गुरुचरित्र अध्याय एकोणीसावा।१९ वा । मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय एकोणीसावा

॥ औदुबरवृक्षमहिमानं – योगिनीप्रतिदिनदर्शनं तथा वरप्रदानं  ॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिध्दाचिया चरणां । करसंपुट जोडून । विनवीतसे तया वेळी ॥१॥	शिष्यश्रेष्ठ नामधारक सिद्धांच्या चरणांना लागला. त्या वेळी दोन्ही हात जोडून तो विनंती करू लागला.
जय जया सिध्द योगीश्वरा । तूंचि ज्योति अंधकारा । भक्तजनांच्या मनोहरा । भवसागरतारका ॥२॥	सिद्ध योगीश्वरांचा जयजयकार असो. अंधारात तुम्हीच ज्योती आहात. तुम्ही भक्तजनांना आनंद देणारे (मनोहर) आणि संसाररूपी सागरातून तारणारे आहात.
अज्ञानतिमिररजनींत । निजलों होतों मदोन्मत्त । गुरुचरित्र मज अमृत । प्राशन करविलें दातारा ॥३॥	अज्ञानरूपी अंधाऱ्या रात्रीत मी गर्वाने (मदोन्मत्त) झोपलो होतो. हे दातारा, तुम्ही मला गुरुचरित्ररूपी अमृत प्राशन (पाजले) करण्यास लावले.
त्याणें झालें मज चेत । ज्ञानसूर्यप्रकाश होत । तुझे कृपेने जागृत । जाहलों स्वामी सिध्दमुनि ॥४॥	त्यामुळे मला चेतना (जागृती) मिळाली आणि ज्ञानरूपी सूर्यप्रकाश झाला. हे स्वामी सिद्धमुनी, तुमच्या कृपेने मी जागा झालो आहे.
पुढील कथाविस्तारा । निरोपावा योगीश्वरा । कृपा करी गा दातारा । म्हणोनि लागला चरणांसी ॥५॥	हे योगीश्वरा, पुढील कथेचा विस्तार सांगावा. हे दातारा, कृपा करा, असे म्हणून तो त्यांच्या चरणांना लागला.
ऐकोनि शिष्याचें वचन । संतोषला सिध्द आपण । सांगतसे विस्तारुन । श्रीगुरुमहिमा अनुपम्य ॥६॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून सिद्ध स्वतः संतुष्ट झाले आणि ते श्रीगुरूंचे अनुपम (अद्वितीय) माहात्म्य विस्ताराने सांगू लागले.
शिष्योत्तमा नामंकिता । सांगेन ऐके गुरुची कथा । औदुंबरतळी अतिप्रीता । होते श्रीगुरु परियेसा ॥७॥	हे शिष्योत्तमा नामधारका, मी तुला गुरूंची कथा सांगतो, ऐक. श्रीगुरु औदुंबराच्या झाडाखाली खूप प्रेमाने (प्रीती) राहत होते, हे ऐक.
ऐकोनी सिध्दाचें वचन । नामधारक करी प्रश्न । अनेक पुण्यवृक्ष त्यजून । काय प्रीति औदुंवरी ॥८॥	सिद्धांचे बोलणे ऐकून नामधारकाने प्रश्न केला: अनेक पुण्यकारक वृक्ष सोडून श्रीगुरूंचे औदुंबरावरच प्रेम (प्रीती) का?
अश्वत्थ्वृक्ष असे थोर । म्हणोनि सांगती वेद शास्त्र । श्रीगुरुप्रीति औदुंबर । कवण कारण निरोपावें ॥९॥	वेद आणि शास्त्रे सांगतात की, पिंपळाचा वृक्ष (अश्वत्थ) महान आहे. तरीही श्रीगुरूंचे औदुंबरावर प्रेम असण्याचे कोणते कारण आहे, ते सांगावे.
सिध्द म्हणे नामंकिता । सांगेन याचिया वृतांता । जधीं नरसिंह अवतार होता । हिरण्यकश्यप विदारिला ॥१०॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: मी तुला यामागचा वृत्तांत सांगतो. जेव्हा नरसिंह अवतार झाला आणि हिरण्यकश्यपूचा वध केला.
नखेंकरूनि दैत्यासी । विदारिलें कोपेसीं । आंतडीं काढूनियां हषीं । घालती माळ गळां नरहरीनें ॥११॥	नरहरीने (नरसिंहाने) रागाने दैत्याला नखांनी फाडले आणि आनंदाने त्याचे आतडे काढून गळ्यात माळ म्हणून घातले.
त्या दैत्याचे पोटी विष होतें काळ्कूटी । जैसी वडवाग्नि मोठी तैसें विष परियेसा ॥१२॥	त्या दैत्याच्या पोटात काळकूट विष होते. ते मोठ्या वडवाग्नीसारखे (समुद्रातील आग) होते, हे ऐक.
विदारण करितां दैत्यासी । वेधलें विष त्या नखांसी । तापली नखें बहुवसी । ऐक शिष्या एकचित्तें ॥१३॥	दैत्याला फाडल्यामुळे ते विष नखांना लागले आणि नखे खूप तापली होती. हे शिष्या, एकाग्र चित्ताने ऐक.
तये समयी महालक्ष्मी । घेऊनि आली अतिप्रेमी । औदुंबरफळ नामी । शांतीकारणें नखांसी ॥१४॥	त्या वेळी महालक्ष्मीने अत्यंत प्रेमाने औदुंबराचे फळ (औदुंबर) नखांना शांत करण्यासाठी आणले.
तये वेळी शीतलार्थ । नखें रोविलीं औदुंबरात । विषाग्नि झाला शांत । उग्र नरसिंह शांत झाला ॥१५॥	त्या वेळी थंडावा मिळण्यासाठी नखे औदुंबराच्या फळात (किंवा वेलीत) रोवली. तेव्हा विषाग्नी शांत झाला आणि उग्र नरसिंह शांत झाले.
शांत जाहला नृसिंहदेव । देता झाला लक्ष्मीसि खेंव । संतोषोनि उभय देव । वर देती तये वेळीं ॥१६॥	नृसिंह देव शांत झाले आणि त्यांनी लक्ष्मीला आलिंगन दिले. दोघेही देव संतुष्ट होऊन त्या वेळी वर देऊ लागले.
तया समयिं औदुंबरासी देती वर हृषीकेशी । " सदा फळित तूं होसी । ‘कल्पवृक्ष ‘ तुझे नाम ॥१७॥	त्या वेळी हृषीकेशांनी (विष्णूंनी) औदुंबराला वर दिला: "तू नेहमी फळे देणारा होशील. तुझे नाव 'कल्पवृक्ष' असेल."
जे जन भजती भक्तीसीं । काम्यं होय त्वरितसीं । तुज देखतांचि परियेसीं । उग्र विष शांत होय ॥१८॥	जे लोक भक्तीने तुझी पूजा करतील, त्यांच्या इच्छा त्वरित पूर्ण होतील. तसेच, तुला पाहताच उग्र विष शांत होईल, हे ऐक.
जे सेवितील मनुष्यलोक । अखिलकाम्य पावोनि एक । फळ प्राप्त होय निके । पापावेगळा होय नर ॥१९॥	जे मनुष्य तुझे सेवन करतील, त्यांना सर्व इच्छा पूर्ण होऊन उत्तम फळ मिळेल आणि मनुष्य पापापासून मुक्त होईल.
वांझ नारी सेवा करितां । पुत्र होतील तिसी त्वरिता । जे नर असतील दैन्यपीडिता । सेवितं होतील श्रियायुक्त ॥२०॥	वांझ स्त्री तुझी सेवा केल्यास तिला त्वरित पुत्र होतील. जे लोक दारिद्र्याने पीडलेले असतील, ते तुझे सेवन केल्यास श्रीमंत होतील.
तुझी छायीं बैसोन । जे जन करिती जपानुष्ठान । अनंत फळ होय ज्ञान । कल्पिलें फळ होय त्यांसी ॥२१॥	तुझ्या छायेखाली बसून जे लोक जप आणि अनुष्ठान करतील, त्यांना अनंत ज्ञानाचे फळ मिळेल आणि कल्पिलेले फळ प्राप्त होईल.
तुझे छायीं जळांत । स्नान करितां पुण्य बहुत । भागीरथीस्नान करीत । तितुकें पुण्य परियेसा ॥२२॥	तुझ्या छायेखालील पाण्यात स्नान केल्यास खूप पुण्य मिळते. भागीरथी (गंगा) मध्ये स्नान केल्याएवढेच पुण्य मिळते, हे ऐक.
तुज सेविती त्या नरासी । व्याधि नव्हती कवणे दिवसीं । ब्रह्महत्यादि महादोषी । परिहार होती परियेसा ॥२३॥	जे मनुष्य तुझी सेवा करतील, त्यांना कधीही व्याधी (आजार) होणार नाहीत. ब्रह्महत्येसारखे मोठे दोषही दूर होतील, हे ऐक.
जें जें कल्पूनि मानसी । तुज सेविती भावेसीं । कल्पना पुरती भरंवसी । कलियुगी कल्पवृक्ष तूंचि ॥२४॥	मनात जे जे कल्पून लोक भावनेने तुझी सेवा करतील, त्यांच्या सर्व इच्छा खचित पूर्ण होतील. कलियुगात तूच कल्पवृक्ष आहेस.
सदा वसों तुजपाशीं । लक्ष्मीसहित शांतीसी ” । म्हणोनि वर देती हर्षी । नरसिंहमूर्ति तये वेळी ॥२५॥	"आम्ही लक्ष्मीसह शांतीने नेहमी तुझ्या जवळ राहू." असे म्हणून नरसिंह मूर्तींनी त्या वेळी आनंदाने वर दिला.
ऐसा वृक्ष औदुंबर । कलियुगीं तोचि कल्पतरु । नरसिंहमूर्ति होतां उग्र । शांत झाली तयापाशी ॥२६॥	औदुंबराचा वृक्ष असा आहे. कलियुगात तोच कल्पवृक्ष आहे. उग्र झालेली नरसिंह मूर्ती त्याच्याजवळ शांत झाली.
याकारणे श्रीगुरुमूर्ति नृसिंहमंत्र उपासना करिती । उग्रत्वाची करावया शांति । औदुंबरी वास असे ॥२७॥	याच कारणामुळे श्रीगुरुमूर्ती नृसिंह मंत्राची उपासना करतात आणि उग्रत्वाला शांत करण्यासाठी औदुंबरापाशी वास करतात.
अवतार आपण तयाचे स्थान आपुलें असे साचें । शांतवन करावया उग्रत्वाचे । म्हणोनि वास औदुंबरी ॥२८॥	ते स्वतः (नृसिंहाचे) अवतार आहेत आणि औदुंबर हे त्यांचे खरे स्थान आहे. उग्र स्वभावाला शांत करण्यासाठी ते औदुंबरापाशी वास करतात.
सहज वृक्ष तो औदुंवर । कल्पवृक्षसमान तरु । विशेषें वास केला श्रीगुरु । कल्पिली फळे तेथे होती ॥२९॥	तो औदुंबर वृक्ष स्वाभाविकपणे कल्पवृक्षासारखा आहे. त्यातही श्रीगुरूंनी तिथे विशेष वास केला आहे, त्यामुळे कल्पिलेली फळे तेथे मिळतात.
तया कल्पद्रुमातळी । होते श्रीगुरुस्तोममौळी । ब्रह्मा-विष्णु-नेत्रभाळी । देह मानुषी धरोनियां ॥३०॥	त्या कल्पवृक्षाखाली श्रीगुरु (जो ब्रह्मा-विष्णु-शिवाच्या स्वरूपात आहे) मानवी देह धारण करून होते.
भक्तजनां तारणार्थ । पावन करिती समस्त तीर्थ । अवतार त्रयमूर्ति गुरुनाथ । भूमीवरी वर्तत असे ॥३१॥	भक्तजनांना तारण करण्यासाठी आणि सर्व तीर्थांना पावन करण्यासाठी त्रिमूर्तींचे अवतार असलेले गुरुनाथ पृथ्वीवर वावरत होते.
वृक्षातळी अहर्निशीं । श्रीगुरु असती गौप्येसी । माध्यान्हकळसमयासी । समारंभ होय तेथें ॥३२॥	श्रीगुरु रात्रंदिवस (अहर्निशी) त्या वृक्षाखाली गुप्तपणे असतात. माध्यान्ह (दुपारच्या) वेळी मात्र तिथे एक समारंभ होतो.
अमरेश्वर्संनिधानीं । वसई चौसष्ट योगिनी । पूजा करावया माध्यान्ही । श्रीगुरुजवळी येती नित्य ॥३३॥	अमरेश्वराच्या सान्निध्यात चौसष्ट योगिनी (चौसष्ट शक्ती) राहतात. त्या नित्य माध्यान्ही श्रीगुरूंची पूजा करण्यासाठी त्यांच्याजवळ येतात.
नमन करूनि श्रीगुरूसी । नेती आपुले मंदिरासी । पूजा करिती विधीसीं । गंधपरिमळ-कुसुमें ॥३४॥	श्रीगुरूंस नमस्कार करून त्या त्यांना आपल्या मंदिरात घेऊन जातात आणि गंध, सुवासिक फुले इत्यादींनी विधीपूर्वक पूजा करतात.
आरोगोनि तयां घरी । पुनरपि येती औदुंबरी । एके समयी द्विजवरी । विस्मय करिती देखोनियां ॥३५॥	त्यांच्या घरी भिक्षा (भोजन) करून श्रीगुरु पुन्हा औदुंबराकडे येतात. एके वेळी काही श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी हे पाहून आश्चर्य केले.
म्हणती अभिन याति कैसा । न क्री भिक्षा ग्रामांत ऐसा । असतो सदा अरण्यवासा । कवणेपरी काळ कंठी ॥३६॥	ते म्हणाले: हा यती (संन्यासी) कसा आहे? हा गावात भिक्षा मागत नाही. नेहमी अरण्यात (वनात) राहतो. हा आपला काळ कसा घालवतो?
पाहूं याचें वर्तमान । कैसा क्रमितो दिनमान । एखादा नर ठेवून । पाहो अंत यतीश्वराचा ॥३७॥	आपण याचे खरे वर्तमान पाहू या, हा दिवस कसा घालवतो. एखाद्या माणसाला ठेवून या यतीश्वराचा शेवट (रहस्य) पाहू या.
ऐसं विचारूनि मानसी । गेले संगमस्थानासी । माध्यान्हसमयी तयांसी । भय उअपजलें अंत:करणीं ॥३८॥	मनात असा विचार करून ते संगमस्थानाकडे गेले. परंतु माध्यान्ह वेळी त्यांच्या अंतःकरणात भय उत्पन्न झाले.
पाहूं म्हणती श्रीगुरूचा अंत । तेचि जाती यमपंथ । ऐसे विप्र मदोन्मत्त । अधोगतीचे तेचि इष्ट ॥३९॥	जे लोक श्रीगुरूंचा अंत (रहस्य) पाहू पाहतात, ते यममार्गाला (नरकाला) जातात. असे गर्वाने भरलेले ब्राह्मण अधोगतीला (वाईट गतीला) प्राप्त होतात.
उपजतां भय ब्राह्मणांसी । गेले आपुलें स्थानासी । गंगनुज थडियेसी । होता वृत्ति राखीत ॥४०॥	ब्राह्मणांना भय वाटल्यामुळे ते आपापल्या जागी परत गेले. (परंतु) गंगानुज (गंगा-वेणीच्या संगमाजवळ राहणारा) नावाचा एक मनुष्य नदीच्या काठावर वृत्ती (शेती-वाडी) सांभाळत होता.
त्याणें देखिले श्रीगुरुसी । आल्या योगिनी पूजेसी । गंगेमध्ये येतां कैसी । मार्ग जाहला जळांत ॥४१॥	त्याने श्रीगुरूंस पाहिले, तेव्हा योगिनी त्यांच्या पूजेसाठी आल्या होत्या. त्या गंगेतून येत असताना पाण्यात मार्ग कसा झाला!
विस्मय करी तो नरु । म्हणे कैसा यतीश्वरु । द्विभाग झाला गंगापूरु । केवी गेले गंगेंत ॥४२॥	तो मनुष्य आश्चर्यचकित झाला. तो म्हणाला: हा यतीश्वर कसा आहे? गंगेचे पाणी दुभंगले (दोन भाग झाले). ते गंगेत कसे गेले?
श्रीगुरुतें नेऊनि। पूजा केली त्या योगिनी। भिक्षा तेथें करूनि आले मागुती बाहेर ॥४३॥	त्या योगिनींनी श्रीगुरूंस नेऊन त्यांची पूजा केली. तेथे भिक्षा (भोजन) करून ते पुन्हा बाहेर आले.
पहात होता गंगानुज । म्हणे कैसे जाहले चोज । अवतार होईल ईश्वरकाज । म्हणोनि पूजिती देवकन्या ॥४४॥	गंगानुज हे पाहत होता. तो म्हणाला: काय आश्चर्य झाले! हा ईश्वरी कार्यासाठी अवतार असावा, म्हणूनच देवकन्या त्यांची पूजा करत आहेत.
येरे दिवसीं मागुती । हाती घेऊन आरति । देवकन्या ओंवाळिती । श्रीगुरूतें नमूनियां ॥४५॥	दुसऱ्या दिवशी पुन्हा देवकन्या हातात आरती घेऊन श्रीगुरूंस नमस्कार करून त्यांना ओवाळू लागल्या.
पुन्हा गंगाप्रवाहांत । श्रीगुरु निघाले योगिनीसहित । हो कां नर होता पहात । तोही गेला सर्वेचि ॥४६॥	श्रीगुरु योगिनींसह पुन्हा गंगाप्रवाहात निघाले. हो, जो मनुष्य (गंगानुज) पाहत होता, तोही त्यांच्यासोबत गेला.
नदीतीरी जातां श्रीगुरु । द्विभार जाहलें गंगेत द्वारु । भीतरी दिसे अनुपम्य पुर । रत्नखचित गोपुरेसीं ॥४७॥	श्रीगुरु नदीच्या तीरावर जाताच, गंगेच्या पाण्यात (त्यांच्यासाठी) दोन भागांचे द्वार (रस्ता) झाले. आत रत्नजडित गोपुरे असलेले एक अनुपम नगर दिसले.
अमरावतीसमान नगर जैसी तेजें दिनकर । श्रीगुरु जातांचि समस्त पुर। घेऊनि आलें आरति ॥४८॥	ते नगर अमरावतीसारखे, सूर्याच्या तेजाप्रमाणे होते. श्रीगुरु आत जाताच, संपूर्ण नगरी (नागरिक) त्यांची आरती घेऊन आली.
ओवाळून आरति । नेलें आपुले मंदिराप्रति सिंहासन रत्नखचिती । बैसो घालिती तया समयीं ॥४९॥	आरती ओवाळून त्यांना आपल्या मंदिरात नेले. त्या वेळी त्यांना रत्नजडित सिंहासनावर बसवले.
पूजा करिती विधीसीं । जे कां उपचार षोडशी । अनेकापरी षड्रसेसीं । आरोगिलें तये वेळीं ॥५०॥	त्यांनी षोडशोपचार विधीने पूजा केली. त्या वेळी श्रीगुरूने अनेक प्रकारच्या षड्रसांनी युक्त भोजन (आरोगिलें) केले.
श्रीगुरु दिसती तया स्थानीं । त्रैमूर्ति जैसा शुलपाणि । पूजा घेऊनि तत्क्षणीं । मग परतले तयेवेळी ॥५१॥	श्रीगुरु त्या स्थानी त्रिमूर्तींप्रमाणे (ब्रह्मा-विष्णू-महेश) दिसत होते. त्यांनी तत्काळ पूजा स्वीकारून तेथून परत निघाले.
देखोनियां तया नरासी । म्हणती तूं कां आलासी । विनवी तो नर स्वमियासी । सहज आलों दर्शनाते ॥५२॥	त्या मनुष्याला (गंगानुजाला) पाहून ते म्हणाले: तू कशाला आलास? तो मनुष्य गुरूंना विनंती करतो: "मी सहज दर्शनासाठी आलो."
म्हणोनि लागला गुरुचरणीं । तल्लीन होवोनि अंत:करणीं । म्हणे स्वामी गिरिजारमणा । होसी त्रयमूर्ति तुंचि एक ॥५३॥	असे म्हणून तो अंतःकरणाने तल्लीन होऊन गुरुचरणांना लागला. तो म्हणाला: "हे स्वामी, तुम्ही शिवासारखे (गिरिजारमण-शिवाचे रूप) आहात आणि तुम्हीच एकटे त्रिमूर्ती आहात."
न कळे तुझें स्वरूपज्ञान । संसारमाया वेष्टून । तूं तारक या भवाणी । उध्दरावे स्वामिया ॥५४॥	तुमचे स्वरूप ज्ञान (खरे स्वरूप) समजत नाही. तुम्ही संसार मायेने वेढलेले आहात. तुम्ही या संसारातून तारणारे आहात. हे स्वामी, माझा उद्धार करा.
तूं तारक विश्वासी । म्हणोनि भूमी अवतरलासी । अज्ञान म्हणिजे रजनीसी । ज्योति:स्वरूप तूंचि एक ॥५५॥	तुम्ही जगाला तारणारे आहात, म्हणूनच तुम्ही पृथ्वीवर अवतार घेतला आहे. अज्ञानरूपी रात्रीत (रजनीसी) तुम्हीच एकटे ज्योतीचे स्वरूप आहात.
तुझें दर्शन होय ज्यासी । सर्वाभीष्ट फळ होय त्यासी । इहपर अप्रयासी । जोडे नरा न लागतां क्षण ॥५६॥	ज्याला तुमचे दर्शन होते, त्याला सर्व इच्छित फळ मिळते. या लोकी आणि परलोकीचे सुख मनुष्याला कोणत्याही प्रयत्नाशिवाय (अप्रयासी) त्वरित मिळते.
ऐशापरी तो देखा । स्तुति करितो नर ऐका । संतोषूनि गुरुनायकें । आश्वासिले तया वेळी ॥५७॥	अशा प्रकारे तो मनुष्य स्तुती करत होता, ऐका. तेव्हा गुरुनायकांनी संतुष्ट होऊन त्याला आश्वासन दिले.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । तुझें दैन्य गेलें परियेसी । जें जें तूं इच्छिसी मानसी । सकळाभीष्ट पावशील ॥५८॥	श्रीगुरु त्याला म्हणाले: ऐक, तुझे दारिद्र्य दूर झाले आहे. तू मनात जी जी इच्छा करशील, ती सर्व तुला प्राप्त होईल.
येथील वर्तमान ऐसी । न सांगावे कवणासी । जया दिवशी प्रगट करिसी । तूतें हानी होईल जाण ॥५९॥	येथील (योगिनींच्या नगरीचे) हे वर्तमान कोणालाही सांगू नकोस. ज्या दिवशी तू हे प्रकट करशील, त्या दिवशी तुझे नुकसान होईल, हे लक्षात ठेव.
येणेंपरी तयासी । श्रीगुरु सांगती परियेसी । लाले औदुंबरापाशी । गंगानुज-समागमें ॥६०॥	अशाप्रकारे श्रीगुरु त्याला सांगत होते. ऐका, ते गंगानुजसोबत औदुंबरापाशी आले.
श्रीगुरूचा निरोप घेऊन । गेला गंगानुज आपण । वृत्तिस्थानीं जातांचि क्षण । निधान त्यासी लाधलें ॥६१॥	श्रीगुरूंचा निरोप घेऊन गंगानुज निघून गेला. आपल्या शेतीच्या (वृत्तीच्या) ठिकाणी जाताच त्याला लगेच गुप्त धन (निधान) मिळाले.
ज्ञानवं तो झाला नरु । नित्य सेवा करी तो गुरु । पुत्रपौत्र श्रियाकर । महानंदे वर्ततसे ॥६२॥	तो मनुष्य ज्ञानवान झाला. तो नेहमी श्रीगुरूंची सेवा करू लागला. तो पुत्र, नातू आणि श्रीमंतीसह (श्रियाकर) खूप आनंदात (महानंदे) राहत होता.
भक्तिभावें श्रीगुरुसी । नमन करी प्रतिदिवसीं । सेवा करी कलत्रेंसी । एकोभावेंकरूनियां ॥६३॥	तो रोज भक्तिभावाने श्रीगुरूंस नमस्कार करत असे आणि पत्नीसह (कलत्रेंसी) एकोप्याने त्यांची सेवा करत असे.
वर्तता ऐसे एके दिवसी । आली पौर्णिमा माघमासीं । नमन करूनि श्रीगुरूसी । विनवीतसे तो भक्त ॥६४॥	असे घडत असताना एकदा माघ महिन्याची पौर्णिमा आली. तो भक्त श्रीगुरूंस नमस्कार करून विनंती करू लागला.
म्हणे स्वामी जगद्गुरु । माघस्नानी प्रयाग थोरु । म्हणोनि सांगती द्विजवरु । काशीपूर महाक्षेत्र ॥६५॥	तो म्हणाला: हे स्वामी जगद्गुरू, माघ महिन्यात प्रयागला स्नान करणे खूप महत्त्वाचे आहे, असे श्रेष्ठ ब्राह्मण सांगतात. तसेच काशीपूर हे महाक्षेत्र आहे.
कैसे प्रयाग गयास्थान । कैसें वाराणसी भुवन । नेणों आपण यातिहीन । कृपा करणें स्वामिया ॥६६॥	प्रयाग आणि गया हे स्थान कसे आहे, वाराणसी नगरी (भुवन) कशी आहे, ते मी हीन जातीचा असल्यामुळे जाणत नाही. हे स्वामी, कृपा करा.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । पंचगंगासंगमेंसी । ‘ प्रयाग ‘ जाणावें भरंवसी । ‘ काशीपुर ” तें जुगुळ ॥६७॥	श्रीगुरु त्याला म्हणाले: पंचगंगा संगमाचे ठिकाण हेच ‘प्रयाग’ आहे असे खचित समज. ‘काशीपूर’ (अमरेश्वर क्षेत्र) तेच जुळणारे स्थान आहे.
दक्षिण ‘ गया’ कोल्हापुर । त्रिस्थळी ऐसें मनोहर । जरी पहासी प्रत्यक्षाकार । दावीन तुज चाल आतां ॥६८॥	कोल्हापूर हे दक्षिण 'गया' आहे. ही तिन्ही ठिकाणे (त्रिस्थळी) अशी सुंदर आहेत. जर तुला प्रत्यक्ष पाहण्याची इच्छा असेल, तर चल, मी तुला आता दाखवतो.
बैसले होते व्याघ्राजिनीं । धरी गा मागे दृढ करूनि । मनोवेगें तत्क्षणी । गेले प्रयागा प्रात:काळी ॥६९॥	श्रीगुरु वाघाच्या कातड्यावर (व्याघ्राजिनीं) बसले होते. 'मला पाठीमागून घट्ट धर', असे म्हणून ते तत्काळ मनाच्या वेगाने पहाटे प्रयागला गेले.
तेथे स्नान करूनि । गेले काशीस माध्याह्निं । विश्वनाथा दाखवूनि सर्वेचि गेले गयेसी ॥७०॥	त्यांनी तिथे स्नान केले आणि माध्यान्ही काशीला गेले. विश्वनाथाचे दर्शन घेऊन ते लगेच गयाला गेले.
ऐसी त्रिस्थळी आचरोनि । आले परतोनि अस्तमानीं । येणेपरी । तयास्थानीं । देखता झाला तो नर ॥७१॥	अशा प्रकारे तीन तीर्थांचे (त्रिस्थळी) आचरण करून ते संध्याकाळी (अस्तमानीं) परत आले. अशाप्रकारे तो मनुष्य त्या स्थानांचे दर्शन घेता झाला.
विश्वरूप जगन्नाथ । अखिल ठायीं असे वसत । औदुंबरी प्रीति बहुत । नित्य तेथें वसतसे ॥९६॥	विश्वरूप जगन्नाथ सर्व ठिकाणी वास करतात, पण औदुंबरावर त्यांचे खूप प्रेम आहे आणि तेथे ते नेहमी वास करतात.
श्रीगुरु मनीं विचारिती । आतां येथे गौप्य व्हावे ॥७२॥ऐसेपरी तयास्थानीं । प्रकट झाले श्रीगुरुमुनि अमरेश्वरातें पुसोनि । निघत झाले तये वेळी ॥७३॥	श्रीगुरु मनात विचार करू लागले की, 'आता येथून गुप्त व्हावे.' अशा प्रकारे श्रीगुरु त्या ठिकाणी प्रकट झाले. त्यांनी अमरेश्वरांना विचारून त्या वेळी तेथून प्रयाण केले (निघाले).
श्रीगुरु निघतां तेथोनि । आल्या चौसष्ट योगिनी । निनविताति करूणावचनीं । आम्हां सोडूनि केवीं जातां ॥७४॥	श्रीगुरु तेथून निघू लागताच चौसष्ट योगिनी आल्या आणि करुण वाणीने विनंती करू लागल्या: "आम्हाला सोडून तुम्ही कसे जात आहात?"
नित्य तुमचे दर्शनासी । तापत्रय हरती दोषी । अन्नपूर्णा तुम्हांपाशी । केवी राहुं स्वामिया ॥७५॥	रोज तुमच्या दर्शनाने आमचे तिन्ही ताप (तापत्रय) आणि दोष दूर होतात. तुम्ही जवळ नसताना आम्ही अन्नपूर्णा म्हणून कसे राहू, हे स्वामी?
येणेंपरी श्रीगुरुसी । योगिनी विनविती भक्तीसीं । भक्तवत्सलें संतोषीं । दिधला वर वेळीं ॥७६॥	अशाप्रकारे योगिनी श्रीगुरूंस भक्तीने विनवत होत्या. तेव्हा भक्तवत्सल श्रीगुरूने संतुष्ट होऊन त्यांना वर दिला.
श्रीगुरु म्हणती तयांसी। सदा असों औदुंबरेसी । प्रकटार्थ जाणे पूर्वेसी । स्थान आमुचें येथेचि असे ॥७७॥	श्रीगुरु त्यांना म्हणाले: आम्ही नेहमी औदुंबरापाशी राहू. पूर्वेकडील (गाणगापूरचे) स्थान प्रकट आहे, पण आमचे मुख्य स्थान येथेच आहे.
तुम्ही रहावें येथें औदुंबरी । कल्पवृक्ष मनोहरी । अन्नपूर्णा प्रीतिकरीं । औदुंबरी ठेवितों ॥७८॥	तुम्ही या सुंदर कल्पवृक्ष औदुंबरापाशीच राहावे. मी अन्नपूर्णा तुमच्या प्रेमाने औदुंबरापाशी ठेवतो (तिथे अन्न पाण्याची कमतरता भासणार नाही).
कल्पवृक्ष औदुंबर । येथे असा तुम्ही स्थिर । अमरापुर पश्चिम तीर । अमर स्थान हेंचि जाणा ॥७९॥	कल्पवृक्ष असलेल्या औदुंबरापाशी तुम्ही स्थिर राहा. अमरापूरच्या पश्चिमेकडील हा किनारा हेच अमर स्थान (स्थिर स्थान) आहे, हे जाणून घ्या.
प्रख्यात होईल स्थान बहुत । समस्त नर पूजा करीत । मनकामना होय त्वरित । तुम्हीं त्यांसी साह्य व्हावे ॥८०॥	हे स्थान खूप प्रसिद्ध होईल. सर्व लोक पूजा करतील. त्यांची मनकामना त्वरित पूर्ण होईल. तुम्ही त्यांना मदत (साह्य) करावी.
तुम्हांसहित औदुंबरी । आमुच्या पादुका मनोहरी । पूजा करिती जे तत्परी मनकामना पुरती जाणा ॥८१॥	तुमच्यासह औदुंबरापाशी असलेल्या आमच्या सुंदर पादुकांची जे तत्परतेने पूजा करतील, त्यांच्या मनकामना पूर्ण होतील, हे जाणून घ्या.
येथे असे अन्नपूर्णा ।नित्य करिती आराधना । तेणें होय कामना । अतुर्विध पुरुषार्थ ॥८२॥	येथे अन्नपूर्णा आहे. जे नित्य तिची आराधना करतील, त्यांच्या इच्छा पूर्ण होऊन त्यांना चारही पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) मिळतील.
पापविनाशी काम्यतीर्थ । सिध्द्तीर्था स्नान करीत । सात वेळ स्नपन करीत तुम्हांसहित औदुंबरी ॥८३॥	'पापविनाशी', 'काम्यतीर्थ' आणि 'सिद्धतीर्थ' यांत स्नान करून, तसेच तुम्हांसहित औदुंबरापाशी सात वेळा स्नान केल्यास..
साठी वर्षे वांझेसी । पुत्र होती शतायुषी । ब्रह्महत्या पाप नाशी । स्नानमात्रे त्या तीर्था ॥८४॥	साठ वर्षांच्या वांझ स्त्रीलाही शंभर वर्षांचे आयुष्य असलेले पुत्र होतील आणि त्या तीर्थावर केवळ स्नान केल्याने ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट होईल.
सोमसूर्यग्रहणेसी । अथवा मास संक्रांतीसी । स्नान करिती फळें कैसी । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥८६॥	चंद्रग्रहण किंवा सूर्यग्रहण, अथवा महिन्याच्या संक्रांतीला स्नान केल्यास काय फळ मिळते, ते हे श्रोत्यांनो, एकाग्र चित्ताने ऐका.
श्रुंग-खूर-सुवर्णेसी । अलंकृत धेनूसी । सहस्त्र कपिला ब्राह्मणांसी । सुरनदीतीरी ऐका । भोजन दिल्हें फळ असे ॥८८॥	शिंगे आणि खुरे सोन्याने अलंकृत केलेल्या हजारो कपिला गाई ब्राह्मणांना देव नदीच्या (गंगा) तीरावर दान करून भोजन दिल्याचे फळ मिळते, हे ऐका.
औदुंबरवृक्षातळीं । जप करिती जे मननिर्मळी । कोटिगुणें होती फळें । होम केलिया तैसेंचि ॥८९॥	औदुंबराच्या वृक्षाखाली जे लोक निर्मळ मनाने जप करतात, त्यांना कोटि पटीने फळ मिळते. तसेच होम (यज्ञ) केल्यानेही तेच फळ मिळते.
रुद्र जपोनि एकादशी । पूजा करिती मनोमानसी । अतिरुद्र केले फळसदृशी । एकाचित्तें परियेसा ॥९०॥	एकादशीला रुद्राचा जप करून जे लोक मनोमन पूजा करतात, त्यांना एकाग्र चित्ताने अतिरुद्राच्या (मोठ्या रुद्रयज्ञाच्या) फळासारखे फळ मिळते, हे ऐका.
मंदगती प्रदक्षिणा । करितां होय अनंत पुण्य । पदोपदीं वाजपेययज्ञ । फळ तेथें परियेसा ॥९१॥	हळू चालून प्रदक्षिणा केल्यास अनंत पुण्य मिळते. प्रत्येक पावलावर वाजपेय यज्ञ केल्याचे फळ मिळते, हे ऐका.
नमन करितां येणेंपरीं। पुण्य असे अपरांपरी । प्रदक्षिणा दोन चारी । करूनी करणें नमस्कार ॥९२॥	अशा प्रकारे नमस्कार केल्याने अपरंपार (खूप जास्त) पुण्य मिळते. दोन किंवा चार प्रदक्षिणा करून नमस्कार करावा.
कुष्ठ असेल अंगहीन । त्याणें करणें प्रदक्षिणा । लक्ष वेळ करितां जाणा । देवासमान देह होय ॥९३॥	ज्याला कुष्ठरोग असेल किंवा जो अपंग असेल, त्याने प्रदक्षिणा करावी. एक लाख वेळा प्रदक्षिणा केल्यास त्याचा देह देवासारखा होतो, हे जाणून घ्या.
ऐसे स्थान मनोहरु । सहज असे कल्पतरु । म्हणोनि सांगतति गुरु । चौसष्ठ योगिनींसी ॥९४॥	असे हे मनोहर स्थान आहे. औदुंबर हा सहजच कल्पतरू आहे, असे गुरु चौसष्ट योगिनींना सांगत आहेत.
ऐसा निरोप देऊन । श्रीगुरु निघाले तेथून । जेथें होतें गाणगाभुवन । भीमातीरी अनुपम्य ॥९५॥	असा निरोप देऊन श्रीगुरु तेथून निघाले, जिथे भीमा नदीच्या तीरावर अनुपम गाणगापूर नावाचे स्थान होते.
विश्वरूप जगन्नाथ । अखिल ठायीं असे वसत । औदुंबरी प्रीति बहुत । नित्य तेथें वसतसे ॥९६॥	विश्वरूप जगन्नाथ सर्व ठिकाणी वास करतात, पण औदुंबरावर त्यांचे खूप प्रेम आहे आणि तेथे ते नेहमी वास करतात.
गौप्य राहोनी औदुंबरी । प्रकटरूपें गाणगापुरी । राहिले गुरु प्रीतिकरीं । प्रख्यात झाले परियेसा ॥९७॥	औदुंबरापाशी गुप्त राहून, श्रीगुरु गाणगापुरात प्रेमाने प्रकट रूपात राहिले आणि प्रसिद्ध झाले, हे ऐका.
सिध्द म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरुमहिमा आहे ऐसी । प्रकट झाले बहुवसी । गाणगापुरी परियेसा ॥९८॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: श्रीगुरूंचे माहात्म्य असे आहे. ते गाणगापुरात मोठ्या प्रमाणात प्रकट झाले, हे ऐका.
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार। भक्तिपूर्वक ऐकती नर । लाभे चतुर्विध पुरुषार्थ ॥९९॥	म्हणून सरस्वती गंगाधर गुरुचरित्राचा विस्तार सांगत आहेत. जे लोक भक्तीपूर्वक हे ऐकतील, त्यांना चार पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्राप्त होतील.
गुरुचरित्र कामधेनु । जे ऐकती भक्तजनु । त्यांचे घरी निधानु । सकळाभीष्टें पावती ॥१००॥	गुरुचरित्र हे कामधेनूसारखे आहे. जे भक्तजन ते ऐकतील, त्यांच्या घरी गुप्त धन (निधान) मिळेल आणि त्यांना सर्व इच्छा प्राप्त होतील.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिध्द-नामधारकसंवादे औदुबरवृक्षमहिमानं – योगिनीप्रतिदिनदर्शनं तथा वरप्रदानं नाम एकोनविशोऽध्याय: ॥१९॥ ॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ ओवी संख्या १०० ॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय विसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील विसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.