गुरुचरित्र अध्याय बाविसावा । २२ वा । मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय २२ (बाविसावा)

॥ वंध्यामहिषीदोहनं ॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिद्धाचिया चरणा । कर जोडोनिया जाणा । विनवीतसे परियेसा ॥१॥	शिष्य नामधारक सिद्ध मुनींच्या चरणी लागला आणि हात जोडून त्यांना विनंती करू लागला.
जय जयाजी योगीश्वरा । शिष्यजनमनोहरा । तूचि तारक भवसागरा । अज्ञानतिमिराज्योती तू ॥२॥	"हे योगीश्वरा, तुमचा जयजयकार असो. तुम्ही शिष्यांचे मन जाणणारे, भवसागरातून तारून नेणारे आणि अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करणारे आहात."
तुझा चरणसंपर्क होता । झाले ज्ञान मज आता । परमार्थवासना तत्त्वतां । झाली तुझे प्रसादे ॥३॥	"तुमच्या चरणस्पर्शाने मला ज्ञान झाले आहे आणि तुमच्या प्रसादानेच माझ्या मनात परमार्थाची खरी गोडी निर्माण झाली आहे."
दाखविली गुरूची सोय । तेणे सकळ ज्ञान होय । तूचि तारक योगिराय । परमपुरुषा सिद्धमुनी ॥४॥	"तुम्ही मला गुरूंचा मार्ग दाखवला, ज्यामुळे मला सर्व ज्ञान प्राप्त झाले. तुम्हीच मला तारणारे परमपुरुष आणि श्रेष्ठ योगी आहात."
गुरुचरित्रकामधेनु । सांगितले मज विस्तारोनि । अद्यापि न धाय माझे मनु । आणिक आवडी होतसे ॥५॥	"तुम्ही मला कामधेनूप्रमाणे इच्छा पूर्ण करणारे गुरुचरित्र विस्तारपूर्वक सांगितले, तरीही माझे मन तृप्त झाले नाही, अजून ऐकण्याची मला ओढ लागली आहे."
मागे तुम्ही निरोपिले । श्रीगुरु गाणगापुरी आले । पुढे कैसे वर्तले । विस्तारावे दातारा ॥६॥	"मागे तुम्ही सांगितले की श्रीगुरू गाणगापुरात आले. आता पुढे काय घडले, हे विस्तारपूर्वक सांगावे."
ऐकोनि शिष्याचे वचन । सांगे सिद्ध संतोषोन । म्हणे शिष्या तू सगुण । गुरुकृपेच बाळक ॥७॥	शिष्याचे हे बोलणे ऐकून सिद्ध मुनी संतोषले आणि म्हणाले, "हे शिष्या, तू खरोखरच गुणी आणि गुरुकृपेस पात्र असा बाळ आहेस."
धन्य धन्य तुझे जीवन । धन्य धन्य तुझे मन । होसी तूचि पूज्यमान । या समस्त लोकांत ॥८॥	"तुझे जीवन आणि तुझे मन धन्य आहे. या सर्व लोकांत तूच पूजनीय झाला आहेस."
तुवा प्रश्न केलासी । संतोष माझ्या मानसी । उल्हास होतो सांगावयासी । गुरुचरित्रकामधेनु ॥९॥	"तू जो प्रश्न केलास, त्यामुळे माझ्या मनाला आनंद झाला आहे. हे गुरुचरित्र सांगताना मलाही मोठा उत्साह वाटतो."
पुढे वाढला अनंत महिमा । सांगतां असे अनुपमा । श्रीगुरु आले गाणगाभुवनी । राहिले संगमी गुप्तरूपे ॥१०॥	"पुढे श्रीगुरूंचा महिमा अनुपम असा वाढला. श्रीगुरू गाणगापुरात आले आणि संगमावर गुप्त रूपाने राहू लागले."
भीमा उत्तरवाहिनीसी । अमरजासंगमविशेषी । अश्वत्थ नारायण परियेसी । महावरद स्थान असे ॥११॥	"तिथे भीमा नदी उत्तरवाहिनी आहे आणि अमरजा नदीचा विशेष संगम आहे. तिथे अश्वत्थ वृक्ष आणि नारायणाचे स्थान असून ते अत्यंत पवित्र वरदस्थान आहे."
अमरजा नदी थोर । संगम झाला भीमातीर । प्रयागासमान असे क्षेत्र । अष्टतीर्थे असती तेतेह ॥१२॥	"अमरजा आणि भीमा यांचा संगम हा प्रयागासमान (काशी-प्रयाग इतकाच) पवित्र आहे. त्या ठिकाणी अष्टतीर्थे आहेत."
तया तीर्थांचे महिमान । अपार असे आख्यान । पुढे तुज विस्तारोन । सांगेन ऐक शिष्योत्तमा ॥१३॥	"त्या तीर्थांचा महिमा अफाट आहे. हे शिष्योत्तमा, मी तुला त्याचे आख्यान पुढे विस्ताराने सांगेन, ते तू ऐक."
तया स्थानी श्रीगुरुमूर्ति । होती गौप्य अतिप्रीती । तीर्थमहिमा करणे ख्याति । भक्तजनतारणार्थ ॥१४॥	"त्या ठिकाणी श्रीगुरू भक्तांच्या उद्धारासाठी आणि तीर्थमहिमा वाढवण्यासाठी गुप्तपणे वास्तव्य करत होते."
समस्त तीर्थे श्रीगुरुचरणी । ऐसे बोलती वेदपुराणी । त्यासी कायसे तीर्थ गहनी । प्रकाश करी क्षेत्रांसी ॥१५॥	"वेद-पुराणे सांगतात की सर्व तीर्थे श्रीगुरूंच्या चरणाशी आहेत. मग त्यांना तीर्थांची काय गरज? पण तीर्थांना पावन करण्यासाठीच ते तिथे राहिले."
भक्तजनतारणार्थ । तीर्थे हिंडे श्रीगुरुनाथ । गौप्य होती कलियुगात । प्रकट केली गुरुनाथे ॥१६॥	"भक्तांचा उद्धार करण्यासाठी श्रीगुरू तीर्थाटन करतात. कलियुगात जी तीर्थे गुप्त होती, ती श्रीगुरूंनी प्रगट केली."
तेथील महिमा अनुक्रमेसी । सांगो पुढे विस्तारेसी । प्रकट झाले श्रीगुरू कैसी । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥१७॥	"तेथील महिमा मी तुला क्रमाने आणि विस्ताराने सांगेन. श्रीगुरू तिथे कसे प्रगट झाले, ते आता एकाग्र चित्ताने ऐक."
ऐसा संगम मनोहर । तेथे वसती श्रीगुरुवर । त्रिमूर्तींचा अवतार । गौप्य होय कवणेपरी ॥१८॥	"अशा सुंदर संगमावर त्रिमूर्तींचे अवतार असलेले श्रीगुरू राहात होते. पण ते गुप्त कसे राहू शकतील?"
सहस्त्र किरणे सूर्यासी । केवी राहवेल गौप्येसी । आपोआप प्रकाशी । होय सहज गुण तयाचे ॥१९॥	"ज्याप्रमाणे हजारो किरणे असलेला सूर्य लपून राहू शकत नाही, तो आपोआप प्रकाशतो, तसेच श्रीगुरूंचे गुण आहेत."
वसती रानी संगमासी । जाती नित्य भिक्षेसी । तया गाणगापुरासी । माध्याह्नकाळी परियेसा ॥२०॥	"ते संगमावर अरण्यात राहात आणि रोज दुपारच्या वेळी गाणगापुरात भिक्षेसाठी जात असत."
तया ग्रामी द्विजवर । असती एकशत घर । होते पूर्वी अग्रहार । वेदपाठक ब्राह्मण असती ॥२१॥	"त्या गावात ब्राह्मणांची शंभर घरे होती. पूर्वी ते वेदपठण करणाऱ्या ब्राह्मणांचे गाव (अग्रहार) होते."
तया स्थानी विप्र एक । राहत असे सुक्षीण देख । भार्या त्याची पतिसेवक । पतिव्रताशिरोमणी ॥२२॥	"त्या गावात एक अत्यंत गरीब आणि शरीरानं कृश झालेला ब्राह्मण राहात होता. त्याची पत्नी मात्र पतीची सेवा करणारी मोठी पतिव्रता होती."
वर्तत असता दरिद्रदोषी । असे एक वांझ महिषी । वेसण घातली तियेसी । दंतहीन अतिवृद्ध ॥२३॥	"त्यांच्या गरिबीत त्यांच्याकडे एक म्हातारी, दात पडलेली आणि वांझ झालेली म्हैस होती."
नदीतीरी मळियासी । क्षारमृत्तिका वहावयासी । नित्य द्रव्य देती त्यासी । मृत्तिका क्षार वहावया ॥२४॥	"त्या म्हशीचा उपयोग नदीकाठच्या शेतात माती आणि खत वाहून नेण्यासाठी केला जाई. लोक त्याबदल्यात थोडे पैसे देत."
तेणे द्रव्ये वरो घेती । येणे रीती काळ क्रमिती । श्रीगुरुनाथ अतिप्रीती । येती भिक्षेसी त्याचे घरा ॥२५॥	"त्या पैशातून ते धान्य घेत आणि आपला उदरनिर्वाह करत. श्रीगुरू मोठ्या आवडीने रोज त्यांच्याच घरी भिक्षेला जात."
विप्र लोक निंदा करिती । कैचा आला यति म्हणती । आम्ही ब्राह्मण असो श्रोती । न ये भिक्षा आमुचे घरी ॥२६॥	"गावातील इतर ब्राह्मण निंदा करत की, 'हा कसला संन्यासी? आम्ही वेद जाणणारे श्रेष्ठ ब्राह्मण असून हा आमच्या घरी भिक्षेला येत नाही.'"
नित्य आमुचे घरी देखा । विशेष अन्न अनेक शाका । असे त्यजुनी यति ऐका । जातो दरिद्रियाचे घरी ॥२७॥	"'आमच्या घरी रोज पक्वान्ने आणि अनेक भाज्या असतात, पण ते सोडून हा यती त्या दरिद्री ब्राह्मणाकडे जातो.'"
ऐसे बोलती विप्र समस्त । भक्तवत्सल श्रीगुरुनाथ । प्रपंचरहित परमार्थ । करणे असे आपुल्या मनी ॥२८॥	"असे सर्व ब्राह्मण बोलत. पण श्रीगुरू भक्तवत्सल आहेत. त्यांना प्रपंचापेक्षा परमार्थ आणि मनातील शुद्ध भक्ती महत्त्वाची असते."
पाहे पा विदुराच्या घरा । प्रीती कैसी शार्ङगधरा । दुर्योधनराजद्वारा । कधी न वचे परियेसा ॥२९॥	"पाहा, श्रीकृष्णाचे विदुरावर किती प्रेम होते! ते दुर्योधनाच्या राजवाड्यात जेवायला गेले नाहीत, पण विदुराच्या घरी कण्या खाल्ल्या."
सात्त्विकबुद्धी जे वर्तती । श्रीगुरूची त्यांसी अतिप्रीति । इह सौख्य अपरा गति । देतो आपल्या भक्तांसी ॥३०॥	"जे सात्त्विक बुद्धीने वागतात, त्यांच्यावर श्रीगुरूंचे खूप प्रेम असते. ते भक्तांना इहलोकीचे सुख आणि परलोकीची गती देतात."
ऐसा कृपाळू परम पुरुष । भक्तावरी प्रेम हर्ष । त्यासी दुर्बळ काय दोष । रंका राज्य देउ शके ॥३१॥	"असे हे कृपाळू परमपुरुष आहेत. भक्तांवर त्यांचे प्रेम असते. मग भक्त गरीब असला तरी काय झाले? ते रंकालाही राजा बनवू शकतात."
जरी कोपे एखाद्यासी । भस्म करील परियेसी । वर देता दरिद्रियासी । राज्य होय क्षितीचे ॥३२॥	"जर ते कोणावर रागावले तर भस्म करू शकतात आणि प्रसन्न झाले तर दरिद्र्याला पृथ्वीचे राज्य देऊ शकतात."
ब्रह्मदेवे आपुल्या करे । लिहिली असती दुष्ट अक्षरे । श्रीगुरुचरणसंपर्के । दुष्टाक्षरे ती शुभ होती ॥३३॥	"ब्रह्मदेवाने ललाटावर जर काही वाईट नशीब (दुष्ट अक्षरे) लिहिले असेल, तर श्रीगुरूंच्या चरणस्पर्शाने ते बदलून शुभ होते."
ऐसे ब्रीद श्रीगुरुचे । वर्णू न शके माझे वाचे । थोर पुण्य त्या ब्राह्मणाचे । श्रीगुरु जाती तया घरा ॥३४॥	"असा श्रीगुरूंचा महिमा माझ्या वाचेने वर्णन करणे शक्य नाही. त्या गरीब ब्राह्मणाचे मोठे पुण्य होते म्हणून श्रीगुरू त्याच्या घरी जात."
वर्तत असता एके दिवसी । न मिळे वरू त्या ब्राह्मणासी । घरी असे वांझ महिषी । नेली नाही मृत्तिकेसी ॥३५॥	"एके दिवशी असे झाले की, त्या ब्राह्मणाला भिक्षा (वरू) मिळाली नाही. त्याची वांझ म्हैसही त्या दिवशी कामाला नेली नव्हती, ती घरीच होती."
तया विप्रमंदिरासी । श्रीगुरु आले भिक्षेसी । महा उष्ण वैशाखमासी । माध्याह्नकाळी परियेसा ॥३६॥	"त्याच वेळी कडक उन्हाच्या वैशाख महिन्यात दुपारी श्रीगुरू त्यांच्या घरी भिक्षेसाठी आले."
ऐसे श्रीगुरुकृपामूर्ति । गेले द्विजगृहाप्रती । विप्र गेला याचकवृत्ती । वनिता त्याची घरी असे ॥३७॥	"श्रीगुरू ब्राह्मणाच्या घरी गेले तेव्हा ब्राह्मण भिक्षा मागायला बाहेर गेला होता, त्याची पत्नी घरी होती."
भिक्षा म्हणता श्रीगुरुनाथ । पतिव्रता आली धावत । साष्टांगी दंडवत । करिती झाली तये वेळी ॥३८॥	"श्रीगुरूंनी 'भिक्षा' असा आवाज देताच ती पतिव्रता धावत बाहेर आली आणि तिने साष्टांग नमस्कार केला."
नमन करूनि श्रीगुरूसी । विनवीतसे भक्तीसी । आपला पती याचकवृत्तीसी । गेला असे अवधारा ॥३९॥	"नमस्कार करून ती विनंती करू लागली, 'माझे पती भिक्षा मागण्यासाठी बाहेर गेले आहेत.'"
उत्कृष्ट धान्य घरी बहुत । घेवोनि येतिल पती त्वरित । तववरी स्वामी बैसा म्हणत । पिढे घातले बैसावया ॥४०॥	"'ते लवकरच चांगले धान्य घेऊन येतील. तोपर्यंत स्वामींनी आसनावर बसावे,' असे म्हणून तिने बसायला पाट दिला."
श्रीगुरुमूर्ति हास्यवदन । बैसते झाले शुभासन । तिये विप्रस्त्रियेसी वचन । बोलती क्षीर का वो न घालिसी ॥४१॥	"श्रीगुरू हसून आसनावर बसले आणि तिला म्हणाले, 'तू मला दूध का वाढत नाहीस?'"
तुझे द्वारी असता महिषी । क्षीर काहो न घालिसी भिक्षेसी । आम्हाते तू का चाळविसी । नाही वरू म्हणोनिया ॥४२॥	"'तुझ्या दारात म्हैस असताना तू मला भिक्षेत दूध का देत नाहीस? पती नाही असे सांगून माझी बोळवण का करतेस?'"
श्रीगुरुवचन ऐकोन । विप्रवनिता करी नमन । वांझ महिषी दंतहीन । वृद्धत्व झाले तियेसी ॥४३॥	"हे ऐकून ती स्त्री म्हणाली, 'स्वामी, ही म्हैस वांझ, म्हातारी आणि दात पडलेली आहे.'"
उपजतांची आमुचे घरी । वांझ झाली दगडापरी । गाभा न वाचे कवणेपरी । रेडा म्हणोनि पोशितो ॥४४॥	"'ती आमच्या घरी जन्माला आल्यापासून दगडासारखी वांझ आहे. तिला कधी वासरू झाले नाही, आम्ही तिला रेड्याप्रमाणे पोसतो.'"
याचि कारणे तियेसी । वेसण घातली परियेसी । वाहताती मृत्तिकेसी । तेणे आमुचा योगक्षेम ॥४५॥	"'म्हणूनच तिच्या नाकात वेसण घातली आहे आणि ओझे वाहण्यासाठी तिचा वापर करतो. त्यावरच आमचा उदरनिर्वाह चालतो.'"
श्रीगुरु म्हणती तियेसी । मिथ्या बोलसी आम्हांसी । त्वरित जावोनिया महिषीसी । दुहूनि आणी क्षीर आम्हा ॥४६॥	"श्रीगुरू म्हणाले, 'तू खोटे बोलतेस. आताच जाऊन त्या म्हशीचे दूध काढ आणि मला आणून दे.'"
ऐसे वचन ऐकोनि । विश्वास झाला तिचे मनी । काष्ठपात्र घेवोनि । गेली ऐका दोहावया ॥४७॥	"त्यांचे हे वचन ऐकून तिच्या मनात विश्वास निर्माण झाला. तिने लाकडी भांडे घेतले आणि ती दूध काढायला गेली."
श्रीगुरुवचन ऐकोन । विप्रवनिता जाता क्षण । दुभली क्षीर संतोषोन । भरणे दोन तये वेळी ॥४८॥	"गुरूंच्या वचनावर विश्वास ठेवून ती जाताच, त्या वांझ म्हशीने पाना सोडून दोन भांडी भरून दूध दिले."
विस्मय करी विप्रवनिता । म्हणे ईश्वर हा तत्त्वता । याचे वाक्य परिसता । काय नवल म्हणतसे ॥४९॥	"तिला खूप आश्चर्य वाटले. ती म्हणाली, 'हे नक्कीच साक्षात ईश्वर आहेत. त्यांचे बोलणे किती चमत्कारिक आहे!'"
क्षीर घेवोनि घरात । आली पतिव्रता त्वरित । तापविती झाली अग्नीत । सवेचि विनवी परियेसा ॥५०॥	"ती लवकर दूध घेऊन घरात आली, ते गरम केले आणि विनंती केली."
श्रीगुरु म्हणती तियेसी । घाली हो क्षीर भिक्षेसी । जाणे आम्हा स्वस्थानासी । म्हणोनि निरोपिती तये वेळी ॥५१॥	"श्रीगुरू म्हणाले, 'आता मला भिक्षेत दूध दे, मला माझ्या स्थानी जायचे आहे.'"
परिसोनि स्वामीचे वचन । घेवोनि आली क्षीरभरण । केले गुरुनाथे प्राशन । अतिसंतोषे करूनिया ॥५२॥	"ते ऐकून ती दुधाने भरलेले भांडे घेऊन आली. श्रीगुरूंनी ते दूध अत्यंत आनंदाने प्राशन केले."
संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । वर देती अतिप्रीती । तुझे घरी अखंडिती । लक्ष्मी राहे निरंतर ॥५३॥	"संतोष पावून श्रीगुरूंनी प्रेमाने वर दिला, 'तुझ्या घरी अखंड लक्ष्मी वास करेल.'"
पुत्रपौत्री श्रियायुक्त । तुम्ही नांदाल निश्चित । म्हणोनि निघाले त्वरित । संगमस्थानासी आपुल्या ॥५४॥	"'तुम्ही मुले-नातवंडे आणि संपत्तीसह सुखाने राहाल.' असा आशीर्वाद देऊन ते संगमावर निघाले."
श्रीगुरु गेले संगमासी । आला विप्र घरासी । ऐकता झाला विस्तारेसी । महिमा श्रीगुरुमूर्तीचा ॥५५॥	"श्रीगुरू गेल्यावर थोड्या वेळाने ब्राह्मण घरी आला आणि त्याला हा सर्व महिमा समजला."
म्हणे अभिनव झाले थोर । होईल ईश्वरी अवतार । आमुच्या दृष्टी दिसे नर । परमपुरुष तोचि सत्य ॥५६॥	"तो म्हणाला, 'हा मोठा चमत्कार झाला. ते नक्कीच ईश्वरी अवतार आहेत. आपल्याला जे दिसतात ते साधे मनुष्य नाहीत, तर परमपुरुष आहेत.'"
विप्र म्हणे स्त्रियेस । आमुचे गेले दरिद्रदोष । भेट जाहली श्रीगुरुविशेष । सकळाभीष्टे साधली ॥५७॥	"ब्राह्मण पत्नीला म्हणाला, 'आता आपले दारिद्र्य संपले. श्रीगुरूंच्या भेटीने आपली सर्व संकटे दूर झाली.'"
म्हणोनि मनी निर्धार करिती । भेटी जाऊ कैचा यति । हाती घेवोनि आरती । गेले दंपती संगमासी ॥५८॥	"त्यांनी निश्चय केला की आताच त्यांच्या दर्शनाला जाऊ. हा काही सामान्य संन्यासी नाही. ते आरती घेऊन संगमावर गेले."
भक्तिपूर्वक श्रीगुरूसी । गंधाक्षताधूपदीपेसी । नैवेद्यतांबूलप्रदक्षिणेसी । पूजा करिती सद्भावे ॥५९॥	"त्यांनी गंध, अक्षता, धूप, दीप, नैवेद्य आणि विडा अर्पण करून भक्तीभावाने श्रीगुरूंची पूजा आणि प्रदक्षिणा केली."
येणेपरी द्विजवर । लाधता जाहला जैसा वर । कन्यापुत्र लक्ष्मी स्थिर । पूर्ण आयुष्य झाले जाण ॥६०॥	"अशा प्रकारे त्या ब्राह्मणाला वरदान मिळाले. त्याला संपत्ती, मुले आणि पूर्ण आयुष्य लाभले."
सिद्ध म्हणे शिष्यासी । श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य कैसे त्या नरासी । अष्टैश्वर्यै भोगीतसे ॥६१॥	"सिद्ध मुनी म्हणतात, 'ज्यावर श्रीगुरूंची कृपा होते, त्याचे दैन्य उरत नाही, तो अष्टैश्वर्य भोगतो.'"
म्हणे सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार । ऐकता होय मनोहर । दैन्यावेगळा होय त्वरित ॥६२॥	"सरस्वती गंगाधर म्हणतात, हे गुरुचरित्र ऐकल्याने मन प्रसन्न होते आणि दारिद्र्य त्वरित नाहीसे होते."
इतिश्रीगुरुचरित्रामृत । वंध्या महिषी दुग्ध देत । निश्चयाचे बळे सत्य । भाग्य आले विप्रासी ॥६३॥	"अशा प्रकारे हे गुरुचरित्रामृत, जिथे वांझ म्हशीने दूध दिले आणि ब्राह्मणाचे नशीब उजळले, तो हा अध्याय इथे संपला."
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे वंध्यामहिषीदोहनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥ ॥ ओवीसंख्या ॥६३॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय तेविसावा👈

👆श्री गुरुचरित्रातील तेविसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.