गुरुचरित्र अध्याय सोळावा ।१६ वा। मराठी अर्थासह

श्री गुरुचरित्र – अध्याय सोळावा

॥ गुरुशुश्रूषणमाहात्म्य: आरुणी, बैद, उपमन्यू शिष्यांची कथा आणि गुरुद्रोहाचा पश्चात्ताप ॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
१. विनवी शिष्य नामांकित । सिद्धासी असे पुसत । सांगा स्वामी वृत्तांत । गुरुचरित्र विस्तारुनि ॥	नामांकित शिष्य नामधारक सिद्धांना विनंती करून विचारतो, "स्वामी, गुरुचरित्राचा वृत्तांत विस्तारपूर्वक सांगा."
२. शिष्य समस्त गेले यात्रेसी । राहिले कोण गुरुपाशीं । पुढें कथा वर्तली कैसी । विस्तारावें दातारा ॥	सर्व शिष्य यात्रेला गेल्यावर श्रीगुरूंच्या जवळ कोण राहिले? पुढे कोणती कथा घडली, हे दातारा (सिद्ध मुनी), तुम्ही विस्तारपूर्वक सांगा.
३. ऐकोनि शिष्याची वाणी । संतोषी झाले सिद्ध मुनि । धन्य धन्य शिष्या शिरोमणि । गुरुभक्ता नामधारका ॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून सिद्ध मुनींना संतोष झाला. ते म्हणाले, "हे गुरुभक्त शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या नामधारका, तू धन्य आहेस!"
४. अविद्यामायासुषुप्तींत । निजलें होतें माझें चित्त । तुजकरितां जाहलें चेत । ज्ञानज्योति-उदय मज ॥	अविद्या आणि मायेच्या गाढ झोपेत माझे मन निजले होते. तुझ्यामुळे ते जागे झाले, आणि माझ्यामध्ये ज्ञानज्योतीचा उदय झाला.
५. तूंचि माझा प्राणसखा । ऐक शिष्या नामधारका । तुजकरितां जोडलों सुखा । गुरुचरित्र आठवलें ॥	तूच माझा प्राणसखा आहेस, हे शिष्या नामधारका, ऐक. तुझ्यामुळेच मला सुख प्राप्त झाले आणि गुरुचरित्र आठवले.
६. अज्ञानतिमिरउष्णांत । पीडोनि आलों कष्‍टत । सुधामृतसागरांत । तुवां मातें लोटिलें ॥	अज्ञानाच्या अंधःकारात (उष्णतेत) मी पीडित होऊन कष्टी झालो होतो. तू मला अमृताच्या सागरात ढकलले आहेस (प्रवेश दिला आहे).
७. तुवां केले उपकारासी । संतुष्‍ट झालों मानसीं । पुत्रपौत्रीं तूं नांदसी । दैन्य नाहीं तुझे घरीं ॥	तू केलेल्या उपकारांमुळे मी मनात संतुष्ट झालो आहे. तू पुत्रपौत्रांसह नांदशील आणि तुझ्या घरी दारिद्र्य (दैन्य) नसेल.
८. गुरुकृपेचा तूं बाळक । तुज मानिती सकळ लोक । संदेह न करीं घे भाक । अष्‍टैश्चर्ये नांदसी ॥	तू गुरुकृपेचा बाळ आहेस. सर्व लोक तुला मान देतील. शंका नको धरू, हे माझे वचन घे की तू अष्टैश्वर्यात नांदशील.
९. गुरुचरित्रकामधेनु । सांगेन तुज विस्तारुनु । श्रीगुरू राहिले गौप्य होऊन । वैजनाथसंनिधेसीं ॥	गुरुचरित्ररूपी कामधेनू मी तुला विस्तारपूर्वक सांगतो. श्रीगुरू गुप्त होऊन वैजनाथ (परळी वैजनाथ) जवळ राहिले.
१०. समस्त शिष्य तीर्थेसी । स्वामीनिरोपें गेले परियेसीं । होतों आपण गुरुपाशीं । सेवा करीत अनुक्रमें ॥	स्वामींच्या आज्ञेने सर्व शिष्य तीर्थयात्रेला गेले, हे ऐक. तेव्हा मी स्वतः श्रीगुरूंच्या जवळ होतो आणि त्यांची सेवा करत होतो.
११. संवत्सर एक तया स्थानीं । होते गौप्य श्रीगुरु मुनि । अंबा आरोग्यभवानी । स्नान बरवें मनोहर ॥	एक वर्षभर श्रीगुरू मुनी त्या ठिकाणी गुप्तपणे राहिले. तेथे आरोग्यभवानी देवीचे मनोहर स्नान (तीर्थ) आहे.
१२. असतां तेथें वर्तमानीं । आला ब्राह्मण एक मुनि । श्रीगुरुतें देखोनि । नमन करी भक्तिभावें ॥	तेथे राहात असताना एक ब्राह्मण मुनी आला. श्रीगुरूंचे दर्शन घेऊन त्याने भक्तिभावाने त्यांना नमस्कार केला.
१३. माथा ठेवूनि चरणांवरी । स्तोत्र करी परोपरी । स्वामी मातें तारीं तारीं । अज्ञानसागरीं बुडालों ॥	त्याने आपले मस्तक श्रीगुरूंच्या चरणांवर ठेवून अनेक प्रकारे स्तोत्र केले. तो म्हणाला, "स्वामी, मला वाचवा, वाचवा! मी अज्ञानाच्या सागरात बुडालो आहे."
१४. तप करतों बहु दिवस । स्थिर नव्हे गा मानस । याचि कारणें ज्ञानास । न दिसे मार्ग आपणातें ॥	मी अनेक दिवस तप करत आहे, पण माझे मन स्थिर होत नाही. याच कारणामुळे मला ज्ञानाचा मार्ग दिसत नाही.
१५. ज्ञानाविणें तापसा । वृथा होती सायास । तुम्हां देखतां मानसा । हर्ष जाहला आजि मज ॥	ज्ञानाशिवाय तप करणाऱ्याला सर्व प्रयत्न व्यर्थ होतात. आज तुमचे दर्शन झाल्यामुळे माझ्या मनाला आनंद झाला आहे.
१६. गुरुची सेवा बहुत दिवस । केली नाहीं सायासें । याचिकारणें मानस । स्थिर नव्हे स्वामिया ॥	मी खूप दिवस कष्ट घेऊन गुरुसेवा केली नाही. याच कारणामुळे माझे मन स्थिर होत नाही, हे स्वामी.
१७. तूं तारक विश्वासी । जगद्गुरू तूंचि होसी । उपदेश करावा आम्हांसी । ज्ञान होय त्वरितेसीं ॥	तुम्ही विश्वाचे तारणारे आहात. तुम्हीच जगद्गुरू आहात. आम्हाला उपदेश करा, ज्यामुळे त्वरित ज्ञान प्राप्त होईल.
१८. ऐकोनि मुनीचें वचन । श्रीगुरू पुसती हांसोन । जाहलासी तूं केवीं मुनि । गुरुविणें सांग मज ॥	मुनीचे बोलणे ऐकून श्रीगुरू हसून विचारतात, "तू गुरुशिवाय मुनी कसा झालास, ते मला सांग."
१९. ऐसें म्हणतां श्रीगुरुमूर्ति । मुनीच्या डोळां अश्रुपाती । दुःख दाटलें अपरमिति । ऐक स्वामी गुरुराया ॥	श्रीगुरुमूर्ती असे बोलताच मुनींच्या डोळ्यातून अश्रू आले. त्याने अत्यंत दुःखाने सांगितले, "हे स्वामी गुरुराया, ऐका!"
२०. गुरु होता आपणासी एक । अतिनिष्‍ठुर त्याचें वाक्य । मातें गांजिलें अनेक । अकृत्य सेवा सांगे मज ॥	मला एक गुरू होते, त्यांचे बोलणे खूप कठोर होते. त्यांनी मला खूप त्रास दिला आणि न करण्यासारख्या (अकृत्य) सेवा सांगितल्या.
२१. न सांगे वेदशास्त्र आपण । तर्कभाष्यादि व्याकरण । म्हणे तुझें अंतःकरण । स्थिर नव्हे अद्यापि ॥	ते स्वतः वेदशास्त्र, तर्कभाष्य किंवा व्याकरण शिकवत नव्हते. उलट 'तुझे मन अजूनही स्थिर झाले नाही' असे म्हणत.
२२. म्हणोनि सांगे आणिक कांहीं । आपुलें मन स्थिर नाहीं । करी त्याचे बोल वायी । आणिक कोप करी मज ॥	त्यामुळे मी त्यांचे बोलणे व्यर्थ मानून दुसरे काहीतरी (ज्ञान) मिळवण्याचा प्रयत्न करत होतो, पण माझे मन स्थिर झाले नाही. यामुळे ते माझ्यावर अधिक क्रोधित होत.
२३. येणेंपरी बहुत दिवशीं । होतों तया गुरुपाशीं । बोले मातें निष्‍ठुरेसीं । कोपोनि आलों तयावरी ॥	अशाप्रकारे मी खूप दिवस त्या गुरूंच्या जवळ होतो. ते माझ्याशी कठोरपणे बोलले, म्हणून मी त्यांच्यावर रागावून (कोपून) त्यांच्यापासून दूर आलो.
२४. ऐकोनि तयाचें वचन । श्रीगुरुमूर्ति हास्यवदन । म्हणती ऐकें ब्राह्मणा । आत्मघातकी तूंचि होसी ॥	त्याचे बोलणे ऐकून श्रीगुरुमूर्ती हसून म्हणाले, "हे ब्राह्मणा, ऐक. तू स्वतःचा घात करणारा (आत्मघातकी) आहेस."
२५. एखादा मूर्ख आपुले घरीं । मळ विसर्जी देव्हारीं । आपुलें अदृष्‍ट ऐसेपरी । म्हणोनि सांगे सकळिकां ॥	एखादा मूर्ख आपल्याच घरात देव्हाऱ्यात घाण (मळ) टाकतो आणि 'माझे नशीब (अदृष्ट) असे आहे' असे सर्वांना सांगतो.
२६. तैसें तुझें अंतःकरण । आपुलें नासिक छेदून । पुढिल्यातें अपशकुन । करुनि रहासी तूंचि एक ॥	तसेच तुझे मन आहे. तू स्वतःचे नाक कापून दुसऱ्याला अपशकुन करून स्वतः एकटाच राहतोस (म्हणजे स्वतःची हानी करून दुसऱ्याला दोष देतोस).
२७. न विचारिसी आपुले गुण । तूतें कैंचें होय ज्ञान । गुरुद्रोही तूंचि जाण । अल्पबुद्धि परियेसा ॥	तू स्वतःचे गुण (दोष) विचारत नाहीस. तुला ज्ञान कसे होईल? तूच गुरुद्रोही आहेस, हे अल्पबुद्धीच्या (ब्राह्मणा), तू ऐक.
२८. आपुले गुरूचे गुणदोष । सदा उच्चार करिसी हर्षे । ज्ञान कैंचें होय मानस । स्थिर होय केवीं आतां ॥	तू आपल्या गुरूंचे गुण-दोष नेहमी आनंदाने उच्चार करतोस (निंदा करतोस). मग तुला ज्ञान कसे होईल आणि तुझे मन कसे स्थिर होईल?
२९. जवळी असतां निधानु । कां हिंडावें रानोरानु । गुरु असतां कामधेनू । वंचूनि आलासी आम्हांजवळी ॥	जवळ निधान (खजिना) असताना रानोमाळ का फिरावे? गुरू कामधेनूसारखे असताना तू त्यांची फसवणूक करून (सोडून) आमच्याजवळ आला आहेस.
३०. गुरुद्रोही कवण नर । त्यासी नाहीं इह पर । ज्ञान कैंचें होय पुरें । तया दिवांधकासी ॥	जो मनुष्य गुरुद्रोही असतो, त्याला या लोकात (इह) आणि परलोकात काहीही मिळत नाही. त्या दिवसा आंधळ्याला पूर्ण ज्ञान कसे मिळेल?
३१. जो जाणे गुरुची सोय । त्यासी सर्व ज्ञान होय । वेदशास्‍त्र सर्व होये । गुरु संतुष्‍ट होतांचि ॥	जो गुरूंचे रहस्य (मर्म) जाणतो, त्याला सर्व ज्ञान प्राप्त होते. गुरू संतुष्ट होताच त्याला वेदशास्त्रे प्राप्त होतात.
३२. संतुष्‍टवितां श्रीगुरुसी । अष्‍टसिद्धि आपुले वशी । क्षण न लागतां परियेसीं । वेदशास्‍त्र त्यासी साध्य ॥	श्रीगुरूंस संतुष्ट केल्यास अष्टसिद्धी त्याच्या वश होतात. क्षणार्धात त्याला वेदशास्त्रे साध्य होतात, हे ऐक.
३३. ऐकोनि श्रीगुरूचें वचन । माथा श्रीगुरुचरणीं ठेवून । विनवीतसे कर जोडून । करुणावचनेंकरुनियां ॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून त्याने आपले मस्तक श्रीगुरूंच्या चरणांवर ठेवले आणि हात जोडून करुणायुक्त शब्दांनी विनंती केली.
३४. जय जया जगद्गुरु । निर्गुण तूं निर्विकारु । ज्ञानसागर अपरांपरु । उद्धरावें आपणातें ॥	जय जय जगद्गुरू! तुम्ही निर्गुण आणि निर्विकार आहात. तुम्ही अथांग ज्ञानसागर आहात. (कृपा करून) माझा उद्धार करा.
३५. अज्ञानमाया वेष्‍टोन । नेणे गुरु कैसा कवण । सांगा स्वामी प्रकाशोन । ज्ञान होय आपणासी ॥	अज्ञान आणि मायेने वेढले असल्यामुळे गुरू कसे आणि कोण आहेत, हे मला समजत नाही. स्वामी, मला स्पष्ट करून सांगा, ज्यामुळे मला ज्ञान होईल.
३६. कैसा गुरु ओळखावा । कोणेपरी आहे सेवा । प्रकाश करोनि सांगावा । विश्ववंद्य गुरुमूर्ति ॥	गुरू कसा ओळखावा? गुरुसेवा कोणत्या प्रकारे करायची? हे विश्ववंद्य गुरुमूर्ती, मला स्पष्टपणे सांगा.
३७. जेणें माझें मन स्थिरु । होऊनि ओळखे सोयगुरु । तैसा करणें उपकारु । म्हणोनि चरणीं लागला ॥	ज्यामुळे माझे मन स्थिर होईल आणि मी योग्य गुरू (सद्गुरू) ओळखू शकेन, तसा उपकार करा, असे म्हणून तो चरणांवर पडला.
३८. करुणावचन ऐकोनि । श्रीगुरुनाथ संतोषोनि । सांगताति विस्तारोनि । गुरुसेवाविधान ॥	करुणायुक्त बोलणे ऐकून श्रीगुरुनाथ संतुष्ट झाले आणि त्यांनी गुरुसेवेचे विधान विस्तारपूर्वक सांगण्यास सुरुवात केली.
३९. श्रीगुरु म्हणती ऐक मुनि । गुरु म्हणजे जनकजननी । उपदेशकर्ता आहे कोणी । तोचि जाण परम गुरु ॥	श्रीगुरू म्हणाले, "हे मुनी, ऐक. गुरू म्हणजे माता-पिताच आहेत. जो उपदेश करणारा आहे, तोच परम गुरू आहे, असे जाण."
४०. गुरु विरिंचि हर जाण । स्वरुप तोचि नारायण । मन करुनि निर्वाण । सेवा करावी भक्तीनें ॥	गुरु हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश आहेत, त्यांचे स्वरूप नारायणच आहे. तू आपले मन एकरूप करून भक्तीने त्यांची सेवा कर.
४१. यदर्थी कथा एक । सांगों आम्ही तत्पर ऐक । आदिपर्वी असे निक । गुरुसेवा भक्तिभावें ॥	या संदर्भात मी तुला एक कथा सांगतो, ती तू तत्परतेने ऐक. आदिपर्वात (महाभारताच्या) भक्तिभावाने केलेल्या गुरुसेवेची एक चांगली कथा आहे.
४२. द्वापारांतीं परियेसीं । विप्र एक धौम्यऋषी । तिघे शिष्य होते त्यासी । वेदाभ्यास करावया ॥	द्वापर युगाच्या शेवटी धौम्य नावाचे एक ब्राह्मण ऋषी होते, हे ऐक. त्यांना वेदाभ्यास करण्यासाठी तीन शिष्य होते.
४३. एक ‘आरुणी’ पांचाळ । दुसरा ‘बैद’ केवळ । तिसरा ‘उपमन्यु’ बाळ । सेवा करिती विद्येलागीं ॥	त्यापैकी एक 'आरुणी' पांचाळ देशाचा होता, दुसरा केवळ 'बैद' नावाचा आणि तिसरा 'उपमन्यु' नावाचा बाळ होता. ते विद्येसाठी सेवा करत होते.
४४. पूर्वी गुरुची ऐसी रीति । शिष्याकरवीं सेवा घेती । अंतःकरण त्याचें पहाती । निर्वाणवरी शिष्याचें ॥	पूर्वी गुरूंची अशी रीत होती की, ते शिष्यांकडून सेवा करून घेत. शिष्याचे मन पूर्णपणे स्थिर (निर्वाण) झाले आहे की नाही, हे ते पाहत.
४५. पाहोनियां अंतःकरण । असे भक्ति निर्वाण । कृपा करिती तत्क्षण । मनकामना पुरविती ॥	शिष्याचे अंतःकरण पाहून, जेव्हा त्यांची भक्ती पूर्ण (निर्वाण) आहे असे वाटत असे, तेव्हा ते त्वरित कृपा करून त्याच्या मनकामना पूर्ण करत.
४६. ऐसा धौम्यमुनि भला । तया आरूणी-पांचाळा । एके दिवशीं निरोप दिल्हा । ऐक द्विजा एकचित्तें ॥	अशा त्या चांगल्या धौम्य मुनींनी त्या आरुणी पांचाळाला एके दिवशी निरोप दिला आणि म्हणाले, "हे द्विजा, एकाग्र चित्ताने ऐक."
४७. शिष्यासी म्हणे धौम्यमुनि । आजि तुवां जावोनि रानीं । वृत्तीसी न्यावें तटाकपाणी । जंववरी होय तृप्त भूमि ॥	धौम्य मुनी शिष्याला म्हणाले, "आज तू रानात जाऊन शेताला (वृत्ती) तलावाचे पाणी दे, जोपर्यंत जमीन पूर्णपणे तृप्त होत नाही."
४८. असे वृत्ति तळें खालीं । तेथें पेरिली असे साळी । तेथें नेवोनि उदक घालीं । शीघ्र म्हणे शिष्यासी ॥	शेत तळ्याच्या खाली आहे आणि तेथे भात (साळी) पेरला आहे. तेथे पाणी नेऊन घाल, असे ते शिष्याला त्वरित म्हणाले.
४९. ऐसा गुरुचा निरोप होतां । गेला शिष्य धांवत । तटाक असे पाहतां । कालवा थोर वहातसे ॥	गुरूंचा असा निरोप मिळताच शिष्य धावत गेला. त्याने पाहिले की, तलावातून पाणी मोठ्या कालव्यातून वाहत आहे.
५०. जेथें उदक असे वहात । अतिदरारा गर्जत । वृत्तिभूमि उन्नत । उदक केवीं चढों पाहे ॥	जेथे पाणी वाहत होते, तेथे मोठा प्रवाह गर्जत होता. शेत (वृत्ती) असलेली जमीन उंच होती, त्यामुळे पाणी वर कसे चढणार?
५१. म्हणे आतां काय करुं । कोपतील मातें श्रीगुरु । उदक जातसे दरारू । केवीं बांधूं म्हणतसे ॥	तो मनात म्हणाला, "आता काय करू? श्रीगुरू माझ्यावर रागावतील. पाणी वेगाने वाहत आहे, त्याला कसे अडवू?"
५२. आणूनियां शिळा दगड । बांधिता जाहला उदका आड । पाणी जातसे धडाड । जाती पाषाण वाहोनियां ॥	त्याने मोठे दगड आणि शिळा आणून पाण्याला बांध घालण्याचा प्रयत्न केला. पण पाणी धडाडून वाहत होते आणि दगड वाहून नेत होते.
५३. प्रयत्‍न करी नानापरी । कांहीं केलिया न चढे वारी । म्हणे देवा श्रीहरि । काय करुं म्हणतसे ॥	त्याने अनेक प्रकारे प्रयत्न केले, पण पाणी काही केल्या वर चढले नाही. तो 'देवा श्रीहरि, काय करू' असे म्हणाला.
५४. मग मनीं विचार करी । गुरूचे शेतीं न चढे वारी । प्राण त्यजीन निर्धारीं । गुरुचे वृत्तीनिमित्त ॥	मग त्याने मनात विचार केला की, गुरूंच्या शेताला पाणी चढत नाही, तर मी गुरूंच्या शेतासाठी निश्चितपणे प्राण त्यागेन.
५५. निश्चय करुनि मानसीं । मनीं ध्याई श्रीगुरुसी । म्हणे आतां उपाय यासी । योजूनि यत्‍न करावा ॥	मनात निश्चय करून त्याने श्रीगुरूंचे ध्यान केले आणि म्हणाला की, "आता यासाठी उपाययोजना करून प्रयत्न करावा लागेल."
५६. घालितां उदकप्रवाहांत । जाती पाषाण वहात । आपण आड पडों म्हणत । निर्धारिलें तया वेळीं ॥	पाण्याचे प्रवाहात दगड टाकले तर ते वाहून जातात. म्हणून आपण स्वतः आडवे पडू या, असा त्याने त्या वेळी निश्चय केला.
५७. दोन्ही हातीं धरीं दरडी । पाय टेकी दुसरेकडी । झाला आपण उदकाआड । मनीं श्रीगुरुसी ध्यातसे ॥	त्याने दोन्ही हातांनी बंधाऱ्याचे कडे धरले आणि दुसऱ्या बाजूला पाय टेकले. तो स्वतः पाण्याला आडवा झाला आणि मनात श्रीगुरूंचे ध्यान करू लागला.
५८. ऐसा शिष्यशिरोमणि । निर्वाण मन करितांक्षणीं । वृत्तीकडे गेलें पाणी । प्रवाहाचें अर्ध देखा ॥	शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या आरुणीने (असे) पूर्ण मनाने (निर्वाण) करताच, प्रवाहातील अर्धे पाणी शेताकडे (वृत्तीकडे) गेले, पाहा.
५९. अर्ध पाणी जैसें तैसें । वाहतसे नित्यसरिसें । तयामध्यें शिष्य संतोषें । बुडाला असे अवधारा ॥	अर्धे पाणी जसेच्या तसे नेहमीप्रमाणे वाहत राहिले आणि त्या पाण्यात शिष्य आनंदाने बुडालेला होता, हे ऐका.
६०. ऐसा शिष्य तया स्थानीं । बुडाला असे प्रवाहपाणीं । गुरुची वृत्ति जाहली धणी । उदकपूर्ण परियेसा ॥	तो शिष्य त्या ठिकाणी प्रवाहाच्या पाण्यात बुडालेला होता. गुरुंचे शेत पाण्याने पूर्णपणे भरले, हे ऐका.
६१. त्याचा गुरु धौम्यमुनि । विचार करी आपुले मनीं । दिवस गेला अस्तमानीं । अद्यापि शिष्य न ये म्हणे ॥	त्याचे गुरू धौम्य मुनी आपल्या मनात विचार करू लागले, "दिवस मावळला, तरी अजून शिष्य का आला नाही?"
६२. ऐसें आपण विचारीत । गेला आपुले वृत्तींत । जाहलें असे उदक बहुत । न देखे शिष्य तया स्थानीं ॥	असा विचार करत ते स्वतःच्या शेतात गेले. तेथे खूप पाणी झाले होते, पण त्या ठिकाणी त्यांना शिष्य दिसला नाही.
६३. म्हणे शिष्या काय जाहलें । किंवा भक्षिलें व्याघ्रव्याळें । उदकानिमित्त कष्‍ट केले । कोठें असे म्हणतसे ॥	ते म्हणाले, "शिष्याला काय झाले? किंवा त्याला वाघ किंवा सर्पाने खाल्ले असेल. त्याने पाण्याकरिता कष्ट केले. तो कोठे आहे?"
६४. ऐसें मनीं विचारीत । उंच स्वरें पाचारीत । अरे शिष्या सखया म्हणत । प्रेमभावें बोलावी ॥	असा मनात विचार करत त्यांनी मोठ्या आवाजात हाक मारली. "अरे शिष्या, मित्रा!" असे म्हणून त्यांनी प्रेमभावाने बोलावले.
६५. येणेंपरी करुणावचनीं । पाचारीतसे धौम्यमुनि । शब्द पडे शिष्यकानीं । तेथूनि मग निघाला ॥	अशा प्रकारे करुणायुक्त शब्दांनी धौम्य मुनी हाक मारत होते. तो शब्द शिष्याच्या कानावर पडला आणि तो पाण्यातून बाहेर निघाला.
६६. येवोनियां श्रीगुरुसी । नमन केलें भावेसीं । धौम्यमुनीं महाहर्षी । आलिंगोनि आश्वासिलें ॥	येऊन त्याने श्रीगुरूंना भक्तिभावाने नमस्कार केला. धौम्य मुनींनी मोठ्या आनंदाने त्याला आलिंगन देऊन त्याचे सांत्वन केले.
६७. वर दिधला तया वेळीं । ऐक शिष्या स्तोममौळी । तूतें विद्या आली सकळी । वेदशास्त्रादि व्याकरण ॥	त्या वेळी त्यांनी वर दिला, "हे शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, ऐक! तुला सर्व विद्या, वेदशास्त्र आणि व्याकरण प्राप्त झाले आहे."
६८. ऐसें म्हणतां तत्क्षणीं । झाला विद्यावंत ज्ञानी । लागतसे गुरुचरणीं । भक्तिभावेंकरुनियां ॥	असे म्हणताच तो तत्काळ विद्यावान आणि ज्ञानी झाला. त्याने भक्तिभावाने गुरूंच्या चरणांना नमस्कार केला.
६९. कृपानिधि धौम्यमुनि । आपुले आश्रमा नेऊनि । निरोप दिल्हा संतोषोनि । विवाहादि आतां करीं म्हणे ॥	कृपेचे भांडार असलेल्या धौम्य मुनींनी त्याला आपल्या आश्रमात नेले आणि आनंदाने निरोप दिला. "आता तू विवाह वगैरे कर," असे म्हणाले.
७०. निरोप घेऊनि शिष्यराणा । गेला आपुले स्थाना । आणिक दोघे शिष्य जाणा । होते तया गुरुजवळी ॥	शिष्यांमध्ये राजा असलेल्या आरुणीने निरोप घेऊन तो आपल्या गावी गेला. त्याचे दुसरे दोन शिष्यही गुरूजवळ होते, हे जाणा.
७१. दुसरा शिष्‍य ‘बैद’ जाणा । गुरुची करी शुश्रूषणा । त्याचे पहावया अंतःकरणा । धौम्य गुरु म्हणतसे ॥	दुसरा शिष्य 'बैद' होता, जो गुरूंची सेवा करत असे. त्याचे अंतःकरण पाहण्यासाठी धौम्य गुरु त्याला म्हणाले.
७२. धौम्य म्हणे शिष्यासी । सांगेन एक तुजसी । तुवां जाऊनि अहर्निशीं । वृत्ति आमुची रक्षिजे ॥	धौम्य म्हणाले, "हे शिष्या, मी तुला एक गोष्ट सांगतो. तू रात्रंदिवस (अहर्निशी) जाऊन आमचे शेत राख."
७३. रक्षूनियां वृत्तीसी । आणावें धान्य घरासी । ऐसें म्हणतां महाहर्षी । गेला तया वृत्तीकडे ॥	"शेत राखून झाल्यावर धान्य घरी आण." असे म्हणताच तो मोठ्या आनंदाने त्या शेताकडे गेला.
७४. वृत्ति पिके जंववरी । अहोरात्रीं कष्‍ट करी । राशी होतां अवसरीं । आला आपुले गुरुपाशीं ॥	पीक पक्वे होईपर्यंत त्याने रात्रंदिवस कष्ट केले. धान्याची रास झाल्यावर तो आपल्या गुरूंच्या जवळ आला.
७५. सांगता जाहला श्रीगुरुसी । म्हणे व्रीही भरले राशीं । आतां आणावें घरासी । काय निरोप म्हणतसे ॥	त्याने श्रीगुरूंस सांगितले, "म्हणाला, भाताचे (व्रीही) ढीग (राशी) भरले आहेत. आता ते घरी कसे आणावे, काय निरोप आहे?"
७६. मग म्हणे धौम्यमुनि । बा रे शिष्या शिरोमणि । कष्‍ट केले बहुत रानीं । आतां धान्य आणावें ॥	तेव्हा धौम्य मुनी म्हणाले, "बा शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या! तू रानात खूप कष्ट केले आहेस. आता धान्य घेऊन ये."
७७. म्हणोनि देती एक गाडा । तया जुंपोनि एक रेडा । गुरु म्हणे जावें पुढा । शीघ्र यावें म्हणतसे ॥	असे म्हणून त्यांनी त्याला एक गाडी दिली आणि त्याला एक रेडा (म्हस) जुंपला. गुरू म्हणाले, "तू पुढे जा आणि लवकर परत ये."
७८. एकीकडे जुंपी रेडा । आपण ओढी दुसरीकडा । येणेंपरी घेवोनि गाडा । आला तया वृत्तीजवळी ॥	त्याने एका बाजूला रेडा जुंपला आणि दुसऱ्या बाजूला तो स्वतः ओढू लागला. अशा प्रकारे तो गाडी घेऊन शेताजवळ आला.
७९. दोनी खंडी साळीसी । भरी शिष्य गाडियासी । एकीकडे रेडियासी । जुंपोनि ओढी आपण देखा ॥	शिष्याने गाडीत दोन खंडी भात (साळी) भरला. एका बाजूला रेडा जुंपून दुसऱ्या बाजूने तो स्वतः ओढू लागला, पाहा.
८०. रेडा चाले शीघ्रेंसीं । आपण न ये तयासरसी । मग आपुले कंठासी । बांधिता झाला जूं देखा ॥	रेडा वेगाने चालत होता, पण तो त्याच्या बरोबरीने चालत नव्हता. तेव्हा त्याने आपल्या गळ्यालाच जु (जुंपण्याची दोरी) बांधले, पाहा.
८१. सत्राणें तयासरसी । चालत आला मार्गासी । रुतला रेडा चिखलेंसीं । आपुले गळां ओढीतसे ॥	तो सर्वशक्तीनिशी रेड्याबरोबर वाटेने चालत आला. चिखलात रुतलेल्या रेड्याला तो आपल्या गळ्याने ओढत होता.
८२. चिखलीं रुतला रेडा म्हणोनि । चिंता करी बहु मनीं । आपण ओढी सत्राणीं । गळां फांस पडे जैसा ॥	चिखलात रेडा रुतला आहे म्हणून तो मनात खूप चिंता करत होता. तो सर्वशक्तीनिशी ओढत होता, त्यामुळे त्याच्या गळ्याला फास लागल्यासारखा झाला.
८३. सोडूनियां रेडियासी । काढिलें शिष्यें गाडियासी । ओढितां आपुले गळां फांसी । पडूनि प्राण त्यजूं पाहे ॥	रेड्याला सोडून शिष्याने गाडी बाहेर काढली. स्वतःच्या गळ्याला फास लागल्यामुळे ओढताना तो प्राण त्यागण्यास सिद्ध झाला होता.
८४. इतुकें होतां निर्वाणीं । सन्मुख पातला धौम्यमुनि । त्या शिष्यातें पाहोनि नयनीं । कृपा अधिक उपजली ॥	इतका अंतिम (निर्वाण) प्रयत्न करत असताना धौम्य मुनी त्याच्या समोर आले. त्या शिष्याला पाहताच त्यांच्या मनात अधिक कृपा निर्माण झाली.
८५. सोडूनियां शिष्यातें । आलिंगोनि करूणाभरितें । वर दिधला अभिमतें । संपन्न होसी वेदशास्त्रीं ॥	शिष्याला सोडवून त्यांनी त्याला करुणापूर्ण आलिंगन दिले आणि त्याला इच्छित वर दिला की, "तू वेदशास्त्रांमध्ये निपुण होशील."
८६. वर देतां तत्क्षणेसीं । सर्व विद्या आली त्यासी । निरोप घेऊनियां घरासी । गेला शिष्य परियेसा ॥	वर देताच त्याला तत्काळ सर्व विद्या प्राप्त झाल्या. तो शिष्य गुरूंचा निरोप घेऊन आपल्या घरी गेला, हे ऐका.
८७. तिसरा शिष्य उपमन्यु । सेवेविषयीं महानिपुण । गुरुची सेवा-शुश्रूषण । बहु करी परियेसा ॥	तिसरा शिष्य उपमन्यु होता. तो सेवेमध्ये खूप निपुण होता. तो गुरूंची खूप सेवा-शुश्रूषा करत होता, हे ऐका.
८८. त्यासी व्हावा बहुत आहार । म्हणोनि विद्या नोहे स्थिर । त्यासी विचार करीत तो गुरु । यातें करावा उपाय एक ॥	त्याला खूप भूक (आहार) लागत होती, त्यामुळे त्याचे चित्त विद्येमध्ये स्थिर होत नव्हते. म्हणून त्या गुरूने 'यासाठी एक उपाय करावा' असा विचार केला.
८९. त्यासी म्हणे धौम्यमुनि । तुज सांगतों म्हणोनि । नित्य गुरें नेऊनि रानीं । रक्षण करीं तृणचारें ॥	धौम्य मुनी त्याला म्हणाले, "मी तुला सांगतो, तू रोज गुरे रानात नेऊन त्यांना गवत चारून त्यांचे रक्षण कर."
९०. ऐसें म्हणतां गुरुमुनि । नमन करी त्याचे चरणीं । गुरें नेऊनियां रानीं । चारवीत बहुवस ॥	गुरू मुनींनी असे म्हणताच त्याने त्यांच्या चरणांना नमस्कार केला. तो गुरे रानात नेऊन त्यांना खूप गवत चारू लागला.
९१. क्षुधा लागतां आपणासी । शीघ्र आणिलीं घरासी । कोपें गुरु तयासी । म्हणे शीघ्र येतोसि कां रे ॥	त्याला भूक लागल्यावर तो गुरे लवकर घरी घेऊन आला. गुरू त्याला रागाने म्हणाले, "तू लवकर का येतोस?"
९२. सूर्य जाय अस्तमानीं । तंववरी राखीं गुरें रानीं । येणेंपरी प्रतिदिनीं । वर्तावें तुवां म्हणतसे ॥	"सूर्य मावळेपर्यंत तू गुरे रानात राख. तू रोज याच प्रकारे वागावे," असे ते म्हणाले.
९३. अंगीकारोनि शिष्यराणा । गुरें घेवोनि गेला राना । क्षुधाक्रांत होऊनि जाणा । चिंतीतसे श्रीगुरुसी ॥	शिष्यांमध्ये राजा असलेल्या उपमन्यूने हे मान्य केले. तो गुरे घेऊन रानात गेला. भूक लागल्यामुळे तो श्रीगुरूंचे चिंतन करत होता, हे जाणा.
९४. चरती गुरें नदीतीरीं । आपण तेथें स्नान करी । तयाजवळी घरें चारी । असती विप्रआश्रम तेथें ॥	गुरे नदीच्या तीरावर चरत होती. तो स्वतः तेथे स्नान करत होता. तेथे त्याच्याजवळ चार ब्राह्मणांचे आश्रम होते.
९५. जाऊनियां तया स्थाना । भिक्षा मागे परिपूर्ण । भोजन करी सावधान । गोधन रक्षी येणेंपरी ॥	तो त्या ठिकाणी जाऊन भरपूर भिक्षा मागत असे. मग सावधपणे भोजन करून अशा प्रकारे गाई-गुरांचे रक्षण करत असे.
९६. येणेंपरी प्रतिदिवशीं । रक्षूनि आणी गुरें निशीं । वर्ततां ऐसें येरे दिवशीं । पुसता झाला धौम्यमुनि ॥	अशा प्रकारे तो रोज रात्री गुरे राखत असे आणि घेऊन येत असे. असे काही दिवस चालल्यावर धौम्य मुनींनी त्याला विचारले.
९७. गुरु म्हणे शिष्यासी । तूं नित्य उपवासी । तुझा देह पुष्‍टीसी । कवणेपरी होतसे ॥	गुरू शिष्याला म्हणाले, "तू रोज उपवास करतोस, तरी तुझा देह इतका पुष्ट कसा होतो?"
९८. ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । सांगे शिष्य उपमन्य । भिक्षा करितों प्रतिदिन । विप्रांघरीं तेथें देखा ॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून शिष्य उपमन्यू म्हणाला, "मी तेथे रोज ब्राह्मणांच्या घरी भिक्षा मागतो, पाहा."
९९. भोजन करुनि प्रतिदिवसीं । गुरें घेवोनि येतों निशीं । श्रीगुरु म्हणती तयासी । आम्हां सांडूनि केवीं भुक्ती ॥	"रोज भोजन करून रात्री गुरे घेऊन येतो." श्रीगुरू त्याला म्हणाले, "आम्हांला सोडून तू एकटा कसा जेवतोस?"
१००. भिक्षा मागोनि घरासी । आणोनि द्यावी प्रतिदिवसीं । मागुती जावें गुरांपाशीं । घेऊन यावें निशिकाळीं ॥	"तू रोज भिक्षा मागून घरी आणून द्यावी. नंतर पुन्हा गुरांच्या जवळ जाऊन रात्रीच्या वेळी त्यांना घेऊन यावे."
१०१. गुरुनिरोपें येरे दिवशीं । गुरें नेऊनि रानासी । मागे भिक्षा नित्य जैसी । नेऊनि दिधली घरांत ॥	गुरूंच्या आज्ञेनुसार दुसऱ्या दिवशी त्याने गुरे रानात नेली. रोजच्याप्रमाणे भिक्षा मागून त्याने ती घरी आणून दिली.
१०२. घरीं त्यासी भोजन । कधीं नव्हे परिपूर्ण । पुनरपि जाई तया स्थाना । भिक्षा करुनि जेवीतसे ॥	घरी त्याला कधीच पोटभर भोजन मिळत नव्हते. तो पुन्हा त्या ठिकाणी जाऊन भिक्षा मागून जेवत असे.
१०३. नित्य भिक्षा वेळां दोनी । पहिली भिक्षा देवोनि सदनीं । दुसरी आपण भक्षूनि । काळ ऐसा कंठीतसे ॥	तो रोज दोन वेळा भिक्षा मागत असे. पहिली भिक्षा घरी देऊन दुसरी स्वतः खाऊन तो वेळ काढत असे.
१०४. येणेंपरी किंचित्काळ । वर्ततां जाहला महास्थूळ । एके दिवशीं गुरु कृपाळ । पुसतसे शिष्यातें ॥	अशा प्रकारे काही काळ झाल्यावर तो खूप जाड (महास्थूळ) झाला. एके दिवशी दयाळू गुरूने शिष्याला विचारले.
१०५. शिष्य सांगे वृत्तांत । जेणें आपुली क्षुधा शमत । नित्य भिक्षा मागत । वेळ दोनी म्हणतसे ॥	आपली भूक शांत होते, तो वृत्तांत शिष्याने सांगितला. तो म्हणाला, "मी रोज दोन वेळा भिक्षा मागतो."
१०६. एक वेळ घरासी । आणोनि देतों प्रतिदिवसीं । भिक्षा दुसरे खेपेसी । करितों भोजन आपण ॥	"एक वेळची भिक्षा रोज घरी आणून देतो आणि दुसऱ्या वेळच्या भिक्षेने मी स्वतः भोजन करतो."
१०७. ऐसें म्हणतां धौम्यमुनि । तया शिष्यावरी कोपोनि । म्हणे भिक्षा वेळ दोनी । आणूनि घरीं देईं पां ॥	धौम्य मुनी हे ऐकून त्या शिष्यावर रागावले आणि म्हणाले, "तू दोन्ही वेळची भिक्षा घरी आणून दे."
१०८. गुरुनिरोप जेणेंपरी । दोनी भिक्षा आणूनि घरीं । देता जाहला प्रीतिकरीं । मनीं क्लेश न करीच ॥	गुरूंच्या आज्ञेनुसार त्याने दोन्ही वेळची भिक्षा घरी आणून प्रेमाने दिली. त्याने मनात कोणताही क्लेश केला नाही.
१०९. गुरेंसहित रानांत । असे शिष्य क्षुधाक्रांत । गोवत्स होतें स्तन पीत । देखता जाहला तयासी ॥	गुरे घेऊन रानात असलेल्या शिष्याला खूप भूक लागली होती. त्याने एका वासराला स्तन पिताना पाहिले.
११०. स्तन पीतां वांसुरासी । उच्छिष्‍ट गळे संधींसी । वायां जातें भूमीसी । म्हणोनि आपण जवळी गेला ॥	वासरू स्तन पीत असताना दुधाची धार बाजूने खाली गळत होती. ते वाया जाते म्हणून तो जवळ गेला.
१११. आपण असे क्षुधाक्रांत । म्हणोनि गेला धांवत । पसरुनिया दोनी हात । धरी उच्छिष्‍ट क्षीर देखा ॥	त्याला खूप भूक लागली होती म्हणून तो धावत गेला. त्याने दोन्ही हात पसरून ते उष्टे दूध धरले, पाहा.
११२. ऐसें क्षीरपान करीं । घेऊनि आपुलें उदर भरी । दोनी वेळ भिक्षा घरीं । देतसे भावभक्तीनें ॥	तो अशा प्रकारे दूध पीत असे आणि आपले पोट भरत असे. दोन्ही वेळची भिक्षा तो भावभक्तीने घरी देत होता.
११३. अधिक पुष्‍ट जाहला त्याणें । म्हणे गुरु अवलोकून । पहा हो याचें शरीरलक्षण । कैसा स्थूळ होतसे ॥	त्यामुळे तो अधिक पुष्ट झाला. गुरूने त्याला पाहून म्हटले, "पाहा याचे शरीर, कसा जाड झाला आहे."
११४. मागुती पुसे तयासी । कवणेपरी पुष्‍ट होसी । सांगे आपुले वृत्तांतासी । उच्छिष्‍ट क्षीर पान करितों ॥	गुरूने त्याला पुन्हा विचारले, "तू कसा पुष्ट होतोस?" त्याने आपला वृत्तांत सांगितला, "मी उष्टे दूध पितो."
११५. ऐकोनि म्हणे शिष्यासी । मतिहीन होय उच्छिष्‍टेसीं । दोष असे बहुवसी । भक्षूं नको आजिचेनी ॥	हे ऐकून गुरू शिष्याला म्हणाले, "उष्टे खाल्ल्याने बुद्धीहीन होते. त्यात खूप दोष आहेत. आजपासून ते खाऊ नकोस."
११६. भक्षूं नको म्हणे गुरू । नित्य नाहीं तया आहारु । दुसरे दिवशीं म्हणे येरु । काय करुं म्हणतसे ॥	गुरूने 'खाऊ नकोस' असे म्हटल्यावर त्याला रोजचे भोजन (आहार) मिळेनासे झाले. दुसऱ्या दिवशी तो म्हणाला, "आता मी काय करू?"
११७. येणेंपरी गुरेंसहित । जात होता रानांत । गळत होतें क्षीर बहुत । एका रुईचे झाडासी ॥	अशा प्रकारे तो गुरे घेऊन रानात जात होता. एका रुईच्या झाडातून (मंदार वृक्ष) खूप दूध (क्षीर) गळत होते.
११८. म्हणे बरवें असे क्षीर । उच्छिष्‍ट नव्हे निर्धार । पान करूं धणीवर । म्हणोनि तेथें बैसला ॥	तो म्हणाला, "हे दूध चांगले आहे. हे निश्चितच उष्टे नाही. पोटभर पिऊ या." असे म्हणून तो तेथे बसला.
११९. पानें तोडूनि कुसरीं । तयामध्यें क्षीर भरी । घेत होता धणीवरी । तंव भरिलें अक्षियांत ॥	त्याने काळजीपूर्वक पाने तोडून त्यात दूध भरले. तो पोटभर पीत असताना ते दूध त्याच्या डोळ्यात गेले.
१२०. तेणें गेले नेत्र दोनी । हिंडतसे रानोवनीं । गुरें न दिसती नयनीं । म्हणोनि चिंता करीतसे ॥	त्यामुळे त्याचे दोन्ही डोळे गेले. तो रानावनात हिंडू लागला. त्याला गुरे डोळ्यांनी दिसत नव्हती, म्हणून तो चिंता करत होता.
१२१. काष्‍ट नाहीं अक्षिहीन । करीतसे चिंता गोधना । गुरें पाहों जातां राना । पडिला एका आडांत ॥	तो आंधळा झाल्यामुळे त्याला काही सुचत नव्हते. तो गाई-गुरांची चिंता करत होता. गुरे पाहायला रानात जात असताना तो एका विहिरीत (आडांत) पडला.
१२२. पडोनियां आडांत । चिंता करी तो अत्यंत । आतां गुरें गेलीं सत्य । बोल गुरुचा आला मज ॥	विहिरीत पडल्यानंतर तो खूप चिंता करू लागला. "आता गुरे निश्चितच गेली. गुरूंचे बोलणे (श्राप) मला प्राप्त झाले."
१२३. पडिला शिष्य तया स्थानीं । दिवस गेला अस्तमानीं । चिंता करी धौम्यमुनि। अजूनि शिष्य न येचि कां ॥	तो शिष्य त्या ठिकाणी पडलेला होता. दिवस मावळला. धौम्य मुनी चिंता करू लागले, "शिष्य अजून का आला नाही?"
१२४. म्हणोनि गेला रानासी । देखे तेथें गोधनासी । शिष्य नाहीं म्हणोनि क्लेशीं । दीर्घस्वरें पाचारी ॥	म्हणून ते रानात गेले. त्यांनी तेथे गाई-गुरे पाहिली. शिष्य नसल्यामुळे दुःखित होऊन त्यांनी मोठ्या आवाजात हाक मारली.
१२५. पाचारितां धौम्यमुनि। ध्वनि पडला शिष्यकानीं । प्रत्योत्तर देतांक्षणीं । जवळी गेला कृपाळू ॥	धौम्य मुनींनी हाक मारताच तो आवाज शिष्याच्या कानावर पडला. शिष्याने लगेच उत्तर दिले आणि गुरू (दयाळू) त्याच्याजवळ गेले.
१२६. ऐकोनियां वृत्तांत । उपजे कृपा अत्यंत । अश्विनी देवा स्तवीं म्हणत । निरोप दिधला तये वेळीं ॥	(विहिरीतून) वृत्तांत ऐकून त्यांना अत्यंत दया आली. त्यांनी शिष्याला 'अश्विनी देवांची स्तुती कर' असा निरोप दिला.
१२७. निरोप देतां तये क्षणीं । अश्विनी देवता ध्याय मनीं । दृष्‍टि आली दोनी नयनीं । आला श्रीगुरुसन्मुखेसीं ॥	निरोप देताच त्याने अश्विनी देवतांचे मनात ध्यान केले. त्याच क्षणी त्याला दोन्ही डोळ्यांनी दिसू लागले आणि तो श्रीगुरूंच्या समोर आला.
१२८. येवोनि श्रीगुरुसी । नमन केलें भक्तीसीं । स्तुति केली बहुवसी । शिष्योत्तमें तये वेळीं ॥	येऊन त्याने श्रीगुरूंना भक्तिभावाने नमस्कार केला. त्या वेळी त्या श्रेष्ठ शिष्याने खूप स्तुती केली.
१२९. संतोषोनि धौम्यमुनी । तया शिष्या आलिंगोनि । म्हणे शिष्या शिरोमणी । तुष्‍टलों तुझ्या भक्तीसी ॥	धौम्य मुनी संतुष्ट झाले आणि त्यांनी त्या शिष्याला आलिंगन दिले. ते म्हणाले, "हे शिष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मी तुझ्या भक्तीवर संतुष्ट झालो आहे."
१३०. प्रसन्न होऊनि शिष्यासी । हस्त स्पर्शी मस्तकेसी । वेदशास्त्रादि तत्क्षणेसीं । आलीं तया शिष्यातें ॥	प्रसन्न होऊन त्यांनी शिष्याच्या मस्तकाला हात लावला. त्याच क्षणी त्या शिष्याला वेदशास्त्रे प्राप्त झाली.
१३१. गुरु म्हणे शिष्यासी । जावें आपुले घरासी । विवाहादि करुनि सुखेसीं । नांदत ऐस म्हणतसे ॥	गुरू शिष्याला म्हणाले, "तू आपल्या घरी जा. विवाह वगैरे करून सुखाने नांदत राहा."
१३२. होईल तुझी बहु कीर्ति । शिष्य होतील तुज अत्यंती । ‘उत्तंक’ नाम विख्याति । शिष्य तुझा परियेसीं ॥	तुझी खूप कीर्ती होईल. तुला अनेक शिष्य मिळतील. 'उत्तंक' नावाचा एक प्रसिद्ध शिष्य तुला मिळेल, हे ऐक.
१३३. तोचि तुझ्या दक्षिणेसी । आणील कुंडलें परियेसीं । जिंकोनियां शेषासी । कीर्तिवंत होईल ॥	तोच तुझ्या गुरुदक्षिणेसाठी कुंडले (कर्णभूषणे) आणेल, हे ऐक. तो शेषाला (नागांना) जिंकून कीर्तिवंत होईल.
१३४. जन्मेजय रायासी । तोच करील उपदेशी । मारवील समस्त सर्पांसी । याग करुनि परियेसा ॥	तोच जन्मेजय राजाला उपदेश करेल आणि यज्ञ करून सर्व सर्पांना मारवील, हे ऐका.
१३५. तोचि उत्तंक जाऊन । पुढें केला सर्पयज्ञ । जन्मेजयातें प्रेरुन । समस्त सर्प मारविले ॥	त्या उत्तंकाने पुढे जाऊन सर्पयज्ञ केला. त्याने जन्मेजयाला प्रवृत्त करून सर्व सर्पांना मारवले.
१३६. ख्याति जाहली त्रिभुवनांत । तक्षक आणिला इंद्रासहित । गुरुकृपेचें सामर्थ्य । ऐसें असे परियेसा ॥	त्याची कीर्ती तिन्ही लोकांत झाली. त्याने तक्षकाला इंद्रासहित आणले. गुरूंच्या कृपेचे सामर्थ्य असे असते, हे ऐका.
१३७. जो नर असेल गुरुदूषक । त्यासी कैंचा परलोक । अंतीं होय कुंभीपाक । गुरुद्रोह-पातक्यासी ॥	जो मनुष्य गुरूंचा द्वेष (दूषक) करणारा असेल, त्याला परलोक कसा मिळेल? गुरुद्रोह करणाऱ्या पापी मनुष्याला शेवटी कुंभीपाक नरक प्राप्त होतो.
१३८. संतुष्‍ट करितां गुरुसी । काय न साधे तयासी । वेदशास्त्र तयासी । लाघे क्षण न लागतां ॥	गुरूंस संतुष्ट केल्यावर त्याला काय साध्य होत नाही? त्याला क्षणार्धात वेदशास्त्रे प्राप्त होतात.
१३९. ऐसें तूं जाणोनि मानसीं । वृथा हिंडसी अविद्येसीं । जावें आपुले गुरुपाशीं । तोचि तुज तारील सत्य ॥	हे तू मनात जाणून घे. तू अज्ञानात (अविद्येसी) उगाच भटकत आहेस. तू आपल्या गुरूंकडे जा. तेच तुला निश्चितपणे तारतील.
१४०. त्याचें मन संतुष्‍टवितां । तुज मंत्र साध्य तत्त्वता । मन करुनि सुनिश्चिता । त्वरित जाईं म्हणितलें ॥	त्यांचे मन संतुष्ट केल्यास तुला मंत्र त्वरित साध्य होतील. तू मन निश्चित करून त्वरित जा, असे श्रीगुरू म्हणाले.
१४१. ऐसा श्रीगुरू निरोप देतां । विप्र जाहला अतिज्ञाता । चरणांवरी ठेवूनि माथा । विनवीतसे तया वेळीं ॥	श्रीगुरूंनी असा निरोप देताच तो ब्राह्मण अतिशय ज्ञानी झाला. त्याने चरणांवर मस्तक ठेवून त्या वेळी विनंती केली.
१४२. जय जया गुरुमूर्ति । तूंचि साधन परमार्थी । मातें निरोपिलें प्रीतीं । तत्त्वबोध कृपेनें ॥	जय जय गुरुमूर्ती! तुम्हीच परमार्थ साधण्याचे साधन आहात. तुम्ही कृपेने मला तत्त्वज्ञान आणि उपदेश प्रेमाने दिला.
१४३. गुरुद्रोही आपण सत्य । अपराध घडले मज बहुत । गुरुचें दुखविलें चित्त । आतां केवीं संतुष्‍टवावें ॥	मी खरोखर गुरुद्रोही आहे. माझ्याकडून खूप अपराध घडले आहेत. गुरूंचे मन दुखवले आहे, त्यांना आता कसे संतुष्ट करावे?
१४४. सुवर्णादि लोह सकळ । भिन्न होतां सांधवेल । भिन्न होतां मुक्ताफळ । केवीं पुन्हा ऐक्य होय ॥	सोनं वगैरे धातू वितळल्यावर पुन्हा जोडले जाऊ शकतात. पण मोत्याचे (मुक्ताफळ) दाणे विखुरले तर ते पुन्हा एकत्र कसे होतील?
१४५. अंतःकरण भिन्न होतां । प्रयास असे ऐक्य करितां । ऐसें माझें मन पतित । काय उपयोग जीवूनि ॥	अंतःकरण (मन) दुरावल्यावर (भिन्न झाल्यावर) त्याला पुन्हा जोडणे कठीण आहे. माझे मन असे पतित झाले आहे, तर जगून काय उपयोग?
१४६. ऐसें शरीर माझें द्रोही । काय उपयोग वांचून पाहीं । जीवित्वाची वासना नाहीं । प्राण त्यजीन गुरुप्रति ॥	माझे हे शरीर असे द्रोही आहे, तर जगून काय उपयोग, पाहा. मला जगण्याची इच्छा नाही. मी गुरूंच्यासाठी प्राण त्यागेन.
१४७. ऐसेपरी श्रीगुरुसी । विनवितो ब्राह्मण हर्षी । नमूनि निघे वैराग्येसीं । निश्चय केला प्राण त्यजूं ॥	अशा प्रकारे तो ब्राह्मण आनंदाने श्रीगुरूंस विनंती करतो. वैराग्य धारण करून तो प्राण त्यागण्याचा निश्चय करून निघतो.
१४८. अनुतप्त जाहला तो ब्राह्मण । निर्मळ जाहलें अंतःकरण । अग्नि लागतां जैसें तृण । भस्म होय तत्क्षणीं ॥	तो ब्राह्मण खूप पश्चात्ताप (अनुतप्त) करू लागला. त्याचे अंतःकरण निर्मळ झाले. जसे गवताला आग लागताच ते तत्काळ भस्म होते.
१४९. जैसा कापूरराशीसी । वन्हि लागतां परियेसीं । जळोनि जाय त्वरितेसीं । तैसें तयासी जहालें ॥	जसे कापराच्या ढिगाला आग लागताच तो त्वरित जळून जातो, हे ऐका. तसेच त्या ब्राह्मणाचे झाले (पाप भस्म झाले).
१५०. याकारणें पापासी । अनुतप्त होतां मानसीं । क्षालण होय त्वरितेसीं । शतजन्मींचें पाप जाय ॥	याच कारणामुळे, पापाबद्दल मनात पश्चात्ताप (अनुतप्त) झाल्यास ते त्वरित धुतले जाते आणि शंभर जन्मांचे पाप नष्ट होते.
१५१. निर्वाणरुपें द्विजवर । निघाला त्यजूं कलेवर । ओळखोनियां जगद्गुरु । पाचारिती तयावेळीं ॥	पूर्ण निश्चयाने तो श्रेष्ठ ब्राह्मण शरीर त्यागण्यासाठी निघाला. ते पाहून जगद्गुरू श्रीगुरूंनी त्याला त्या वेळी बोलावले.
१५२. बोलावोनि ब्राह्मणासी । निरोप देती कृपेसीं । न करीं चिंता तूं मानसीं । गेले तुझे दुरितदोष ॥	ब्राह्मणाला बोलावून त्यांनी कृपेने त्याला निरोप दिला, "तू मनात चिंता करू नकोस. तुझे वाईट कर्म (दुरित) आणि दोष नष्ट झाले आहेत."
१५३. वैराग्य उपजलें तुझ्या मनीं । दुष्कृतें गेलीं जळोनि । एकचित्त करुनि मनीं । स्मरें आपुले गुरुचरण ॥	तुझ्या मनात वैराग्य उत्पन्न झाले आहे, त्यामुळे वाईट कर्मे जळून गेली. तू मनात एकाग्रता करून आपल्या गुरूंच्या चरणांचे स्मरण कर.
१५४. तये वेळीं श्रीगुरुसी । नमन केलें चरणासी । जगद्गुरु तूंचि होसी । त्रिमूर्तीचा अवतार ॥	त्या वेळी त्याने श्रीगुरूंच्या चरणांना नमस्कार केला. (तो म्हणाला) "तुम्हीच जगद्गुरू आहात आणि त्रिमूर्तीचा अवतार आहात."
१५५. तुझी कृपा होय जरी । पापें कैंचीं या शरीरीं । उदय होतां भास्करीं । अंधकार राहे केवीं ॥	जर तुमची कृपा झाली, तर या शरीरात पापे कशी राहतील? सूर्य उगवल्यावर अंधार कसा टिकेल?
१५६. ऐसेपरी श्रीगुरुसी । स्तुति करी तो भक्तीसीं । रोमांचळ उठती हर्षी । सददित कंठा जाहला ॥	अशा प्रकारे तो भक्तिभावाने श्रीगुरूंची स्तुती करत होता. त्याला आनंदाने रोमांच उभे राहिले आणि त्याचा कंठ सद्गदित झाला.
१५७. निर्मळ मानसीं तयावेळीं । माथा ठेवी चरणकमळीं। विनवीतसे करुणाबहाळीं । म्हणे तारीं तारीं श्रीगुरुमूर्ति ॥	त्या वेळी त्याने निर्मळ मनाने चरणकमळांवर मस्तक ठेवले. तो करुणायुक्त आवाजात विनंती करत म्हणाला, "हे श्रीगुरुमूर्ती, माझा उद्धार करा, उद्धार करा!"
१५८. निर्वाण देखोनि अंतःकरण । प्रसन्न जाहला श्रीगुरु आपण । मस्तकीं ठेविती कर दक्षिण । तया ब्राह्मणासी परियेसा ॥	त्याचे पूर्ण (निर्वाण) झालेले अंतःकरण पाहून श्रीगुरू स्वतः प्रसन्न झाले. त्यांनी त्या ब्राह्मणाच्या मस्तकावर आपला उजवा हात ठेवला, हे ऐका.
१५९. परीस लागतां लोहासी । सुवर्ण होय बावनकसी । तैसें तया द्विजवरासी । ज्ञान जहालें परियेसा ॥	लोखंडाला परिस लागल्यास त्याचे बावनकशी (उत्कृष्ट) सोने होते. तसेच त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला ज्ञान प्राप्त झाले, हे ऐका.
१६०. वेदशास्त्रादि तात्काळी । मंत्रशास्त्रें आलीं सकळीं । प्रसन्न जहाला चंद्रमौळी । काय सांगूं दैव त्या द्विजाचें ॥	त्याला तत्काळ वेदशास्त्रे आणि सर्व मंत्रशास्त्रे प्राप्त झाली. (जणू) चंद्रमौली (शिव) प्रसन्न झाले! त्या ब्राह्मणाचे दैव काय सांगावे!
१६१. आनंद जाहला ब्राह्मणासी । श्रीगुरु निरोपिती तयासी । आमुचें वाक्य तूं परियेसीं । जाय त्वरित आपुले गुरुपाशीं ॥	ब्राह्मणाला आनंद झाला. श्रीगुरू त्याला निरोप देतात, "तू आमचे बोलणे ऐक. त्वरित आपल्या गुरूंकडे जा."
१६२. जावोनियां गुरुपाशीं । नमन करीं भावेसीं । संतोषी होईल भरंवसीं । तोचि आपण सत्य मानीं ॥	"गुरूंकडे जाऊन त्यांना भक्तिभावाने नमस्कार कर. ते निश्चितपणे संतुष्ट होतील, हेच तू सत्य मान."
१६३. ऐसेपरी श्रीगुरुमूर्ति । तया ब्राह्मणा संभाषिती । निरोप घेऊनियां त्वरिती । गेला आपल्या गुरुपाशीं ॥	अशा प्रकारे श्रीगुरुमूर्ती त्या ब्राह्मणाशी बोलले. तो त्वरित त्यांचा निरोप घेऊन आपल्या गुरूंकडे गेला.
१६४. निरोप देऊनि ब्राह्मणासी । श्रीगुरु निघाले परियेसीं । ‘भिल्लवडी’ ग्रामासी । आले भुवनेश्वरी-संनिध ॥	ब्राह्मणाला निरोप देऊन श्रीगुरू निघाले, हे ऐका. ते 'भिल्लवडी' (भिलवडी) गावी, भुवनेश्वरी देवीच्या जवळ आले.
१६५. कृष्णापश्चिमतटाकेसी । औदुंबर वृक्ष परियेसीं । श्रीगुरु राहिले गुप्तेसीं । एकचित्तें परियेसा ॥	कृष्णा नदीच्या पश्चिम तीरावर औदुंबराचे वृक्ष होते, हे ऐका. श्रीगुरू तेथे गुप्तपणे राहिले, हे एकाग्र चित्ताने ऐका.
१६६. सिद्ध म्हणे नामधारकासी । राहिले श्रीगुरु भिल्लवडीसी । महिमा जाहली बहुवसी । प्रख्यात तुज सांगेन ॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले, "श्रीगुरू भिलवडी येथे राहिले. तेथे त्यांची खूप महती झाली. ती प्रसिद्ध कथा मी तुला सांगेन."
१६७. म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार । ऐकतां होय मनोहर । सकळाभीष्‍टें साधती ॥	सरस्वती गंगाधर म्हणतात की, मी गुरुचरित्राचा विस्तार सांगतो. ते ऐकल्याने मनोहारी आनंद मिळतो आणि सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे गुरुशुश्रूषणमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥१६॥ ॥श्री गुरुदेव दत्त॥ ॥ओवीसंख्या १६७ ॥॥श्री गुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तू ॥	अशा प्रकारे श्री गुरुचरित्ररूपी श्रेष्ठ कल्पवृक्षातील श्री नृसिंह सरस्वतींच्या उपाख्यानामध्ये, सिद्ध आणि नामधारक यांच्या संवादातील,गुरुशुश्रूषणमाहात्म्यवर्णनं नावाचा सोळावा अध्याय समाप्त झाला.॥श्री गुरुदेव दत्त॥ ॥ओवीसंख्या १६७ ॥॥श्री गुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तू ॥

गुरुचरित्र अध्याय १७वा👈

👆श्री गुरुचरित्रातील १७वा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.