गुरुचरित्र अध्याय विसावा ।२० वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय विसावा

॥ ब्रह्मसमंधपरिहार-प्रेतजननीशोकनं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिध्दचिया चरणा । विनवीतसे कर जोडून । भक्तिभावेंकरूनि ॥१॥	शिष्यश्रेष्ठ नामधारक सिद्धांच्या चरणांना लागला आणि भक्तिभावाने हात जोडून विनंती करू लागला.
पुसतसे तयावेळी । माथा ठेवोनि चरणकमळी । जय जया सिध्द-स्तोममौळी । विनंति एक अवधारा ॥२॥	त्या वेळी चरणकमलांवर मस्तक ठेवून तो विचारू लागला: "जयजयकार असो, हे सिद्ध-श्रेष्ठ, माझी एक विनंती ऐका."
स्वामी निरोपिलें आम्हांसी । श्रीगुरु आले गाणगापुरासी । गौप्यरूपें अमरापुरासी । औदुंबरी असती म्हणतां ॥३॥	स्वामी, तुम्ही आम्हाला सांगितले की श्रीगुरु गाणगापूरला आले आहेत, पण गुप्त रूपात अमरेश्वरापाशी (अमरापुरात) औदुंबराखाली वास करतात.
वर देऊनि योगिनींसी । आपण आले प्रकटेसी । पुढे तया स्थानी कैसी । विस्तार झाला तें निरोपावें ॥४॥	योगिनींना वर देऊन ते स्वतः प्रकट रूपात (गाणगापूरला) आले. पुढे त्या औदुंबराच्या स्थानाचा कसा विस्तार झाला, ते सांगावे.
वृक्ष सांगसी औदुंबर । निश्चयें म्हणसी कल्पतरु । पुढे कवणा झाला वरु । निरोपावे दातारा॥५॥	तुम्ही औदुंबराचा वृक्ष सांगता आणि निश्चितच त्याला कल्पवृक्ष म्हणता. पुढे कोणाला वर मिळाला, ते सांगावे, हे दातारा.
शिष्यवचन ऐकोनि । संतोषला सिध्दमुनि । सांगतसे विस्तारुनि । औदुंबरास्थानमहिमा ॥६॥	शिष्याचे बोलणे ऐकून सिद्धमुनी संतुष्ट झाले आणि ते औदुंबराच्या स्थानाचा महिमा विस्ताराने सांगू लागले.
सिध्द म्हणे ऐक बाळा । किती सांगूं गुरुची लीळा । औदुंबरी सर्वकाळ । वास आपण असे जाणा ॥७॥	सिद्ध म्हणाले: "बाळा ऐक, मी गुरूंची किती लीळा सांगू! ते स्वतः औदुंबरापाशी सर्वकाळ वास करतात, हे जाणून घे."
जया नाम कल्पतरु । काय पुससी तयाचा वरु । जेथे वास श्रीगुरु॥ कल्पिलें फळ तेथें होय ॥८॥	ज्याचे नाव कल्पवृक्ष आहे, त्याच्या वराबद्दल (माहात्म्याबद्दल) काय विचारतोस? जिथे श्रीगुरूंचा वास असतो, तिथे कल्पिलेले (इच्छिलेले) फळ मिळते.
अमित झाला तेथें महिमा । सांगावया अशक्य आम्हां । एखादा सांगो दृष्टांत तुम्हां । शिष्योत्तमा नामधारक ॥९॥	तेथील महिमा खूप (अमित) झाला आहे, तो आम्हाला सांगणे अशक्य आहे. हे शिष्योत्तमा नामधारका, मी तुम्हाला एखादे उदाहरण (दृष्टांत) सांगतो.
‘शिरोळे’ म्हणिजे ग्रामेसी । विप्र एक परियेसीं । ‘गंगाधर’ नाम ऐसी । वेदरत होता जाणा ॥१०॥	शिरोळे नावाच्या गावात एक ब्राह्मण होता, ऐक. त्याचे नाव ‘गंगाधर’ असे होते आणि तो वेदात निष्णात होता, हे जाणून घे.
त्याची भार्या पतिव्रता । शांत असे सुशीलता । तिसी पुत्र होती ते सर्वेचि मृत्युता । कष्टतसे येणेंपरी ॥११॥	त्याची पत्नी पतिव्रता, शांत आणि सुशील होती. तिला झालेले सर्व पुत्र मरून जात असत, त्यामुळे ती अशा प्रकारे कष्टत होती.
पांच पुत्र तिसी झाले । सर्वेचि पंचत्व पावले । अनेक देव आराधिले । नव्हे कवणेपरी स्थिर ॥१२॥	तिला पाच पुत्र झाले, पण ते सर्व मृत्यू पावले (पंचत्व पावले). तिने अनेक देवांची आराधना केली, पण कोणताही पुत्र स्थिर राहिला नाही.
दु:ख करी ते नारी । व्रत उपवास अपरांपरी । पूर्वकर्म असे थोरी । स्थिर नोहे पुत्र तिसी ॥१३॥	ती स्त्री दु:ख करत होती. तिने अनेक (अपरांपरी) व्रत आणि उपवास केले. पण पूर्वकर्म मोठे असल्यामुळे तिचा पुत्र स्थिर राहिला नाही.
रहणी कर्मविपाकेसी । विचार करिती तिच्या दोषासी । पुत्रशोक व्हावयासी । सांगती पातकें तये वेळी ॥१४॥	कर्मविपाकाच्या (कर्माचे फळ) अनुसार राहणारे ब्राह्मण तिच्या दोषांचा विचार करू लागले आणि पुत्रशोक होण्यासाठी कोणती पापे कारणीभूत आहेत, ते त्या वेळी सांगू लागले.
सांगती विप्र विद्वज्जन । पुत्र न वांचती काय कारण । पूर्वजन्म-दोषगुण । विस्तार करिती तियेसी ॥१५॥	विद्वान ब्राह्मण तिला सांगू लागले: "पुत्र जिवंत का राहत नाहीत? याचे कारण काय आहे?" ते तिला पूर्वजन्मातील दोष आणि गुण विस्ताराने सांगू लागले.
गर्भपात स्त्रियांसी । जे जन करिती तामसी । पावती वांझ-जन्मासी । झाले पुत्र मरती जाणे ॥१६॥	ज्या स्त्रिया क्रोधाने (तामसी) गर्भपात करतात, त्यांना पुढच्या जन्मी वांझ जन्म मिळतो आणि झालेले पुत्रही मरतात, हे जाणून घे.
अश्ववध गोवध करी । वांझ होय सदा ज्वरी । एकदा परद्रव्य अपहारी । अपुत्री होय तो जाणा ॥१७॥	जो अश्ववध (घोड्याचा वध) आणि गोवध (गाईचा वध) करतो, तो वांझ होतो आणि नेहमी तापग्रस्त राहतो. तसेच, एकदा दुसऱ्याचे धन चोरणाराही अपुत्री (पुत्रहीन) होतो, हे जाणून घे.
विप्र म्हणती तियेसी । तुझे पूर्वजन्म-दोषी । दिसतसे आम्हांसी । सांगूं ऐका एकचित्ते ॥१८॥	ब्राह्मण तिला म्हणाले: "तुझे पूर्वजन्मीचे दोष आम्हाला दिसत आहेत. आम्ही सांगतो, ते एकाग्र चित्ताने ऐक."
शोनेकगोत्री द्विजापाशीं । रीण घेतले द्रव्यासी । मागता तुवां न देसी । कष्टला बहुत तो ब्राह्मण ॥१९॥	तू शोणक गोत्राच्या एका ब्राह्मणाकडून धन (द्रव्य) कर्ज घेतले होतेस. त्याने मागितल्यावर तू ते दिले नाहीस, त्यामुळे तो ब्राह्मण खूप कष्टला.
लोभी होता तो ब्राह्मण । द्रव्यसंबंधे दिधला प्राण । आत्महत्या केलिया गुणें । तो पिशाच झाला असे ॥२०॥	तो ब्राह्मण लोभी होता. धन न मिळाल्याच्या संबंधामुळे त्याने प्राण सोडला. आत्महत्या केल्यामुळे तो पिशाच झाला आहे.
गर्भपात करी तो तुज । जाहल्या मृत्यु करी तो द्विज । तुझें कर्म असे सहज । आपली जोडी भोगावी ॥२१॥	तो ब्राह्मणच तुझ्या गर्भाचा पात करतो. पुत्र झाल्यावर तोच त्याला मारतो. तुझे कर्म असेच आहे. तुला तुझ्या कर्माचे फळ भोगावे लागेल.
ऐकोनी ब्राह्मणाचे वचन । विप्रवनिता खेदे खिन्न । अनुतप्त होऊनि अंत:करण । द्विजचरणा लागली ॥२२॥	ब्राह्मणांचे बोलणे ऐकून ती ब्राह्मण पत्नी दु:खी झाली. अंतःकरणामध्ये पश्चात्ताप (अनुतप्त) होऊन ती ब्राह्मणांच्या चरणांना लागली.
कर जोडोनि तये वेळी । विनवीतसे करुणाबहाळी । माथा ठेवूनि चरणकमळी । पुसतसे तयावेळी ॥२३॥	त्या वेळी हात जोडून ती करुणापूर्ण वाणीने विनंती करत होती आणि चरणकमलांवर मस्तक ठेवून विचारत होती.
ऐसी पापिणी दुराचारी । बुडाल्यें पापाचे सागरी । स्वामी मातें तारी तारी । उपाय सांगणे म्हणतसे ॥२४॥	"मी अशी पापी आणि दुराचारी आहे. मी पापाच्या सागरात बुडाले आहे. हे स्वामी, मला वाचवा, वाचवा. उपाय सांगा," असे ती म्हणाली.
ऐसी पापें हळाहळी । अपत्ये भक्षिली चांडाळी । औषधी सांगा तुम्ही सकळी । म्हणोनी सभेसी विनवीतसे ॥२५॥	माझ्या या हळाहळ (अत्यंत त्रासदायक) पापांमुळे चांडाळपिशाचाने माझे पुत्र खाल्ले आहेत. तुम्ही सर्वजण यावर औषध (उपाय) सांगा, अशी ती सभेला विनंती करत होती.
विप्र म्हणती तियेसी । तुवां केली ब्रह्महत्या दोषी । अपहारिलें द्रव्यासी । ब्राह्मण पिशाच जाहला असे ॥२६॥	ब्राह्मण तिला म्हणाले: "तू ब्रह्महत्येसारखे पातक केले आहेस. तू धन चोरलेस, त्यामुळे तो ब्राह्मण पिशाच झाला आहे."
जधी मेला द्विजवर । केली नाहीं क्रियाकर्म-पर । त्याचें द्रव्य तुवां सारें । भोगिलें असे जन्मांतरी ॥२७॥	तो श्रेष्ठ ब्राह्मण जेव्हा मेला, तेव्हा तू त्याच्यासाठी कोणतेही क्रियाकर्म केले नाहीस आणि त्याचे सर्व धन तू जन्मांतरी भोगले आहेस.
त्यासी करणें उध्दारगति । सोळावें कर्म करावें रीतीं । द्रव्य द्यावें एकशती । तया गोत्रद्विजासी ॥२८॥	तुला त्याला सद्गती (उद्धारगती) द्यावी लागेल. विधीनुसार सोळावे (श्राद्धादी) कर्म करावे. त्या शोणक गोत्राच्या ब्राह्मणाला शंभर (एकशत) द्रव्य (मुद्रा) द्यावे.
तेणें होय तुज बरवें । एकोभावें आचरावें । कृष्णतीरी वास करावें । एक मास उपवासी ॥२९॥	त्यामुळे तुझे चांगले होईल. हे तू एकोभावाने आचरावयास हवे. कृष्णा नदीच्या तीरावर एक महिना उपवास करून वास करावा.
पंचगंगासंगमेसी । तीर्थे असती बहुवसी । औदुंबरवृक्षासी । आराधावें परियेसा ॥३०॥	पंचगंगा संगमाजवळ अनेक तीर्थे आहेत. तू औदुंबराच्या वृक्षाची आराधना करावी, हे ऐक.
पापविनाशी करुनी स्नान । वेळ सात औदुंबरस्नपन । अभिषेकोनि श्रीगुरुचरण । पुन्हा स्नान काम्यतीर्थी ॥३१॥	पापविनाशी तीर्थात स्नान करून, औदुंबराला सात वेळा अभिषेक करावा. श्रीगुरूंच्या चरणांना अभिषेक करून पुन्हा काम्यतीर्थात स्नान करावे.
विधिपूर्वक श्रीगुरुचरणीं । पूजा करावी भावोनी॥ येणेंपरी भक्तीने । मास एक आचरावें ॥३२॥	विधीपूर्वक श्रीगुरूंच्या चरणांची भावाने पूजा करावी. अशा प्रकारे भक्तीने एक महिनाभर हे आचरण करावे.
स्थान असे श्रीगुरुचें । नरसिंहसरस्वतीचें । तुझे दोष जातील साचे । पुत्र होतील शतायुषी ॥३३॥	ते श्रीनृसिंहसरस्वती गुरूंचे स्थान आहे. तुझे दोष खचित दूर होतील आणि तुला शंभर वर्षांचे आयुष्य असलेले पुत्र होतील.
मास आचरोनी येणेंपरी । मग ब्राह्मणातें पाचारीं । द्रव्य द्यावें शौनकगोत्री । द्वीजवरासी एक शत ॥३४॥	अशाप्रकारे एक महिना आचरण करून मग ब्राह्मणाला बोलवावे आणि शौनक गोत्राच्या ब्राह्मणाला शंभर द्रव्य (मुद्रा) द्यावे.
त्याचेनि नामें कर्म सकळ । आचरावें मन निर्मळ । होतील तुझे कष्ट सफळ । श्रीगुरुनाथ तारील ॥३५॥	त्याच्या नावाने सर्व कर्मे निर्मळ मनाने आचरावी. तुझे कष्ट सफल होतील आणि श्रीगुरुनाथ तुला तारतील.
गुरुस्मरण करूनि मनीं । तूं पूजा करीं वो गुरुचरणीं । तुझें पाप होईल धुणी । ब्राह्मणसमंध परिहरेल ॥३६॥	तू मनात गुरूंचे स्मरण करून गुरुचरणांची पूजा कर. तुझे पाप धुतले जाईल आणि ब्राह्मणाचा समंध (पिशाचबाधा) दूर होईल.
ऐसें सांगतां द्विजवरीं । ऐकोनि सती चिंता करी । शतद्रव्य आमुच्या घरीं । कधीं न मिळे परियेसा ॥३७॥	श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी असे सांगितल्यावर ती पतिव्रता चिंता करू लागली: "शंभर द्रव्य (मुद्रा) आमच्या घरी कधीच मिळणार नाही, ऐका."
कष्ट करीन आपुले देहीं । उपवासादि पूजा पाहीं । मासोपवास एकोभावीं । करीन आपण गुरुसेवा ॥३८॥	मी माझ्या शरीरास कष्ट देईन. मी उपवास आणि पूजा करेन. मी एक महिन्याचा उपवास एकोभावाने करून स्वतः गुरुसेवा करेन.
येणेंपरी तये नारी । सांगे आपुले निर्धारीं । ऐकोनियां द्विजवरीं । निरोप देती तये वेळी ॥३९॥	अशाप्रकारे त्या स्त्रीने आपला निश्चय सांगितला. ते ऐकून श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी तिला त्या वेळी निरोप दिला.
विप्र म्हणती ऐक बाळे । तूर्ते द्रव्य इतुकें न मिळे । सेवा करीं वो मननिर्मळें । श्रीगुरुचरणीं तूं आतां ॥४०॥	ब्राह्मण म्हणाले: "बाळे ऐक, तुला इतके द्रव्य मिळणार नाही. तू आता निर्मळ मनाने श्रीगुरूंच्या चरणांची सेवा कर."
निष्कृति तुझिया पापासी ।श्रीगुरु करील परियेसीं। औंदुबरसंनिधेंसी । वास असे निरंतर ॥४१॥	ऐक, तुझ्या पापापासून तुझी सुटका (निष्कृती) श्रीगुरु करतील. ते औदुंबराच्या सान्निध्यात नेहमी वास करतात.
तो कृपाळू भक्तांसी । निवारील ब्रह्महत्यादोषासी । जितुकें येईल तुझ्या शक्तीसी । द्रव्य वेंची गुरुनिरोपें ॥४२॥	ते भक्तांवर कृपा करणारे आहेत. ते ब्रह्महत्येचा दोष दूर करतील. तुझ्या शक्तीनुसार जेवढे द्रव्य मिळेल, ते गुरूंच्या सांगण्यानुसार खर्च कर.
परिसोनि द्विजवचन । विप्रवनिता संतोषोन । गेली त्वरित ठाकोन । जेथें स्थान श्रीगुरूचें ॥४३॥	ब्राह्मणांचे बोलणे ऐकून ती ब्राह्मण पत्नी संतुष्ट झाली आणि जिथे श्रीगुरूंचे स्थान होते, तिथे ती त्वरित पोहोचली.
स्नान करूनि संगमासी । पापविनाशीं विधीसीं । सात वेळ स्नपनेसीं । करी औदुंबरी प्रदक्षिणा ॥४४॥	तिने संगमावर, पापविनाशी तीर्थात विधीनुसार स्नान केले आणि औदुंबराला सात वेळा अभिषेक करून प्रदक्षिणा केली.
काम्यतीर्थी करूनि स्नान । पूजा करूनि श्रीगुरुचरण । प्रदक्षिणा करूनि नमन । करीतसे उपवास ॥४५॥	तिने काम्यतीर्थात स्नान करून श्रीगुरूंच्या चरणांची पूजा केली आणि प्रदक्षिणा करून नमस्कार केला आणि उपवास केला.
येणेंपरी दिवस तीनी । सेवा करितां ते ब्राह्मणी । आला विप्र तिच्या स्वप्नीं । द्रव्य मागे शत एक ॥४६॥	अशा प्रकारे तीन दिवस ती ब्राह्मणी सेवा करत असताना, तो ब्राह्मण तिच्या स्वप्नात आला आणि शंभर द्रव्य (मुद्रा) मागू लागला.
अद्यापि जरी न देसी । घेईन तुझे प्राणासी । पुढें तुझ्या वंशासी । वाढों नेदीं अवधारीं ॥४७॥	"आताही जर तू दिले नाहीस, तर मी तुझे प्राण घेईन आणि पुढे तुझ्या वंशाची वाढ होऊ देणार नाही, हे लक्षात ठेव."
वायां करिसी तूं सायासी । पुत्र कैंचे तुझे वंशी । म्हणोनि कोपें मारावयासी । आला पिशाच स्वप्नांत ॥४८॥	"तू व्यर्थ प्रयत्न करत आहेस. तुझ्या वंशात पुत्र कोठून येणार?" असे म्हणून तो पिशाच रागाने तिला मारण्यासाठी स्वप्नात आला.
भयचकित ते वनिता । औदुंबराआड रिघतां । तंव देखिलें श्रीगुरुनाथा । तयापाठीं रिघाली ॥४९॥	ती स्त्री घाबरून (भयचकित) झाली आणि औदुंबराच्या आड लपू लागली. तेथे तिने श्रीगुरुनाथांना पाहिले आणि ती त्यांच्या पाठीमागे लपली.
अभय देवोनि नारीसी । वारिता झाला ब्राह्मणासी । पुसती श्रीगुरु तयासी । कां मारिसी स्त्रियेसी ॥५०॥	श्रीगुरूंनी त्या स्त्रीला अभय देऊन ब्राह्मणाला अडवले. श्रीगुरू त्याला विचारू लागले: "या स्त्रीला का मारतोस?"
विप्र विनवी श्रीगुरूसी । “जन्मांतरी आपणासी । अपहार केला द्रव्यासी । प्राण त्यजिला यास्तव ॥५१॥	ब्राह्मण श्रीगुरूंस विनंती करू लागला: "जन्मांतरात हिने माझे धन चोरले होते. त्यामुळेच मी प्राण सोडला आहे."
स्वामी कृपाळू सर्वांसी । आमुचे शत्रूचा पक्षपात करिसी । तुंही यतीश्वर तापसी । पक्षपात करूं नये ” ॥५२॥	"स्वामी, आपण सर्वांवर कृपा करणारे आहात. पण माझ्या शत्रूची बाजू घेत आहात (पक्षपात करत आहात). आपण यतीश्वर (संन्यासी) आहात, आपण पक्षपात करू नये."
ऐकोनि तयाचें वचन । श्रीगुरु म्हणती कोपोन । “उपद्रव देसी भक्तजना । तूंतें शिक्षा करूं जाण ॥५३॥	त्याचे बोलणे ऐकून श्रीगुरु रागाने म्हणाले: "तू माझ्या भक्तजनांना त्रास (उपद्रव) देतोस. तुला शिक्षा करेन, हे जाणून घे."
आम्ही सांगों जेंणें रीती । जरी ऐकसी हितार्थी । तुज होईल सद्गति । पिशाचत्व परिहरेल ॥५४॥	आम्ही जसे सांगतो, तसे जर तू तुझ्या हितासाठी ऐकलेस, तर तुला सद्गती मिळेल आणि तुझे पिशाचपण दूर होईल.
जें काय देईल विप्रवनिता । तुवां अंगिकारावें सर्वथा । जरी न ये तुझ्या चित्ता । जाईं आतां येथोन ॥५५॥	ही ब्राह्मण पत्नी जे काही देईल, ते तू पूर्णपणे स्वीकार. जर हे तुझ्या मनाला पटत नसेल, तर तू आता येथून निघून जा.
राखीव माझिया भक्तांसी । वंशोवंशी अभिवृध्दीसीं ; । पुनरपि जरी पाहूं येसी । शिक्षा करूं ” म्हणती गुरु ॥५६॥	"माझ्या भक्तांचे रक्षण कर. त्यांच्या वंशाची वाढ कर. जर तू पुन्हा तिला त्रास देण्यासाठी आलास, तर तुला शिक्षा करू," असे गुरु म्हणाले.
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विप्र-पिशाच करी नमन । ” स्वामी तुझे देखिले चरण । उध्दरावें आपणासी ॥५७॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून तो ब्राह्मण-पिशाच नमस्कार करू लागला: "स्वामी, मी तुमचे चरण पाहिले आहेत. माझा उद्धार करा."
जेणेंपरी आपणासी । होय गति उध्दरावयासी । निरोप देसी करुणेसीं । अंगिकारूं स्वामिया ” ॥५८॥	"ज्या प्रकारे माझा उद्धार होऊन मला गती मिळेल, असा निरोप (आदेश) आपण कृपेने द्याल, तो मी स्वीकारेन, हे स्वामी."
श्रीगुरु म्हणती तयासी । विप्रवनिता भावेसीं । करील कर्म दहा दिवशी । गति होईल तूतें जाणा ॥५९॥	श्रीगुरु त्याला म्हणाले: "ही ब्राह्मण पत्नी भावाने दहा दिवसांत कर्म (श्राद्धादी विधी) करील, त्यामुळे तुला गती मिळेल, हे जाणून घे."
येणेंपरी तयासी । निरोप देती स्त्रियेसी । जें असेल तुजपाशी । आचरीं कर्म तया नामीं ॥६०॥	अशा प्रकारे त्यांनी त्याला (पिशाचाला) निरोप दिला आणि त्या स्त्रीला सांगितले: "तुझ्याजवळ जे काही असेल, त्यातूनच तू त्याच्या नावाने कर्म आचर."
अष्टतीर्थी स्नान करी । तया नामें अवधारीं । सात दिवस येणेंपरी । स्नपन करीं औदुंबरा ॥६१॥	तू अष्टतीर्थात स्नान कर आणि त्याच्या नावाने ऐक. सात दिवस अशा प्रकारे औदुंबराला अभिषेक कर.
ब्रह्महत्या तुझे दोषी । जातील त्वरित भरंवसी । कन्या पुत्र पूर्णायुषी । होतील म्हणती श्रीगुरु ॥६२॥	"तुझे ब्रह्महत्येचे दोष त्वरित दूर होतील, हे खचित. तुला कन्या आणि पुत्र पूर्ण आयुष्य असलेले होतील," असे श्रीगुरु म्हणाले.
ऐसें देखोनि जागृतीं । विप्रवनिता भयचकिती । ज्ञाने पाहे श्रीगुरुमूर्ति । न विसंवे मनांत ॥६३॥	हे सर्व जागेपणी (स्वप्न पूर्ण झाल्यावर) पाहून ती ब्राह्मण पत्नी घाबरली. (पण नंतर) तिला ज्ञानाने श्रीगुरुमूर्ती दिसू लागल्या आणि तिने मनात त्यांचे विस्मरण होऊ दिले नाही.
श्रीगुरुनिरोपें दहा दिवस । केलें आचरण परियेस । ब्रह्महत्या गेला दोष । गति झाली ब्राह्मणासी ॥६४॥	श्रीगुरूंच्या आज्ञेनुसार तिने दहा दिवस आचरण केले, ऐक. ब्रह्महत्येचा दोष गेला आणि त्या ब्राह्मणाला (पिशाचाला) सद्गती मिळाली.
येरे दिवशी स्वप्नांत । प्रत्यक्ष आले श्रीगुरुनाथ । नारिकेल दोन देत । भरली ओंटी तियेची ॥६५॥	दुसऱ्या दिवशी श्रीगुरुनाथ प्रत्यक्ष तिच्या स्वप्नात आले आणि तिला दोन नारळ (नारिकेल) देऊन तिची ओंटी भरली.
म्हणे पारणें करीं वो तूं आतां । पुत्र होतील वेदरता । वाढे त्यांची संतति बहुता । चिंता न करीं अहो बाळे ॥६६॥	ते म्हणाले: "तू आता पारणा (उपवास सोडणे) कर. तुला वेदात निष्णात असलेले पुत्र होतील. त्यांची संतती खूप वाढेल. बाळे, तू चिंता करू नकोस."
गुरुनिरोपें आराधन । करिती दंपती मन:पूर्ण । प्रकट झाला श्रीगुरुराणा । संपर्क लोह-परिसापरी ॥६७॥	गुरुंच्या आज्ञेनुसार ते दांपत्य पूर्ण मनाने आराधना करू लागले. श्रीगुरुराजा प्रकट झाले (मदत करू लागले). त्यांचा संपर्क लोखंडाला सोन्यासारखा (परिसापरी) झाला.
गुरुनिरोपें आराधन । करिती दंपती मन:पूर्ण । प्रकट झाला श्रीगुरुराणा । संपर्क लोह परिसापरी ॥६८॥	(पुनरावृत्ती) गुरुंच्या आज्ञेनुसार ते दांपत्य पूर्ण मनाने आराधना करू लागले. श्रीगुरुराजा प्रकट झाले (मदत करू लागले). त्यांचा संपर्क लोखंडाला सोन्यासारखा (परिसापरी) झाला.
पुढें तया नारीसी। पुत्रयुग्म सद्वंशी । झाले श्रीगुरुकृपेसीं । एकचित्तें परियेसा ॥६९॥	पुढे त्या स्त्रीला श्रीगुरूंच्या कृपेने उत्तम वंशाचे दोन पुत्र झाले, हे एकाग्र चित्ताने ऐका.
व्रतबंध करिती ज्येष्ठासी । समांरंभ अनंत हर्षी । चौलकर्म दुजियासी । करूं पहाती मातापिता ॥७०॥	त्यांनी मोठ्या पुत्राचा व्रतबंध समारंभ खूप आनंदाने केला. आई-वडील दुसऱ्या पुत्राचे चौलकर्म (जावळ काढणे) करण्याचा विचार करू लागले.
समारंभ करी जननी । चौलकर्म करणें मनीं । पुत्रासी जाहली वर्षे तीन्ही । अत्योल्हास मानसीं ॥७१॥	आईने समारंभ करण्याचे ठरवले. तिच्या मनात चौलकर्म करण्याची इच्छा होती. पुत्राला तीन वर्षे पूर्ण झाली होती आणि तिला खूप आनंद झाला होता.
समारंभ अतिप्रीतीं । करिती झाली आयती । पूर्व दिवसी मध्यरात्रीं । आली व्याधि कुमरासी ॥७२॥	तिने मोठ्या प्रेमाने (अतिप्रीतीं) समारंभाची तयारी (आयती) केली. (पण) आदल्या दिवशी मध्यरात्री कुमाराला (मुलाला) रोग (व्याधी) झाला.
व्याधि असती अष्टोत्तर । एकाहूनि एक थोर । तयामध्यें जो का तीव्र । धनुर्वात तयासी ॥७३॥	रोग अनेक प्रकारचे (अष्टोत्तर-१०८) असतात, त्यापैकी एकाहून एक मोठा असतो. त्यापैकी जो तीव्र असतो, तो धनुर्वात (टेटॅनस) त्याला झाला.
अवयव वांकोनि । दिसे भयानक नयनी । येणेपरी दिवस तीन्ही । कष्टातसे तो बाळ ॥७४॥	त्याचे अवयव वाकडे झाले होते आणि तो दिसायला भयानक दिसत होता. अशा प्रकारे तो बाळ तीन दिवस कष्टत राहिला.
तया दिवशीं अस्तमानीं । पंचत्व पावला तत्क्षणी । शोक करिती जनक जननी । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥७५॥	त्याच दिवशी संध्याकाळी (अस्तमानीं) तो त्वरित मृत्यू पावला. आई-वडील शोक करू लागले, हे श्रोत्यांनो, एकाग्र चित्ताने ऐका.
आक्रोशोनि भूमीसी । आफळी शिर सत्राणेसीं । पाषाण घेवोनि उरासी । घात करी ते नारी ॥७६॥	ती स्त्री आक्रोश करून रागाने (सत्राणेसीं) जमिनीवर डोके आपटू लागली. दगड घेऊन छातीवर मारू लागली (घात करी).
देह टाकी धरणीवरी । निर्जीव होवोनि क्षणभरी । आठवी दु:ख अपरांपरी । नयनीं वाहे पूर्ण जळ ॥७७॥	तिने आपला देह जमिनीवर टाकला आणि क्षणभर ती निर्जीव झाली. ती अपरंपार दुःख आठवू लागली आणि तिच्या डोळ्यांतून पूर्णपणे पाणी वाहू लागले.
प्रेतपुत्रावरी लोळे । अलिंगोनि परिबळें । विष्टोनियां मायाजाळें । प्रलापीतसे ते नारी ॥७८॥	ती प्रेत झालेल्या पुत्रावर लोळू लागली. तिने त्याला प्रेमाने (परिबळें) आलिंगन दिले आणि मायाजालात गुरफटून (विष्टोनियां) ती स्त्री विलाप (प्रलाप) करू लागली.
म्हणे ताता पुत्रराया । प्राणरक्षका माझ्या प्रिया । मातें केवी सोडूनियां । जासी कठोर मन करूनि ॥७९॥	ती म्हणाली: "बाळा, पुत्रराजा, माझ्या प्राणरक्षका, माझ्या प्रियकरा, तू कठोर मन करून मला सोडून का जात आहेस?"
कोठें गेलासी खेळावया । स्तनींचें क्षीर जातसे वायां । शीघ्र येई गा ठाकोनियां । पुत्रराया परियेसीं ॥८०॥	"तू कुठे खेळायला गेला आहेस? माझ्या स्तनांमधील दूध वाया जात आहे. लवकर येऊन भेट (ठाकोनियां), पुत्रराजा, ऐक."
केवीं विसरूं तुझे गुण । माझा तूंचि निर्धान । तुझे गोजिरें बोलणें । केवीं विसरूं पुत्रराया ॥८१॥	"मी तुझे गुण कसे विसरू? तूच माझे गुप्त धन आहेस. तुझे सुंदर बोलणे मी कसे विसरू, पुत्रराजा?"
तुझे रूपासारखा सुत । केवी देखों मी निश्चित । निधान देखत्यें स्वप्नांत । तैसें मज चाळ्विलें ॥८२॥	"तुझ्या रूपासारखा पुत्र मला निश्चितच कसा पाहायला मिळेल? मी स्वप्नात गुप्त धन पाहिले, पण जणू त्याने मला फसविले (चाळ्विलें)."
पुत्र व्यालें पांच आपण । त्यात तूं एक निधन । जधीं झालें गर्भधारण । तैपासाव संतोष ॥८३॥	"मला पाच पुत्र झाले, पण त्यात तू एकटाच धन (अमूल्य) होतास. जेव्हापासून गर्भधारणा झाली, तेव्हापासून आनंद होता."
डोहळे मज उत्तम होती । कधी नसे मी दुश्चिती । अत्योल्हास नवमासांतीं । पुत्र होईल म्हणोनि ॥८४॥	"मला उत्तम डोहळे (गरोदरपणाचे पदार्थ खाण्याची इच्छा) झाले. मी कधीही दुःखी (दुश्चिती) नव्हते. नऊ महिन्यांच्या शेवटी पुत्र होईल म्हणून खूप आनंद (अत्योल्हास) होता."
श्रीगुरूंनी दिधला मातें वर । पुत्र होईल निर्धार । त्याणें मज हर्ष फार । वरद पिंड म्हणोनि॥८५॥	"श्रीगुरूने मला वर दिला होता की, पुत्र निश्चित होईल. त्यामुळे मला खूप आनंद झाला. तू वरदान मिळालेला पिंडासारखा (शरीर) होतास."
जघीं तुज प्रसूत जाहल्यें । अनंत सौख्य मीं लाधलें । प्राणप्रिया तुज मीं पोसिलें । आमुतें रक्षिसी म्हणोनि ॥८६॥	"मी तुला जन्म दिला, तेव्हा मला अनंत सुख मिळाले. हे प्राणप्रिया, तू आमचे रक्षण करशील म्हणून मी तुला वाढवले."
मज भरंवसा तुझा बहुत । वृध्दाप्याचा पोषक म्हणत । आम्हांसी सांडूनि जातां उचित । धर्म नव्हे पुत्रराया ॥८७॥	"मला तुझ्यावर खूप विश्वास होता. तू म्हातारपणाचा आधार (पोषक) होशील, असे वाटले होते. आम्हाला सोडून जाणे योग्य नाही. हा धर्म नाही, पुत्रराजा."
दु:ख झालें मज बहुत ।विसरल्यें बाळा तुज देखत । तूं तारक आमुचा सत्य । म्हणोनि विश्वास केला जाण ॥८८॥	"मला खूप दुःख झाले आहे. बाळा, तुला पाहून मी दुःख विसरले होते. तूच आमचा तारणारा आहेस, असा विश्वास ठेवला होता."
ऐंसें नानापरी देखा । दु:ख करी ते बाळिका । निवारण करिती सकळ लोक । वाया दु:ख तूं कां करिसी ॥८९॥	अशा प्रकारे ती स्त्री अनेक प्रकारे दुःख करत होती, पाहा. सर्व लोक तिचे सांत्वन करत होते: "तू उगाच दुःख का करत आहेस?"
देवदानवऋषेश्वरांसी । होणार न चुके परियेसीं । ब्रह्मा लिही ललाटेंसी। तेचि अढळ जाण सत्य ॥९०॥	"देव, दानव आणि ऋषीश्वरांनाही जे होणार आहे, ते टळत नाही, ऐक. ब्रह्मदेवाने कपाळावर जे लिहिले आहे, तेच सत्य आणि स्थिर असते, हे जाणून घे."
अवतार होताति हरिहर । तेही न राहती स्थिर । उम्ही तरी मनुष्य नर । काय अढळ तुम्हांसी॥९१॥	"विष्णू आणि महेश (हरिहर) यांचे अवतारही स्थिर (कायम) राहत नाहीत. तुम्ही तर मनुष्य आहात, तुमच्यासाठी काय स्थिर असणार?"
येणेंपरी सांगती जन । आणखी दु:ख आठवी मन । म्हणे मातें दिधलीं जाण । स्थिर म्हणोनि दोन्ही फळें ॥९२॥	अशा प्रकारे लोक तिला सांगत असताना तिच्या मनात आणखी दुःख आले. ती म्हणाली: "मला तर (श्रीगुरूंनी) दोन स्थिर फळे (पुत्र) दिली होती."
श्रीगुरु-नरसिंहसरस्वती । भूमंडळीं महाख्याति । औदुंबरी सदा वसती । त्यांणी दिधले मज सुत ॥९३॥	"श्रीगुरू नृसिंहसरस्वतींची पृथ्वीवर मोठी कीर्ती आहे. ते औदुंबरीखाली नेहमी वास करतात. त्यांनीच मला पुत्र दिला होता."
त्याचे बोल केवी मिथ्या । मातें दिधला वर सत्या । त्यासी घडो माझी हत्या। पुत्रासवें देईन प्राण ॥९४॥	"त्यांचे बोलणे कसे खोटे ठरेल? त्यांनी मला खरे वरदान दिले होते. जर ते खोटे ठरले, तर त्यांची हत्या (पाप) माझ्या माथी लागो. मी पुत्रासोबत प्राण देईन."
म्हणोनि आठवी श्रीगुरूसी । देवा मातें गांजिलेंसी । विश्वास केला मी तुम्हांसी । सत्य वाक्य तुझें म्हणत ॥९५॥	असे म्हणून ती श्रीगुरूंचे स्मरण करू लागली: "देवा, मला त्रास दिलास (गांजिलेंसी). मी तुमच्यावर विश्वास ठेवला. तुमचे वाक्य सत्य आहे, असे मानले."
सत्यसंकल्प तूंचि होसी । म्हणोनि होत्यें विश्वासीं । घात केला गा आम्हांसी । विश्वासघातकी केवी न म्हणों ॥९६॥	"तुम्हीच सत्य संकल्प करणारे आहात, म्हणूनच मी तुमच्यावर विश्वास ठेवला होता. तुम्हीच आमचा घात केला आहे. तुम्हाला विश्वासघातकी का म्हणू नये?"
त्रयमूर्तीचा अवतारु । तुंचि नरसिंहसरस्वती गुरू। ध्रुवा विभीषणा दिधला वरु । केवीं सत्य म्हणों आतां ॥९७॥	"तुम्ही त्रिमूर्तींचे अवतार आहात, तुम्हीच नृसिंहसरस्वती गुरु आहात. तुम्ही ध्रुव आणि विभीषणाला वर दिला, तो आता कसा खरा मानायचा?"
विश्वास केला तुझे बोलें । आतां मातें उपेक्षिलें । माझ्या मनीं निश्चय केला । प्राण देईन तुम्हांवरी ॥९८॥	"मी तुमच्या शब्दावर विश्वास ठेवला, पण आता तुम्ही मला दुर्लक्षित (उपेक्षिलें) केले आहे. मी माझ्या मनात निश्चय केला आहे, मी तुमच्यावर (शपथ घेऊन) प्राण देईन."
लोक येती तुझ्या स्थानीं । सेवा करिती निवसोनि । औदुंबरी प्रदक्षिणा करूनि । पुरश्चरणें करिताति ॥९९॥	"लोक तुमच्या स्थानावर येतात आणि राहून सेवा करतात. औदुंबराला प्रदक्षिणा करून पुरश्चरण (जप) करतात."
आपण केलें पुरश्चरण । फळा आलें मज साधन । आतां तुजवरी देईन प्राण । काय विश्वास तुझ्या स्थानीं ॥१००॥	"मीही पुरश्चरण केले. माझे साधन फळाला आले (दोन पुत्र झाले). आता मी तुमच्यावर प्राण देईन. तुमच्या स्थानावर काय विश्वास ठेवायचा?"
कीर्ति होईल सृष्टींत । आम्हां केला तुवां घात । पुढें तुज भजती भक्त । काय भरंवसा तयांसी ॥१०१॥	"तुमची कीर्ती जगात होईल की, तुम्ही आमचा घात केला. पुढे जे भक्त तुमची भक्ती करतील, त्यांचा काय विश्वास (आधार)?"
ब्रह्मस्वदोषें पीडोन । दृढ धरिले तुझे चरण । अंगीकारोनि मध्यें त्यजणें । कवण धर्म घडतसे ॥१०२॥	"मी ब्रह्मस्वाच्या दोषाने पीडित असताना तुमचे चरण घट्ट धरले. तुम्ही स्वीकार करून मध्येच सोडणे, हा कोणता धर्म आहे?"
व्याघ्रातें धेनु भिऊन । जाय आणिकापाशीं ठासून । तोचि मारी तिचा प्राण । तयापरी झालें आपणासी ॥१०३॥	"वाघाला घाबरून गाय दुसऱ्याकडे धावत गेली आणि त्यानेच तिचा प्राण घेतला, तसेच माझ्यासोबत झाले आहे.
कीं एखादा पूजेसी । जाय देउळा संधीसी । तेंचि देऊळ तयासी । मृत्यु जोऊनि वर पडे ॥१०४॥	"किंवा एखादा माणूस पूजेसाठी देवळाच्या जवळ गेला आणि तेच देऊळ त्याच्यावर पडून त्याला मृत्यू आला."
तयपरी आपणासी । जाहलें स्वामी परियेसीं । माझ्या प्राणसुतासी । न राखिसी देवराया ॥१०५॥	"हे स्वामी, माझ्यासोबत तसेच झाले आहे, ऐका. देवाधिदेवा, तुम्ही माझ्या प्राणप्रिय पुत्राचे रक्षण केले नाही."
येणेंपरी अहोरात्री । दु:ख करीतसे ते नारी । उदय जाहला दिनकरीं । प्रात:काळीं परियेसा ॥१०६॥	अशा प्रकारे ती स्त्री रात्रंदिवस (अहोरात्री) दुःख करत होती, ऐका. सकाळी सूर्योदय (दिनकरीं) झाला.
द्विज ज्ञाते मिळोनि सकळी । येती तये स्त्रियेजवळी । वायां दु:ख सर्वकाळी । करिसी मूर्खपणें तूं ॥१०७॥	सर्व ज्ञानी ब्राह्मण एकत्र जमून त्या स्त्रीजवळ आले आणि म्हणाले: "तू मूर्खपणे नेहमी व्यर्थ दुःख का करत आहेस?"
जे जे समयीं होणार गति । ब्रह्मादिकां न चुके ख्याति । चला जाऊं गंगेप्रती । प्रेतसंस्कार करूं आतां ॥१०८॥	"ज्या वेळेला जे होणार आहे, ते ब्रह्मदेवालाही चुकले नाही, हे प्रसिद्ध आहे. चला, आता गंगेकडे जाऊ या आणि प्रेतावर अंत्यसंस्कार करू या."
ऐसें वचन ऐकोनि । महा आक्रोश करी मनी । आपणासहित घाला वन्ही । अथवा नेदी प्रेतासी ॥१०९॥	त्यांचे बोलणे ऐकून तिने मनात मोठा आक्रोश केला. ती म्हणाली: "मलाही याच्यासोबत अग्नीत टाका, नाहीतर मी प्रेत नेऊ देणार नाही."
आपणासहित बाळासी । करा पां अग्निप्रवेशी । येरवी नेदीं प्रेतासी । म्हणोनि उरीं बांधी बाळा ॥११०॥	"मला आणि बाळाला अग्नीत प्रवेश द्या. अन्यथा मी प्रेत नेऊ देणार नाही," असे म्हणून तिने बाळाला छातीशी घट्ट बांधले.
लोक म्हणती तियेसी । नव्हसी तूं स्त्री, कर्कशी । प्रेतासवें प्राण देसी । कवण धर्म सांग आम्हां ॥१११॥	लोक तिला म्हणाले: "तू स्त्री नाहीस, तर तू निर्दयी (कर्कशी) आहेस. प्रेतासोबत प्राण देणे, हा कोणता धर्म आहे, हे आम्हाला सांग."
नाहीं देखिलें न ऐकों कानीं । पुत्रासवें देती प्राण कोणी । वायां बोलसी मूर्खपणीं । आत्महत्या महादोष ॥११२॥	"पुत्रासोबत कोणी प्राण दिल्याचे पाहिले नाही किंवा ऐकले नाही. तू मूर्खपणे व्यर्थ बोलत आहेस. आत्महत्या करणे हा मोठा दोष (पाप) आहे."
नानापरी तियेसी । बोधिती लोक परियेसीं । निश्चय तिनें केला ऐसी । प्राण त्यजीन पुत्रासवें ॥११३॥	लोक तिला अनेक प्रकारे समजावत होते, ऐक. पण तिने निश्चय केला की, ती पुत्रासोबत प्राण देईल.
दिवस गेला दोन प्रहर । प्रेतासी करूं नेदी संस्कार । अथवा न ये गंगतीरा । ग्रामीं आकांत वर्तला ॥११४॥	दोन प्रहर (दुपार) वेळ झाली, तरी तिने प्रेतावर संस्कार करू दिले नाहीत आणि ती गंगेच्या तीरावरही आली नाही. त्यामुळे गावात मोठा गोंधळ (आकांत) झाला.
इतुकिया अवसरीं । आला एक ब्रह्मचारी । सांगे तिसी सविस्तारीं । आत्मज्ञान तये वेळीं ॥११५॥	इतक्या वेळात तिथे एक ब्रह्मचारी आला. त्याने त्या वेळी तिला आत्मज्ञान विस्ताराने सांगितले.
सिध्द म्हणे नामधारका । पुढें अपूर्व झालें ऐका । ब्रह्मचारी आला एका । बोधिता झाला ज्ञान तिसी ॥११६॥	सिद्ध नामधारकाला म्हणाले: "पुढे काय अद्भुत झाले, ते ऐक. एक ब्रह्मचारी आला आणि त्याने तिला ज्ञान दिले."
बाळ नव्हे तोचि गुरु । आला नरवेषधारु । नरसिंहसरस्वती अवतारु । भक्तवत्सल परियेसा ॥११७॥	तो ब्रह्मचारी दुसरा कोणी नसून साक्षात श्रीगुरु होते. ते नरवेष धारण करून आलेले नृसिंहसरस्वतींचे अवतार होते, जे भक्तवत्सल (भक्तांवर प्रेम करणारे) आहेत, हे ऐक.
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर सांगे गुरुचरित्राविस्तार । ऐकता होय मनोहर । शतायुषी पुरुष होय ॥११८॥	म्हणून सरस्वती गंगाधर गुरुचरित्राचा विस्तार सांगत आहेत. जो ऐकतो, तो आनंदित होतो आणि त्याला शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते.
भक्तिपूर्वक ऐकती जरी । व्याधि नव्हती त्यांचे । पूर्णायुषी ते होती अमरी । सत्य माना माझा बोल ॥११९॥	जे लोक भक्तिपूर्वक हे ऐकतील, त्यांना कधीही व्याधी (रोग) होणार नाहीत. ते पूर्णायुषी होतील आणि देवांसारखे होतील. माझे बोलणे सत्य माना.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिध्द-नामधारकसंवादे ब्रह्मसमंधपरिहार-प्रेतजननीशोकनं नाम विशोऽध्याय: ॥२०॥ ॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ११९ ॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय ऐकविसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील ऐकविसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.