूपाने ॥१०२॥	ते शिवलिंग सातही पाताळ भेदून उभे आहे. कलियुगात ते (भक्तांसाठी) कोमल होऊन सूक्ष्म (लहान) रूपात दिसत आहे.
पश्चिम समुद्रतीरासी । गोकर्णक्षेत्रविशेषी । ब्रह्महत्यादि पातके नाशी । काय आश्चर्य परियेसा ॥१०३॥	पश्चिम समुद्रकिनाऱ्यावर असलेले हे गोकर्ण क्षेत्र विशेष आहे. तेथे ब्रह्महत्येसारखी पापेही नष्ट होतात, यात काय आश्चर्य आहे, ते ऐका.
ब्रह्महत्यादि महापापे । परदारादि षट्‍ पापे । दुःशील दुराचारी पापे । जाती गोकर्णदर्शने ॥१०४॥	ब्रह्महत्येसारखी महापापे, परस्त्री गमनासारखी सहा प्रकारची पापे आणि दुर्गुणी-दुराचारी लोकांची पापेही गोकर्ण क्षेत्राच्या दर्शनाने दूर होतात.
दर्शनमात्रे पुनीत होती । समस्त काम्यार्थ साधती । अंती होय तयांसी गति । गोकर्णलिंगदर्शने ॥१०५॥	फक्त दर्शन घेतल्याने लोक पवित्र होतात. त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि शेवटी त्यांना (मोक्ष) गती मिळते.
तये स्थानी पुण्यदिवशी । जे जे अर्चिती भक्तीसी । तेचि जाणा रुद्रवंशी । रायासी म्हणे गौतम ॥१०६॥	"त्या ठिकाणी पवित्र दिवशी जे लोक भक्तीने शंकराची पूजा करतात, त्यांना तुम्ही रुद्राच्या वंशातील समजा," असे गौतम ऋषी राजाला म्हणाले.
एखादे समयी गोकर्णासी । जाय भक्तीने मानुषी । पूजा करिता सदाशिवासी । शिवपद निश्चये पावे जाणा ॥१०७॥	जर कोणी मनुष्य एकदाही गोकर्ण क्षेत्रात भक्तीने गेला आणि सदाशिवाची पूजा केली, तर त्याला निश्चितपणे शिवपद (मोक्ष) प्राप्त होते, हे जाण.
आदित्य सोम बुधवारी । अमावास्यादि पर्वाभितरी । स्नान करूनि समुद्रतीरी । दानधर्म करावा ॥१०८॥	रविवार, सोमवार, बुधवार, अमावास्या आणि इतर पर्वांच्या वेळी समुद्रकिनाऱ्यावर स्नान करून दानधर्म करावा.
शिवपूजा व्रत हवन । जप ब्राह्मणसंतर्पण । किंचित्‍ करिता अनंत पुण्य । गौतम म्हणे रायासी ॥१०९॥	शिवपूजा, व्रत, हवन, जप, ब्राह्मणांना भोजन (संतर्पण) असे थोडेसे जरी केले, तरी त्याचे अनंत पुण्य मिळते, असे गौतम ऋषी राजाला म्हणाले.
व्यतिपातादि पर्वणीसी । सूर्य-संक्रांतीचे दिवशी । महाप्रदोष त्रयोदशी । पूजितां पुण्य अगण्य ॥११०॥	व्यतिपात (योग), सूर्य संक्रांतीचा दिवस, आणि महाप्रदोष (शिवरात्री), त्रयोदशी या दिवशी पूजा केल्यास अगणित पुण्य मिळते.
काय सांगो त्याचा महिमा । निवाडा होय अखिल कर्मा । ईश्वर भोळा अनंतमहिमा । पूजनमात्रे तुष्टतसे ॥११॥	मी त्याचा महिमा किती सांगू? सर्व कर्मांचा (पापांचा) नाश होतो. ईश्वर (शिव) हा भोळा आणि अनंत महिमा असलेला आहे, तो केवळ पूजनाने संतुष्ट होतो.
असित पक्ष माघमासी । शिवरात्री चतुर्दशीसी । बिल्वपत्र वाहिले यासी । दुर्लभ असे त्रिभुवनांत ॥११२॥	माघ महिन्यातील कृष्ण पक्षातील शिवरात्रीच्या चतुर्दशीला या लिंगावर बिल्वपत्र वाहिले, तर ते त्रिभुवनात दुर्लभ (मोठे पुण्य) असते.
ऐसे अनुपम स्थान असता । न जाती मूर्ख लोक ऐकता । शिवतीर्थ असे दुर्लभता । नेणती मूढ बधिर जाणा ॥११३॥	असे अनुपम (श्रेष्ठ) ठिकाण असतानाही मूर्ख लोक ऐकूनही तिथे जात नाहीत. हे शिवतीर्थ दुर्लभ आहे, हे मूढ (अज्ञानी) आणि बहिरे लोक जाणत नाहीत.
उपोषणादि जागरण । लिंग सन्निध गोकर्ण । स्वर्गासि जावया सोपान । पद्धति असे परियेसा ॥११४॥	उपवास, जागरण आणि गोकर्ण लिंगाजवळ राहणे ही स्वर्गात जाण्याची सोपी पायरी (पद्धत) आहे, हे ऐका.
ऐसे या गोकर्णस्थानासी । जे जाती जन यात्रेसी । चतुर्विध पुरुषार्थांसी । लाधती लोक अवधारा ॥११५॥	जे लोक या गोकर्ण क्षेत्राच्या यात्रेला जातात, त्यांना चारही पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्त होतात, हे लक्ष देऊन ऐका.
स्नान करूनि समस्त तीर्थी । महाबळेश्वरलिंगार्थी । पूजा करावी भक्त्यर्थी । पातकाव्यतिरिक्त होय जाणा ॥ ११६॥	सर्व तीर्थांमध्ये स्नान करून, महाबळेश्वर लिंगाची भक्तिभावाने पूजा करावी. त्यामुळे (माणूस) पापापासून मुक्त होतो, हे जाण.
ऐशापरी गोकर्णमहिमा । प्रकाश केला ऋषी गौतमा । राजा ऐकोनि अतिप्रेमा । पुसता झाला ते वेळी ॥ ११७॥	अशा प्रकारे गौतम ऋषींनी गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा सांगितला. तो ऐकून राजाला फार आनंद झाला आणि त्याने त्या वेळी ऋषींना विचारले:
राजा म्हणे गौतमासी । गोकर्णस्थान निरोपिलेसी । पूर्वी पावला कोण यापासी । साक्ष झाली असेल ॥११८॥	राजा गौतमांना म्हणाला: "तुम्ही गोकर्ण क्षेत्राबद्दल सांगितले. पूर्वी या क्षेत्राचा अनुभव (साक्ष) कोणाला मिळाला होता?"
विस्तारोनि ते आम्हांसी । सांगावे स्वामी करुणेसी । म्हणोनि लागला चरणांसी । अतिभक्ति करोनिया ॥११९॥	"हे स्वामी, ती कथा कृपा करून आम्हाला सविस्तर सांगा." असे म्हणून तो अतिशय भक्तीने त्यांच्या चरणांवर पडला.
म्हणे गौतम तये वेळी । गोकर्णक्षेत्र महाबळी । जाणो आम्ही बहुकाळी । अपार साक्षी देखिली असे ॥१२०॥	गौतम ऋषी त्या वेळी म्हणाले: "गोकर्ण क्षेत्र खूप शक्तिशाली आहे. आम्ही खूप वर्षांपासून जाणतो. आम्ही तिथे अनेक (पुण्याच्या) साक्षी पाहिल्या आहेत."
गेलो होतो आम्ही यात्रे । देखिला दृष्टान्त विचित्र । आले होते तेथे जनमात्र । यात्रारूपे करोनिया ॥१२१॥	आम्ही एकदा यात्रेसाठी गेलो होतो. तिथे आम्ही एक विचित्र चमत्कार पाहिला. यात्रेच्या निमित्ताने अनेक लोक तिथे आले होते.
माध्याह्नकाळी आम्ही तेथे । बैसलो होतो वृक्षच्छायेते । दुरोनि देखिले चांडाळीते । वृद्ध अंध महारोगी ॥ १२२॥	माध्यान्हकाळात आम्ही तिथे एका झाडाच्या सावलीत बसलो होतो. दूरून आम्ही एका चांडाळीणीला पाहिले, ती वृद्ध, आंधळी आणि महाभयंकर रोगिणी होती.
शुष्कमुखी निराहारी । कुष्ठ सर्वांगशरीरी । कृमि पडले अघोरी । पूय शोणित दुर्गंधी ॥१२३॥	तिचे तोंड सुकलेले होते, ती उपाशी होती. तिच्या संपूर्ण शरीरावर कुष्ठरोग होता. भयंकर किडे पडलेले होते, पू (चरबी) आणि रक्त येत असल्याने दुर्गंधी पसरली होती.
कुक्षिरोगी गंडमाळा । कफे दाटला असे गळा । दंतहीन अति विव्हळा । वस्त्र नाही परिधाना ॥१२४॥	तिला पोटाचा रोग (कुक्षिरोग) आणि गंडमाळा (गळ्यातील गाठी) होत्या. कफाने तिचा गळा दाटला होता. दात पडलेले, ती खूप विव्हळलेली होती आणि अंगावर वस्त्र नव्हते.
चंद्रसूर्यकिरण पडता । प्राण जाय कंठगता । शौचव्याधी असे बहुता । सर्वांगशूळ महादुःखी ॥१२५॥	चंद्र आणि सूर्याचे किरण पडल्यास तिचे प्राण कंठाशी येत (ती मरणाच्या दारात होती). तिला शौचाचा (अतिसाराचा) रोग खूप होता. तिच्या संपूर्ण शरीरात प्रचंड वेदना होत्या.
विधवा आपण केशवपनी । दिसे जैसी मुखरमणी । क्षणक्षणा पडे धरणी । प्राणत्याग करू पाहे ॥१२६॥	ती विधवा आणि केशवपन (डोक्याचे मुंडन) केलेली असूनही (पूर्वीच्या सौंदर्यामुळे) मुखरमणी (चंद्रकला) सारखी दिसत होती. ती क्षणाक्षणाला जमिनीवर पडत होती आणि जीव देण्याचा विचार करत होती
ऐशी अवस्था चांडाळीसी । आली वृक्षच्छायेसी । देह टाकिला धरणीसी । त्यजू पाहे प्राण आपुला ॥ १२७॥	अशा अवस्थेतील ती चांडाळीण त्या झाडाच्या सावलीजवळ आली. तिने जमिनीवर देह टाकला आणि ती आपला प्राण सोडण्याचा प्रयत्न करू लागली.
प्राण त्यजिता तये वेळी । विमान उतरे तत्काळी । शिवदूत अतिबळी । त्रिशूळ खट्‍वांग धरूनिया ॥१२८॥	ती प्राण सोडत असतानाच, त्वरित एक विमान खाली उतरले. त्यात अत्यंत बलवान शिवदूत होते, ज्यांनी त्रिशूळ आणि खट्वांग (एक आयुध) धारण केले होते.
टंकायुधे चंद्र भाळी । दिव्यकांति चंद्रासारखी केवळी । किरीटकुंडले मिरवली । चतुर्वर्ग येणेपरी ॥१२९॥	त्यांच्या हातात टंका नावाचे शस्त्र होते, कपाळावर चंद्रकोर होती. त्यांची कांती केवळ चंद्रासारखी दिव्य होती. मुकुट (किरीट) आणि कुंडले (कानातले) त्यांनी घातले होते. अशा प्रकारे ते चारही बाजूंनी (दिग्पालकांसारखे) मिरवत होते.
विमानी सूर्यासारिखे तेज । अतिविचित्र दिसे विराज । आले चांडाळियेकाज । अपूर्व वर्तले तये वेळी ॥१३०॥	विमानाचे तेज सूर्यासारखे होते आणि ते अत्यंत विचित्र दिसत होते. ते सर्व त्या चांडाळीणीसाठी आले होते. त्या वेळी हा एक मोठा चमत्कार घडला.
आम्ही पुशिले शिवदूतांसी । आलेति कवण्या कार्यासी । दूत म्हणती आम्हांसी । न्यावया आलो चांडाळिते ॥१३१॥	आम्ही शिवदूतांना विचारले: "तुम्ही कोणत्या कामासाठी आला आहात?" दूत आम्हाला म्हणाले: "आम्ही या चांडाळीणीला घेऊन जाण्यासाठी आलो आहोत."
ऐकोनि दूताचे वचन । विस्मित झाले आमुचे मन । पुनरपि केला त्यासी प्रश्न । ऐक राया तू एकचित्ते ॥१३२॥	दूतांचे बोलणे ऐकून आमच्या मनात आश्चर्य वाटले. (गौतम ऋषी राजाला म्हणतात) "हे राजा, तू एकाग्र मनाने ऐक. आम्ही त्यांना पुन्हा प्रश्न विचारला."
ऐशिया चांडाळी पापिणीसी । कैसी योग्य विमानेसी । नेऊनिया श्वानासी । सिंहासनी कैसे योग्य ॥१३३॥	"अशा या पापी चांडाळीणीला विमानाने घेऊन जाणे कसे योग्य आहे? कुत्र्याला सिंहासनावर बसवणे जसे अयोग्य आहे, तसेच हे आहे."
"या जन्मादारभ्य इसी । पापे पापसंग्रहासी । ऐशी पापीण दुर्वृत्त इसी । केवी न्याल कैलासा ॥३४॥	"या जन्मापासून हिने फक्त पापच गोळा केले आहे. अशा या पापी आणि वाईट वर्तनाच्या स्त्रीला तुम्ही कैलासाला कसे घेऊन जाल?"
नाही इसी शिवज्ञान । न करीच हे तपसाधन । दया सत्य कदा नेणे । इसी कैसे न्याल तुम्ही ॥१३५॥	"हिला शिवज्ञान नाही, हिने कोणतेही तप केले नाही. हिला दया आणि सत्य (धर्म) कधीच माहीत नव्हते. हिला तुम्ही कसे घेऊन जाल?"
पशुमांस आहार इसी । सदा करी जीवहिंसी । ऐशिया दुष्ट कुष्ठी पापिणीसी । केवी नेता स्वर्गभुवना ॥१३६॥	"ती नेहमी पशूंचे मांस खाणारी, नेहमी जीवहत्या (हिंसा) करणारी आहे. अशा या दुष्ट, कुष्ठरोगी आणि पापी स्त्रीला तुम्ही स्वर्गात कसे घेऊन जात आहात?"
अथवा कधी शिवपूजन । न करी पंचाक्षरीजपन । नाही केले शिवस्मरण । इसी कैसे न्याल तुम्ही ॥१३७॥	"किंवा हिने कधी शिवपूजा केली नाही, पंचाक्षरी मंत्राचा जप केला नाही, शिवस्मरण केले नाही. हिला तुम्ही कसे घेऊन जाल?"
शिवरात्री उपोषण । नाही केले पुण्यदान । यज्ञयागादि साधन । नाही केले इणे कधी ॥१३८॥	"हिने शिवरात्रीचे उपोषण केले नाही, पुण्य-दान केले नाही. यज्ञ-यागासारखे कोणतेही साधन हिने कधीच केले नाही."
न करी स्नान पर्वकाळी । नेणे तीर्थ कवणे वेळी । अथवा व्रतादि सकळी । केले नाही इणे कधी ॥१३९॥	"पर्वकाळात स्नान केले नाही, तीर्थांचे महत्त्व कधी जाणले नाही. तसेच कोणतेही व्रत हिने कधी केले नाही."
या सर्वांगी पूय शोणित । दुर्गंधी असे बहुत । ऐशी चांडाळी दुर्वृत्त । कैसी विमानी बैसवाल ॥१४०॥	"हिच्या सर्व शरीरातून पू आणि रक्त येत आहे, खूप दुर्गंधी येत आहे. अशा या दुराचारी चांडाळीणीला तुम्ही विमानात कसे बसवाल?"
अर्चन जन्मांतरीचे म्हणा । कुष्ठ सर्वांग तेचि खुणा । कृमि निघती मुखांतून । पूर्वाजित काय केले ॥१४१ ॥	"(तुम्ही म्हणाल) हिने पूर्वजन्मात पूजा केली असेल, तर मग तिच्या संपूर्ण शरीरावरील कुष्ठरोग ही काय खूण आहे? तोंडून किडे बाहेर पडत आहेत, मग हिने पूर्वी कोणते पुण्य केले?"
ऐशी पापिणी दुराचारी । केवी नेता कैलासपुरी । योग्य नव्हे चराचरी । तुम्ही केवी न्याल इसी ॥१४२॥	"अशा पापी आणि दुराचारी स्त्रीला तुम्ही कैलासपुरीला कसे घेऊन जात आहात? ही गोष्ट जगात योग्य नाही. तुम्ही हिला कशी घेऊन जात आहात?"
गौतम म्हणे रायासी । ऐसे पुशिले दूतांसी । त्यांनी सांगितला आम्हांसी । आद्यंत तये चांडाळीचा ॥१४३॥	गौतम ऋषी राजाला म्हणाले: "असे आम्ही दूतांना विचारले. तेव्हा त्यांनी आम्हाला त्या चांडाळीणीच्या जीवनाचा आरंभ ते अंत (पूर्वइतिहास) सांगितला."
म्हणे गौतम ऋषेश्वर । चांडाळीचे पूर्वापार । सांगेन तुम्हांस सविस्तर । असे आश्चर्य परियेसा ॥ १४४॥	गौतम ऋषी म्हणाले: "मी तुम्हाला त्या चांडाळीणीचा पूर्वजन्म सविस्तर सांगतो, ते एक आश्चर्यच आहे, ते ऐका."
पूर्वी इचे जन्मस्थान । ब्राह्मणकन्या असे जाण । सौदामिनी नाम असे पूर्ण । सोमबिंबासारखे मुख ॥ १४५॥	"पूर्वीच्या जन्मी ती एक ब्राह्मण कन्या होती, हे जाण. तिचे नाव सौदामिनी होते आणि तिचे मुख चंद्राच्या बिंबासारखे सुंदर होते."
अतिसुंदर रूप इसी । उपवर जाहली पितृगृहासी । न मिळे वर तियेसी । चिंता करिती मातापिता ॥१४६ ॥	तिचे रूप अत्यंत सुंदर होते. ती पित्याच्या घरी उपवर झाली, पण तिला योग्य वर मिळत नव्हता. त्यामुळे तिचे माता-पिता चिंतेत होते.
न मिळे वर सुंदर तिसी । उन्मत्त जाहली दहा वरुषी । मिळवूनि एका द्विजासी । गृह्योक्तेंसी लग्न केले ॥ १४७॥	तिला सुंदर वर मिळत नव्हता, त्यामुळे ती दहा वर्षांची असतानाच (शारीरिकदृष्ट्या मोठी होऊन) उन्मत्त झाली. (कालांतराने) एका ब्राह्मणाशी तिने गृह्योक्त विधीने लग्न केले.
विवाह झालियावरी । होती तया पतीचे घरी । क्वचित्काळ येणेपरी । होती नारी परियेसा ॥१४८॥	विवाह झाल्यानंतर ती आपल्या पतीच्या घरी काही काळ राहिली, असे समजा.
वर्तता असे पुढे देख । तिचे पतीस झाले दुःख । पंचत्व पावला तात्काळिक । विधिलेख करूनिया ॥१४९॥	पुढे असे झाले की, तिच्या पतीला (दैवी) दुःख झाले आणि तो प्रारब्ध (विधिलेख) प्रमाणे तत्काळ मृत्यू पावला.
ऐकोनि तिचे मातापिता । कन्या आपुले घरा आणिती तत्त्वता । पतीचे दुःखे दुःखिता । खेद करी ते नारी ॥१५०॥	हे ऐकून तिचे माता-पिता कन्येला ताबडतोब आपल्या घरी घेऊन आले. पतीच्या दुःखाने ती स्त्री शोकाकुल झाली होती.
अतिसुंदर पूर्ववयासी । मदे व्याप्त प्रतिदिवसी । चंचळ होय मानसी । परपुरुषाते देखोनिया १५१॥	ती तरुण आणि अतिशय सुंदर होती. रोज तिच्यात कामवासना वाढत होती. परपुरुषाला पाहून तिचे मन चंचल होत असे.
काही वेळा तिने गुप्तपणे व्यभिचार (जारकर्म) केला. पण ते पातक लगेच उघड झाले. पाप गुप्त राहत नाह ॥१५२॥	काही वेळा तिने गुप्तपणे व्यभिचार (जारकर्म) केला. पण ते पातक लगेच उघड झाले. पाप गुप्त राहत नाही.
आपण विधवा असे नारी । पूर्ववयासी अतिसुंदरी । विषयी प्रीति असे भारी । स्थिर नोहे तिचे मन ॥ १५३॥	ती तरुण, सुंदर विधवा स्त्री होती. तिची विषयात (कामात) खूप आसक्ती होती. तिचे मन स्थिर नव्हते.
ऐसे तिचिया पातकासी । विदित जाहले सर्वांसी । वाळीत केले तियेसी । मातापिताबंधुवर्गी ॥१५४॥	तिचे हे पातक सर्वांना माहीत झाले. त्यामुळे माता-पिता आणि भावांनी तिला वाळीत टाकले.
शंका होती पहिली तिसी । निःशंक झाली व्यभिचारासी । प्रकटरूप अहर्निशी । रमो लागली नगरांत ॥१५५॥	आधी तिला (पापाची) भीती वाटत होती, पण आता ती निःशंकपणे व्यभिचार करू लागली. दिवसा-रात्री उघडपणे ती नगरातील पुरुषांमध्ये रमू लागली.
तिये नगरी एक वाणी । रूपे होता अतिलावण्यगुणी । त्यासी तिणे पूर्ववयस देखोनि । झाली त्याची कुलस्त्री ॥१५६॥	त्याच नगरात एक वाणी (शूद्र) होता, तो अतिशय रूपवान आणि गुणवान होता. तिने त्याला तरुणपणात पाहताच ती त्याची कुलस्त्री (पत्नीसारखी) बनून राहिली.
तया शूद्राचिया घरी । वर्ततसे ते नारी । ऐसी पापिणी दुराचारी । कुळवैरीण बेचाळीस ॥१५७॥	ती स्त्री त्या शूद्राच्या घरी राहू लागली. ती अशी पापी आणि दुराचारी होती. ती आपल्या बेचाळीस कुळांची वैरीण ठरली.
श्लोक ॥ स्त्रियः कामेन नश्यन्ति ब्राह्मणो हीनसेवया । राजानो ब्रह्मदंदेन यतयो भोगसंग्रहात ॥१५८॥	स्त्रिया कामवासनेने नष्ट होतात, ब्राह्मण नीच सेवा केल्याने (हीन व्यक्तीची सेवा केल्याने) नष्ट होतो, राजे ब्राह्मणांच्या शापाने नष्ट होतात आणि यती (संन्यासी) भोग गोळा केल्याने नष्ट होतात.
टीका ॥ स्त्रिया नासती कामवेगे । ब्राह्मण नासती हीनसेवे । राज्य जाय द्विजक्षोभे । यति नासे विषयसेवने ॥१६९॥	स्त्रिया कामवासनेच्या वेगाने (आसक्तीने) नाश पावतात. ब्राह्मण नीच सेवा केल्याने नाश पावतात. ब्राह्मणांच्या रागाने (शापाने) राज्य नष्ट होते. यती विषय (भोग) सेवन केल्याने नाश पावतो.
शूद्रासवे अहर्निशी । रमत होती अतिहर्षी । पुत्र जाहला तियेसी । शूद्रगृही असता ॥१६०॥	ती त्या शूद्रासोबत रात्रंदिवस मोठ्या आनंदाने रममाण होत होती. ती शूद्राच्या घरी असताना तिला पुत्र झाला.
नित्य मांस आहार तिसी । मद्यपान उन्मत्तेसी । होऊनि तया शूद्रमहिषी । होती पापिणी दुराचारी ॥१६१॥	ती रोज मांस खात असे आणि दारू पिऊन उन्मत्त होत असे. ती त्या शूद्राची पत्नी (महिषी) बनून पापी आणि दुराचारी झाली होती.
वर्तता एके दिवसी । उन्मत्त होवोनि परियेसी । छेदिले वासरू आहारासी । मेष म्हणोनि पापिणीने ॥१६२॥	असे असताना एके दिवशी ती दारू पिऊन उन्मत्त झाली, आणि तिने मेणढरू (मेष) समजून आहारासाठी वासराला (गायिकेच्या मुलाला) कापले.
छेदोनि वत्स परियेसी । पाक केला विनयेसी । शिर ठेविले शिंकियासी । दुसरे दिवशी भक्षावया ॥१६३॥	वासराला कापून तिने (स्वयंपाक्याकडून) त्याचा नम्रपणे पाक (भाजी) तयार करवून घेतला, आणि त्याचे शीर दुसऱ्या दिवशी खाण्यासाठी शिंक्यावर (उंचीवर) ठेवून दिले.
आपण भ्रमित मद्यपानी । जागृत जाहली अस्तमानी । वासरू पाहे जावोनि । धेनु दोहावयालागी ॥१६४॥	ती दारू पिऊन पूर्णपणे भ्रांत (बेभान) झाली होती. संध्याकाळच्या वेळी ती जागी झाली. गायीचे दूध काढण्यासाठी ती वासराला पाहण्यासाठी गेली.
वत्सस्थानी असे मेष । भ्रमित जाहली अतिक्लेश । घरी पाहातसे शिरास । स्पष्ट दिसे वासरू ॥१६५॥	वासराच्या जागी तिला मेंढरू दिसले. त्यामुळे तिला खूप दुःख झाले आणि भ्रम वाटू लागला. तिने घरी शिंक्यावर पाहिले, तर तिथे स्पष्टपणे वासराचे शीर दिसले.
अनुतप्त होवोनि तये वेळी । शिव शिव म्हणे चंद्रमौळी । अज्ञानाने ऐशी पापे घडली । म्हणोनि चिंती दुरात्मिणी ॥१६६॥	त्या वेळी तिला खूप पश्चात्ताप झाला. ती 'शिव शिव' असे चंद्रमौळी शंकराचे नाव घेऊ लागली. 'अज्ञानाने माझ्याकडून असे पाप घडले,' अशी ती दुराचारिणी चिंता करू लागली.
तया वत्सशिरासी । निक्षेप केला भूमीसी । पति कोपेल म्हणोनि परियेसी । अस्थिचर्म निक्षेपिले ॥ १६७॥	तिने त्या वासराचे शीर जमिनीत पुरले. तिचा पती रागावेल म्हणून तिने वासराची हाडे आणि कातडी (अस्थिचर्म) देखील जमिनीत पुरून टाकली, असे समजा.
जाऊनि सांगे शेजार लोका । व्याघ्रे वत्स नेले ऐका । भक्षिले म्हणोनि रडे देखा । पतीपुढे येणेपरी ॥१६८॥	तिने शेजाऱ्यांना जाऊन सांगितले की, "वाघाने वासरू नेले," असे ऐका. आणि त्याचप्रमाणे तिने आपल्या पतीसमोर रडून दाखवले.
ऐसी कितीक दिवसांवरी । नांदत होती शूद्राघरी । पंचत्व पावली ते नारी । नेली दूती यमपुरा ॥१६९॥	अशा प्रकारे ती स्त्री काही दिवस त्या शूद्राच्या घरी राहिली आणि नंतर ती मृत्यू पावली. यमदूतांनी तिला यमपुरीला नेले.
घातली तियेसी नरकात । भोग भोगी अतिदुःखित । पुनरपि जन्मा चांडाळी जात । उपजली नारी परियेसा ॥१७०॥	तिला नरकात टाकले. तिथे तिने खूप दुःख भोगले. त्यानंतर ती पुन्हा चांडाळीण म्हणून जन्मली, असे समजा.
उपजतांचि जाहलि अंधळी । विद्रूपवर्ण जैशी काजळी । माता पिता क्वचित्काळी । प्रतिपाळिती मायामोहे ॥१७१॥	जन्माला येताच ती आंधळी झाली आणि काजळासारखी विद्रूप (वाईट) रंगाची होती. माता-पित्यांनी माया-मोहाने तिचा काही काळ सांभाळ केला.
उच्छिष्ट अन्न घालिती तोंडा । स्वजन तियेचे अखंडा । बाळपणी तयेसि विघडा । पोसिताती येणेपरी ॥१७२॥	तिचे नातेवाईक तिला उष्टे अन्न तोंडात घालत असत. अशा प्रकारे बाळपणी तिचे हाल होऊन तिचा सांभाळ झाला.
ऐसे असता वर्तमानी । सर्वांग झाले कुष्ठवर्णी । पंचत्व पावली पिताजननी । दरिद्री झाली निराश्रय ॥१७३॥	असे असतानाच, तिच्या संपूर्ण शरीरावर कुष्ठरोग झाला. तिचे आई-वडील मृत्यू पावले, त्यामुळे ती गरीब आणि निराधार झाली.
सर्वांग कुष्ठवर्णपीडित । त्यजिती तियेसि स्वजन भ्रात । भिक्षा मागोनि उदर भरित । रक्षण करी शरीर आपुले ॥१७४॥	संपूर्ण शरीरावर कुष्ठरोग असल्याने पीडित असलेल्या तिला तिचे नातेवाईक आणि भावांनी सोडून दिले. ती भिक्षा मागून आपले पोट भरू लागली आणि शरीराचे रक्षण करू लागली.
येणेपरी चांडाळी । वर्तत असे बहुतकाळी । क्षुधेने पीडित सर्वकाळी । आपण अंध कुष्ठ देही ॥१७५॥	अशा प्रकारे ती चांडाळीण खूप दिवस जगली. ती नेहमी भुकेने पीडित असे. ती आंधळी आणि कुष्ठरोगी होती.
न मिळे तिसी वस्त्र अन्न । दुःख करीत अतिगहन ऐसे तिचे पूर्वकर्म । झाली वृद्ध अतिकष्टे ॥१७६॥	तिला वस्त्र आणि अन्न मिळत नव्हते. ती खूप दुःखी असे. हे तिचे पूर्वकर्म (भोग) होते. ती खूप कष्टात वृद्ध झाली.
भिक्षा मागे जनांसी । मार्गी पडोनि अहर्निशी । कधी न भरे उदर तिसी । दुःखे विलापे अपार ॥१७७॥	ती रस्त्यावर पडून रात्रंदिवस लोकांकडे भिक्षा मागत असे. तिचे पोट कधीच भरत नव्हते. ती खूप दुःखाने विलाप (रडणे) करत असे.
व्याधि असे शरीरासी । शोणित पूय परियेसी । दुर्गंधि येत असे महादोषी । सर्वांग कुष्ठे गळतसे ॥१७८॥	तिच्या शरीराला रोग झाले होते. त्यातून रक्त आणि पू येत असे, फार मोठी दुर्गंधी येत असे. संपूर्ण शरीर कुष्ठरोगाने गळत होते.
ऐसे वर्ततांम माघमासी । लोक निघाले यात्रेसी । महास्थान गोकर्णासी । कलत्रपुत्रसहित देख ॥१७९॥	असे असताना माघ महिन्यात लोक गोकर्ण या महाक्षेत्राच्या यात्रेसाठी बायका-मुलांसह निघाले, असे पाहा.
शिवरात्रीचे यात्रेसी । येती लोक देशोदेशी । चतुर्वर्ण आसपासी । हरुषे येती परियेसा ॥१८०॥	शिवरात्रीच्या यात्रेसाठी देशोदेशीचे लोक येत होते. चारही वर्णांचे (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र) लोक आजूबाजूच्या प्रदेशातून आनंदाने येत होते, असे ऐका.
देशोदेशीचे राजे देखा । हस्तीरथादिसहित ऐका । येती समस्त भूमांडलिका । महाबळेश्वरदर्शनासी ॥१८१॥	देशोदेशाचे राजे हत्ती, रथ इत्यादींसह येत होते, असे पाहा. पृथ्वीवरील सर्व लोक महाबळेश्वराच्या दर्शनासाठी येत होते.
ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र । येती यात्रेसी विनोद । समारंभ वाद्यनाद । अमित लोक परियेसा ॥१८२॥	ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे सर्व आनंदाने यात्रेसाठी येत होते. मोठा समारंभ आणि वाद्यांचा आवाज होता. असंख्य लोक होते, असे ऐका.
किती हासती गायन करिती । धावती नृत्य करीत येती । शिवस्मरणे गर्जना करिती । यात्राप्रसंगी जन देखा ॥१८३॥	काही लोक हसत होते, गाणे गात होते, धावत आणि नृत्य करत येत होते. शिवस्मरणाने गर्जना करत होते. यात्रेच्या वेळी असे लोक होते, पाहा.
ऐसी महाजनांसमवेत । चांडाळी गेली तेथे त्वरित । सवे भिक्षुक असती बहुत । तयांसवे जात असे ॥ १८४॥	अशा मोठ्या जनसमुदायासोबत ती चांडाळीण तिथे त्वरेने गेली. तिच्यासोबत अनेक भिकारी होते, त्यांच्यासोबत ती जात होती.
येणेपरी गोकर्णासी । चांडाळी पातली सायासी । करावलंबे महाजनांसी । भिक्षा मागे करुणावचने ॥१७५॥	अशा प्रकारे ती चांडाळीण मोठ्या कष्टाने गोकर्ण क्षेत्राजवळ पोहोचली. मोठ्या लोकांचा आधार घेत ती करूणेच्या शब्दांनी भिक्षा मागत होती.
लोक जाती मार्गात । शयन करी आक्रंदत । कर वोढूनि मागत । महाजन लोकांसी ॥१८६॥	लोक मार्गाने जात असताना ती (रस्त्यावर) झोपून रडत होती. हात पसरून मोठ्या लोकांना भिक्षा मागत होती.
पूर्वीची पापी आपण । पीडत असे याची कारण । भिक्षा घाला क्षुधानिवारण । म्हणोनि मागे सकळिका ॥ १८७॥	ती पूर्वीची पापी असल्यामुळेच पीडित होती, याचे हे कारण होते. "मला भूक लागली आहे, ती शांत करण्यासाठी भिक्षा द्या," असे ती सर्वांना मागत होती.
नेणे कधीच वस्त्र प्रावरण । धुळीत लोळे आपण । क्षुधाक्रांत होतसे मरण । धर्म करा सकळांसी म्हणे ॥१८८॥	तिला कधीच वस्त्र (अंगावर) नव्हते. ती स्वतः धुळीत लोळत होती. "भुकेने माझे मरण होत आहे, सर्वांनी धर्म करा," असे ती म्हणत होती.
सर्वांगी रोगग्रस्त । वस्त्रावीण बाघे शीत । अक्ष नाही क्षुधाक्रांत । धर्म करा सकळिक हो ॥१८९॥	"माझ्या संपूर्ण शरीरावर रोग झाले आहेत. वस्त्रांशिवाय थंडी लागत आहे. मला डोळ्यांनी दिसत नाही आणि भूक लागली आहे. हे सर्व लोक हो, धर्म करा."
पूर्वी जन्मशतांतरी । नाही केले पुण्य येरी । याचि कारणे पीडित भारी । धर्म करा सकळिक ॥१९०॥	"मी पूर्वी शेकडो जन्मात कोणतेही पुण्य केले नाही, याच कारणामुळे मी खूप पीडित आहे. सर्वांनी धर्म करा."
येणेपरी मार्गांत । चांडाळी असे याचित । ते दिवशी असे शिवरात्रीव्रत । कोणी न घाली भिक्षा तिसी ॥१९१॥	अशा प्रकारे ती चांडाळीण रस्त्यात भिक्षा मागत होती. तो दिवस शिवरात्रीच्या व्रताचा होता, त्यामुळे कोणीही तिला भिक्षा दिली नाही.
येरी विव्हळे क्षुधाक्रांत । जठराग्नि प्रदीप्त असे बहुत । धर्म करा ऐसे म्हणत । पडली मार्गात तेधवा ॥ १९२॥	ती खूप भुकेने विव्हळत होती. जठराग्नी (भूक) खूप तीव्र झाली होती. "धर्म करा," असे म्हणत ती त्याच वेळी रस्त्यात पडली.
पूजेसि जाती सकळजन । त्याते मागे आक्रंदोन । एक म्हणती हांसोन । उपवास आजि अन्न कैचे ॥१९३॥	पूजेसाठी जाणाऱ्या सर्व लोकांना ती रडून भिक्षा मागत होती. तेव्हा काही लोक हसून म्हणाले: "आज उपवास आहे, अन्न कोठून मिळणार?"
हाती होती बिल्वमंजरी । घाली ती तियेच्या करी । आघ्राणोनि पाहे येरी । भक्षणवस्तु नव्हे म्हणे ॥१९४॥	(एका भाविकाच्या) हातात बिल्वपत्रांची जुडी होती, ती त्याने तिच्या हातात ठेवली. तिने ते हुंगून पाहिले आणि 'ही खाण्याची वस्तू नाही,' असे ती म्हणाली.
कोपोनि टाकी ते अवसरी । जाऊनि पडली लिंगावरी । रात्री असती अंधारी । अलभ्य पूजा घडली देखा ॥१९५॥	तिने रागाने ती बिल्वपत्रे त्याच वेळी टाकून दिली. ती जाऊन शिवलिंगावर पडली. रात्र अंधारी होती. अशा प्रकारे तिला (नकळत) अत्यंत दुर्मिळ पूजा घडली, असे पाहा.
कोणी न घालिती भिक्षा तिसी । उपास घडला ते दिवशी । पूजा पावली त्या शिवासी । बिल्वमंजरी शिवमस्तकी ॥१९६॥	तिला कोणीही भिक्षा दिली नाही, त्यामुळे तिचा त्या दिवशी उपवास घडला. (तिच्याकडून टाकलेली) बिल्वपत्राची जुडी शंकराच्या मस्तकावर पडल्यामुळे तिची पूजा झाली.
इतुके पुण्य घडले तिसी । प्रयत्न न करिता परियेसी । तुष्टला ईश्वर हर्षी । भवार्णवाकडे केले ॥१९७॥	प्रयत्न न करताही तिला इतके मोठे पुण्य प्राप्त झाले, हे ऐका. ईश्वर (शिव) आनंदाने संतुष्ट झाला आणि त्याने तिला भवसागराच्या पलीकडे (मोक्ष) पाठवले.
येणेपरी चांडाळीसी । उपवास घडला अनायासी । तेथूनि उठली दुसरे दिवसी । भिक्षा मागावयाकारणे ॥१९८॥	अशा प्रकारे त्या चांडाळीणीचा नकळत उपवास झाला. दुसऱ्या दिवशी ती भिक्षा मागण्यासाठी तिथून उठली.
पहिलीच कुष्ठरोगी असे । अशक्त झाली उपवासे । चक्षुहीन मार्ग न दिसे । जात असे मंदमंद ॥१९९॥	ती आधीच कुष्ठरोगी होती आणि उपवासामुळे अशक्त झाली होती. ती आंधळी असल्याने तिला रस्ता दिसत नव्हता, त्यामुळे ती हळू हळू चालत होती.
सूर्यरश्मीकरूनि तिसी । दुःख होय असमसहसी । पूर्वार्जित कर्मे ऐसी । म्हणती दूत गौतमाते ॥२००॥	सूर्याच्या किरणांमुळे तिला असह्य दुःख होत होते. 'ही तिच्या पूर्वजन्मातील कर्मांची फळे होती,' असे दूत गौतमांना म्हणाले.
ऐसी चांडाळी कष्टत । आली वृक्षच्छायेसमीप । त्यजूं पाहे प्राण त्वरित । म्हणोनिया आलो धावोनि ॥२०१॥	'अशी ती चांडाळीण कष्टत कष्टत या झाडाच्या सावलीजवळ आली आणि त्वरित प्राण सोडण्याचा प्रयत्न करत आहे, म्हणूनच आम्ही धावत आलो.'
पुण्य घडले इसी आजी । उपवास शिवतिथीकाजी । बिल्वपत्रे ईश्वर पूजी । घडले रात्री जागरण ॥२०२॥	आज हिला पुण्य घडले आहे. शिवरात्रीच्या दिवशी तिचा उपवास झाला. बिल्वपत्रांनी ईश्वराची पूजा झाली आणि रात्री जागरण घडले.'
तया पुण्येकरूनि इचे । पाप गेले शतजन्मीचे । हे प्रीतिपात्र ईश्वराचे । म्हणोनि पाठविले आम्हांसी ॥२०३॥	'त्या पुण्याच्या प्रभावाने हिचे शेकडो जन्मांचे पाप नष्ट झाले आहे. ही ईश्वराच्या कृपेस पात्र ठरली आहे, म्हणूनच आम्हाला (तिला नेण्यासाठी) पाठवले आहे.'
ऐसे म्हणती शिवदूत । तियेवरी शिंपूनिया अमृत । दिव्यदेह पावूनि त्वरित । गेली ऐका शिवलोका ॥२०४॥	शिवदूतांनी असे सांगितले आणि तिच्यावर अमृत शिंपडले. तिला लगेच दिव्य शरीर प्राप्त झाले आणि ती शिवलोकात गेली, असे ऐका.
ऐसे गोकर्ण असे स्थान । गौतम सांगे विस्तारोन । रायासि म्हणे तू निघोन । त्वरित जाई गोकर्णास २०५॥	अशा प्रकारे गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा गौतम ऋषींनी सविस्तर सांगितला. ते राजाला म्हणाले: "तू आता इथून निघून त्वरेने गोकर्ण क्षेत्राला जा."
जातांचि तुझी पापे जाती । इह सौख्य परत्र उत्तम गति । संशय न धरी गा चित्ती । म्हणोनि निरोपी रायासी ॥२०६॥	"तू जाताच तुझी पापे नष्ट होतील. तुला या जगात सुख आणि परलोकात उत्तम गती मिळेल. मनात कोणताही संशय ठेवू नकोस," असे त्यांनी राजाला सांगितले.
परिसोनि गौतमाचे वचन । राजा मनी दृढ संतोषोन । त्वरित पावला क्षेत्र गोकर्ण । पापावेगळा जाहला तो ॥२०७॥	गौतमांचे बोलणे ऐकून राजा मनात खूप आनंदी झाला. तो लगेच गोकर्ण क्षेत्रात पोहोचला आणि पापापासून मुक्त झाला.
ऐसे पुण्यपावन स्थान । म्हणोनि राहिले श्रीपाद आपण । सिद्ध म्हणे ऐक कथन । नामधारका एकचित्ते ॥ २०८॥	"असे हे पुण्यकारक आणि पवित्र स्थान आहे," म्हणूनच श्रीपाद श्रीवल्लभ तिथे राहिले. सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "हे कथन तू एकाग्र चित्ताने ऐक."
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधरू । सांगे गुरुचरित्र विस्तारू । श्रोते करूनि निर्धारू । एकचित्ते परियेसा ॥२०९॥	म्हणून सरस्वतीगंगाधर (कवी) हे गुरुचरित्राचा विस्तार सांगत आहेत. श्रोत्यांनी निश्चय करून (श्रद्धा ठेवून) एकाग्र चित्ताने ऐकावे.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ । श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे गोकर्णमहिमावर्णन नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ ॥ ओवीसंख्या ॥२१०॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील,'गोकर्णमहिमा वर्णन' नावाचा सातवा अध्याय समाप्त झाला.॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय आठवा👈

👆श्री गुरुचरित्रातील पाचवा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.