गुरुचरित्र अध्याय तेविसावा। २३वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय २३ (तेविसावा)

॥राक्षसमुक्तकरणं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
विनवी शिष्य नामांकित । सिद्ध योगीयाते पुसत । पुढील कथा विस्तारत । निरोपावी दातारा ॥१॥	शिष्य नामधारकाने सिद्ध योगींना विनंती केली आणि विचारले, "हे दातारा, आता पुढील कथा विस्तारपूर्वक सांगावी."
सिद्ध म्हणे ऐक बाळा । श्रीगुरूची अगम्य लीला । तोचि विप्रे प्रकट केला । जेणे वांझ महिषी दुभिली ॥२॥	सिद्ध मुनी म्हणाले, "बाळा, श्रीगुरूंची लीला अतर्क्य आहे. ती त्या ब्राह्मणाने प्रकट केली, ज्याच्या वांझ म्हशीला गुरूंनी दूध देणारी बनवले."
तया ग्रामी येरे दिवसी । क्षारमृत्तिका वहावयासी । मागो आले तया महिषीसी । द्रव्य देऊ म्हणताती ॥३॥	त्या गावात दुसऱ्या दिवशी, माती किंवा ओझे वाहण्यासाठी लोक त्या म्हशीला मागण्यास आले आणि त्याबदल्यात पैसे देऊ केले.
विप्र म्हणे तयासी । नेदू दुभते महिषीसी । दावीतसे सकळिकांसी । क्षीरभरणे दोनी केली ॥४॥	ब्राह्मण त्यांना म्हणाला, "ही म्हैस आता दुभती आहे, मी ओझे वाहण्यासाठी देणार नाही." त्याने दुधाने भरलेली दोन भांडी सर्वांना दाखविली.
करिती विस्मय सकळ जन । म्हणती वांझ दंतही । काल होती नाकी खूण । वेसणरज्जू अभिनव ॥५॥	सर्व लोकांना नवल वाटले. ते म्हणाले, "कालपर्यंत तर ही वांझ आणि बोडखी (दात नसलेली) होती. तिच्या नाकावर अजून वेसणीची नवीन खूण आहे."
नव्हती गर्भिणी वांझ महिषी । वत्स न होता दुभे कैसी । वार्ता फाकली विस्तारेसी । कळली तया ग्रामाधिपतीस ॥६॥	"ही गर्भार नव्हती, मग वासरू नसताना ही दूध कशी देते?" ही बातमी वेगाने पसरली आणि त्या गावाच्या राजाला (अधिपतीला) समजली.
विस्मय करुनी तये वेळी । आला अधिपती तयाजवळी । नमोनिया चरणकमळी । पुसतसे वृत्तान्त ॥७॥	राजालाही आश्चर्य वाटले आणि तो लगेच त्या ब्राह्मणाकडे आला. त्याच्या चरणांना नमस्कार करून त्याने सर्व हकीकत विचारली.
विप्र म्हणे तयासी । असे संगमी संन्यासी । त्याची महिमा आहे ऐसी । होईल ईश्वर अवतार ॥८॥	ब्राह्मण राजाला म्हणाला, "नदीच्या संगमावर एक संन्यासी आहेत. हा सर्व त्यांचाच महिमा आहे. ते साक्षात ईश्वराचे अवतार असावेत."
नित्य आमुच्या मंदिरासी । येती श्रीगुरु भिक्षेसी । वरो नव्हती त्या दिवशी । क्षीर आपणा मागितले ॥९॥	"ते श्रीगुरू रोज आमच्या घरी भिक्षेसाठी येतात. त्या दिवशी स्वयंपाक तयार नव्हता, म्हणून त्यांनी स्वतःहून दूध मागितले."
वांझ म्हणता रागावोनि । त्वरे क्षीर दोहा म्हणोनि । वाक्य त्याचे निघता क्षणी । कामधेनूपरी जाहली ॥१०॥	"मी म्हैस वांझ असल्याचे सांगताच ते रागावले आणि 'लवकर दूध काढ' म्हणाले. त्यांचे वाक्य बाहेर पडताच ती कामधेनू सारखी दूध देऊ लागली."
विप्रवचन परिसोनि । गेला राजा धावोनि । नमन केले साष्टांगेसी । एका भावे करोनिया ॥१२॥	ब्राह्मणाचे हे बोलणे ऐकून राजा धावतच संगमावर गेला आणि अत्यंत एकनिष्ठ भावाने त्याने श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार केला.
जय जयाजी जगद्गुरु । त्रयमूर्तीचा अवतारु । तुझा महिमा अपरंपारु । अशक्य आम्हा वर्णिता ॥१३॥	राजा म्हणाला, "जय जयकार असो जगद्गुरू, तुम्ही त्रिमूर्तींचे अवतार आहात. तुमचा महिमा अफाट आहे, आम्हाला त्याचे वर्णन करणे शक्य नाही."
नेणो आम्ही मंदमति । मायामोहअंधवृत्ति । तू तारक जगज्ज्योती । उद्धरावे आम्हांते ॥१४॥	"आम्ही मंदबुद्धीचे आहोत, मायेने आणि मोहाने आंधळे झालो आहोत. तुम्हीच जगाला प्रकाश देणारे आणि तारक आहात, आमचा उद्धार करावा."
अविद्यामायासागरी । बुडालो असो घोर दरी । विश्वकर्ता तारी तारी । म्हणोनि चरणी लागला ॥१५॥	"अविद्येच्या आणि मायेच्या सागरात, भयानक दरीत आम्ही बुडालो आहोत. हे विश्वकर्त्या, आम्हाला वाचव." असे म्हणून राजा त्यांच्या चरणी लागला.
विश्वकर्ता तूचि होसी । हेळामात्रे सृष्टो रचिसी । आम्हा तु दिसतोसी । मनुष्यरूप धरोनि ॥१६॥	"तुम्हीच विश्वकर्ते आहात, सहज लीलेने सृष्टीची रचना करता, पण आमच्या कल्याणासाठी तुम्ही मनुष्य रूप धारण केले आहे."
वर्णावया तुझा महिमा । स्तोत्र करिता अशक्य आम्हा । तूचि रक्षिता केशव्योमा । चिन्मयात्मा जगद्गुरु ॥१७॥	"तुमच्या महिम्याचे वर्णन करण्यास किंवा स्तुती करण्यास आम्ही असमर्थ आहोत. तुम्हीच आकाशाप्रमाणे सर्वव्यापी आणि रक्षणकर्ते चिन्मयात्मा जगद्गुरू आहात."
येणेपरी श्रीगुरूसी । स्तोत्र करी बहुवसी । श्रीगुरुमूर्ति संतोषी । आश्वासिती तये वेळी ॥१८॥	याप्रमाणे राजाने श्रीगुरूंची खूप स्तुती केली. तेव्हा श्रीगुरुमूर्ति संतोष पावले आणि त्यांनी राजाला आश्वासन दिले.
संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । तया रायाते पुसती । आम्ही तापसी असो यति । अरण्यवास करितसो ॥१९॥	प्रसन्न होऊन श्रीगुरू राजाला विचारू लागले, "आम्ही तर तपस्वी, यती आहोत आणि अरण्यात वास करतो."
या कारणे आम्हापासी । येणे तुम्हा संभ्रमेसी । पुत्रकलत्रसहितेसी । कवण कारण सांग म्हणती ॥२०॥	"मग तुम्ही मुलाबाळांसह आणि इतक्या थाटामाटाने, संभ्रमाने आमच्याकडे कशासाठी आला आहात? याचे कारण सांगा."
ऐकोनिया श्रीगुरुचे वचन । राजा विनवी कर जोडून । तू तारक भक्तजन । अरण्यवास कायसा ॥२१॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून राजा हात जोडून विनंती करू लागला, "तुम्ही भक्तांना तारणार आहात, मग हा अरण्यवास कशासाठी?"
उद्धरावया भक्तजना । अवतरलासी नारायणा । वासना जैसी भक्तजना । संतुष्टावे तेणेपरी ॥२२॥	"हे नारायणा, भक्तांचा उद्धार करण्यासाठीच तुम्ही अवतार घेतला आहे. भक्तांची जशी इच्छा असेल, तसे वागून तुम्ही त्यांना संतोष द्यावा."
ऐशी तुझी ब्रीदख्याति । वेदपुराणी वाखाणिती । भक्तवत्सला श्रीगुरुमूर्ति । विनंती माझी परिसावी ॥२३॥	"तुमची अशी कीर्ती वेद-पुराणात वर्णिली आहे. हे भक्तवत्सला श्रीगुरुमुर्ती, माझी विनंती ऐकून घ्यावी."
गाणगापुर महास्थान । स्वामी करावे पावन । नित्य तेथे अनुष्ठान । वास करणे ग्रामात ॥२४॥	"हे स्वामी, आपण गाणगापूर हे महास्थान पावन करावे. आपण गावातच वास्तव्य करून तिथे नित्य अनुष्ठान करावे."
मठ करोनि तये स्थानी । असावे आम्हा उद्धरोनि । म्हणोनि लागे श्रीगुरुचरणी । भक्तिपूर्वक नरेश्वर ॥२५॥	"त्या ठिकाणी मठ करून राहावे आणि आमचा उद्धार करावा." असे म्हणून राजा पुन्हा भक्तीभावाने श्रीगुरूंच्या चरणी लागला.
श्रीगुरु मनी विचारिती । प्रगट होणे आली गति । क्वचित्काळ येणे रीती । वसणे घडे त्या स्थानी ॥२६॥	श्रीगुरूंनी मनात विचार केला की, आता लोकात प्रगट होण्याची वेळ आली आहे. काही काळ या ठिकाणी वास्तव्य करणे योग्य ठरेल.
भक्तजनतारणार्थ । अवतार धरिती श्रीगुरुनाथ । राजयाचे मनोरथ । पुरवू म्हणती तये वेळी ॥२७॥	भक्तांच्या तारणासाठीच श्रीगुरूंनी अवतार घेतला होता, म्हणून त्यांनी राजाचे मनोरथ पूर्ण करण्याचे ठरवले.
ऐसे विचारोनि मानसी । निरोप देती नराधिपासी । जैसी तुझ्या मानसी । भक्ति असे तैसे करी ॥२८॥	असा विचार करून त्यांनी राजाला सांगितले, "जशी तुझ्या मनातील भक्ती आणि इच्छा आहे, तसेच तू कर."
गुरुवचन ऐकोनि । संतोषोनि नृप मुनी । बैसवोनिया सुखासनी । समारंभे निघाला ॥२९॥	गुरुंचे वचन ऐकून राजा आणि ऋषी संतोषले. त्यांनी श्रीगुरूंना पालखीत (सुखासनात) बसवून मोठ्या समारंभाने नेण्यास सुरुवात केली.
नानापरींची वाद्ये यंत्रे । गीतवाद्यमंगळतुरे । मृदंग टाळ निर्भरे । वाजताती मनोहर ॥३०॥	अनेक प्रकारची वाद्ये, मंगल तुतारी, मृदंग, टाळ मोठ्याने आणि मधुर आवाजात वाजू लागले.
राव निघे छत्रपताकेसी । गजतुरंगश्रृंगारेसी । आपुले पुत्रकलत्रेसी । सवे यतीसी घेवोनि ॥३१॥	राजा छत्र-चामरे, हत्ती-घोडे शृंगारून, आपल्या मुलाबाळांसह आणि यतींना (गुरूंना) घेऊन मिरवणुकीने निघाला.
वेदघोष द्विजवरी । करिताती नानापरी । वाखाणिती बंदिकारी । ब्रीद तया मूर्तीचे ॥३२॥	श्रेष्ठ ब्राह्मण वेदांचा घोष करत होते, तर भाट (बंदिकार) श्रीगुरूंच्या कीर्तीचे आणि ब्रीदाचे वर्णन गात होते.
येणेपरी ग्रामाप्रती । श्रीगुरु आले अतिप्रीती । अनेकपरी आरती । घेउनी आले नगरलोक ॥३३॥	अशा प्रकारे मोठ्या प्रेमाने श्रीगुरू गावाकडे आले. गावातील लोक अनेक प्रकारच्या आरत्या घेऊन त्यांच्या स्वागताला आले.
ऐसा समारंभ थोर । करिता झाला नरेश्वर । संतोषोनि श्रीगुरुवर । प्रवेशले नगरात ॥३४॥	राजाने असा भव्य सोहळा केला. श्रीगुरू संतोष पावून नगरात प्रवेश करते झाले.
तया ग्रामपश्चिमदेशी । असे अश्वत्थ उन्नतेसी । ओस गृह तयापासी । असे एक भयंकर ॥३५॥	त्या गावाच्या पश्चिम दिशेला एक उंच अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष होता आणि त्याच्या जवळच एक ओस पडलेले भयंकर घर होते.
तया वृक्षावरी एक । ब्रह्मराक्षस भयानक । त्याचे भये असे धाक । समस्त प्राण्या भय त्याचे ॥३६॥	त्या झाडावर एक भयानक ब्रह्मराक्षस राहात होता. त्याच्या भीतीने सर्व प्राणी आणि लोक धास्तावलेले होते.
ब्रह्मराक्षस महाक्रूर । मनुष्यमात्र करी आहार । त्याचे भय असे थोर । म्हणोनि गृह ओस तेथे ॥३७॥	तो ब्रह्मराक्षस महाक्रूर होता, माणसांना खात असे. त्याची भीती एवढी मोठी होती की तेथील घर ओस पडले होते.
श्रीगुरुमूर्ति तये वेळी । आले तया वृक्षाजवळी । ब्रह्मराक्षस तात्काळी । येवोनि चरणी लागला ॥३८॥	त्याच वेळी श्रीगुरुमूर्ति त्या झाडाजवळ आले. तो ब्रह्मराक्षस तत्काळ खाली उतरून त्यांच्या चरणी लागला.
कर जोडूनि श्रीगुरूसी । विनवीतसे भक्तीसी । स्वामी माते तारियेसी । घोरांदरी बुडालो ॥३९॥	हात जोडून तो श्रीगुरूंना भक्तीने विनंती करू लागला, "स्वामी, मला तारा. मी घोर संकटात बुडालो आहे."
तुझ्या दर्शनमात्रेसी । नासली पापे पूर्वार्जितेसी । तू कृपाळू सर्वांसी । उद्धरावे आपणाते ॥४०॥	"केवळ तुमच्या दर्शनाने माझी पूर्वजन्मीची पापे नष्ट झाली. तुम्ही सर्वांवर कृपा करणारे आहात, माझा उद्धार करा."
कृपाळु ते श्रीगुरु । मस्तकी ठेविती करु । मनुष्यरूपे होवोनि येरु । लोळतसे चरणकमळी ॥४१॥	श्रीगुरू अत्यंत दयाळू आहेत, त्यांनी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. तेव्हा तो राक्षस रूप सोडून मनुष्य रूप धारण करून चरणांवर लोळू लागला.
श्रीगुरु सांगती तयासी । त्वरित जावे संगमासी । स्नान करिता मुक्त होसी । पुनरावृत्ति नाही तुज ॥४२॥	श्रीगुरूंनी त्याला सांगितले, "त्वरित संगमावर जा. तिथे स्नान केल्यावर तू मुक्त होशील, तुला पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही."
गुरुवचन ऐकोन । राक्षस करी संगमी स्नान । कलेवरा सोडूनि जाण । मुक्त झाला तत्क्षणी ॥४३॥	गुरुंचे वचन ऐकून राक्षसाने संगमावर स्नान केले. तत्काळ शरीर सोडून तो मुक्त झाला.
विस्मय करिति सकळ लोक । म्हणती होईल मूर्ति येक । हरि अज पिनाक । हाचि सत्य मानिजे ॥४४॥	हे पाहून सर्व लोक थक्क झाले. ते म्हणू लागले, "हे श्रीगुरू साक्षात हरी, ब्रह्मा आणि शंकराचे (त्रिमूर्तींचे) स्वरूप आहेत, हे सत्य माना."
श्रीगुरु राहिले तया स्थानी । मठ केला श्रृंगारोनि । नराधिपशिरोमणी । भक्तिभावे पूजीतसे ॥४५॥	श्रीगुरू त्या स्थानी राहिले. तिथे सुंदर मठ तयार करण्यात आला. राजा श्रेष्ठ भक्तीभावाने त्यांची पूजा करू लागला.
भक्तिभावे नरेश्वर । पूजा अर्पी अपरंपार । परोपरी वाद्यगजर । गीतवाद्येमंत्रेसी ॥४६॥	राजा भक्तीने अपार पूजा अर्पण करत असे. विविध वाद्ये, गाणी आणि मंत्रघोषात तिथे गजर होत असे.
श्रीगुरु नित्य संगमासी । जाती नित्य अनुष्ठानासी । नराधीश भक्तीसी । सैन्यासहित आपण जाय ॥४७॥	श्रीगुरू रोज अनुष्ठानासाठी संगमावर जात. राजा देखील आपल्या सैन्यासह भक्तीभावाने त्यांच्या सोबत जाई.
एखाद्या समयी श्रीगुरूसी । बैसविती आपुल्या आंदोलिकेसी । सर्व दळ सैन्येसी । घेवोनि जाय वनांतरा ॥४८॥	कधी कधी राजा श्रीगुरूंना आपल्या पालखीत बसवत असे आणि सर्व सैन्यदलासह वनात जात असे.
माध्याह्नकाळी परियेसी । श्रीगुरु येती मठासी । सैन्यासहित आनंदेसी । नमन करी नराधिप ॥४९॥	दुपारच्या वेळी श्रीगुरू मठात परत येत. तेव्हा राजा सैन्यासह आनंदात त्यांना नमस्कार करी.
भक्तवत्सल श्रीगुरुमूर्ति । भक्ताधीन आपण असती । जैसा संतोष त्याच्या चित्ती । तेणेपरी रहाटती ॥५०॥	श्रीगुरू भक्तवत्सल आहेत, ते भक्तांच्या अधीन असतात. भक्तांना जसा संतोष मिळेल, त्याप्रमाणे ते वागतात.
समारंभ होय नित्य । ऐकती लोक समस्त । प्रगट झाले लोकांत । ग्रामांतरी सकळजनि ॥५१॥	तिथे नित्य समारंभ होऊ लागले. हे सर्व लोक ऐकू लागले आणि श्रीगुरूंची कीर्ती आजूबाजूच्या गावात आणि सर्व लोकांत प्रगट झाली.
कुमसी म्हणिजे ग्रामासी । होता एक तापसी । त्रिविक्रम भारती नामेसी । तीन वेद जाणतसे ॥५२॥	'कुमस' नावाच्या गावात एक तपस्वी राहात होता. त्याचे नाव त्रिविक्रम भारती होते आणि तो तीनही वेद जाणत होता.
मानसपूजा नित्य करी । सदा ध्यायी नरहरी । त्याणे ऐकिले गाणगापुरी । असे नरसिंहसरस्वती ॥५३॥	तो रोज मानसपूजा करत असे आणि सदा नृसिंहाचे ध्यान करत असे. त्याने गाणगापुरात श्री नृसिंहसरस्वती आहेत हे ऐकले.
ऐकता त्याची चरित्रलीला । मनी म्हणे दांभिक कळा । हा काय खेळ चतुर्थाश्रमाला । म्हणोनि निंदा आरंभिली ॥५४॥	त्यांची चरित्र लीला ऐकून तो मनात म्हणाला, "हे सर्व थोतांड (दांभिकपणा) आहे. संन्याशाने (चतुर्थाश्रमीने) हा काय खेळ मांडला आहे?" असे म्हणून तो निंदा करू लागला.
ज्ञानमुर्ति श्रीगुरुनाथ । सर्वांच्या मनीचे जाणत । यतीश्वर निंदा आपुली करीत । म्हणोनि ओळखिले मनात ॥५५॥	ज्ञानमूर्ती श्रीगुरुनाथ हे सर्वांच्या मनातील जाणतात. यतीश्वर (त्रिविक्रम) आपली निंदा करत आहेत, हे त्यांनी ओळखले.
सिद्ध म्हणे नामांकिता । पुढे अपूर्व असे कथा । मन करोनि निर्मळता । एकचित्ते परिस तु ॥५६॥	सिद्ध मुनी नामधारकाला म्हणतात, "पुढे कथा फार अपूर्व आहे. मन निर्मळ करून एकाग्र चित्ताने तू ती ऐक."
म्हणे सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार । ऐकता होय मनोहर । सकळाभीष्ट पाविजे ॥५७॥	सरस्वती गंगाधर म्हणतात, हा गुरुचरित्राचा विस्तार सांगत आहे. हे ऐकल्याने मन प्रसन्न होते आणि सर्व मनोकामना पूर्ण होतात.
इति श्रीगुरुचरित्र । गाणगापुरी पवित्र । ब्रह्मराक्षसा परत्र । निजमोक्ष दीधला ॥५८॥	अशा प्रकारे गाणगापुरात घडलेले हे पवित्र गुरुचरित्र, जिथे ब्रह्मराक्षसाला मोक्ष दिला, तो हा अध्याय इथे संपला.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे राक्षसमुक्तकरणं नाम त्रयोविंशोऽध्याः ॥२३॥ ॥ ओवीसंख्या ॥५८॥॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय चोविसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील चोविसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.