गुरुचरित्र अध्याय चोविसावा ।२४वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय २४ (चोविसावा)

॥ त्रिविक्रमभारती विश्वरूपदर्शनं ॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
सिद्ध म्हणे नामधारका । पुढे अपूर्व वर्तले देखा । विस्तारे कथाकौतुका । निरोपीन तुज आता ॥१॥	सिद्ध मुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, पुढे एक अपूर्व घटना घडली, ती कथा आता तुला विस्ताराने सांगतो."
नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढे कथा वर्तली कैसी । विस्तारोनि आम्हांसी । निरोपावी दातारा ॥२॥	नामधारकाने विचारले, "स्वामी, पुढे काय घडले? हे दातारा, आम्हाला ती कथा विस्तारपूर्वक सांगा."
शिष्यवचन परिसोनि । सांगता झाला सिद्ध मुनि । ऐक तू वत्सा नामकरणी । गुरुचरित्र अभिनव ॥३॥	शिष्य नामधारकाचे बोलणे ऐकून सिद्ध मुनी सांगू लागले, "हे वत्सा, गुरुचरित्रातील ही अभिनव कथा ऐक."
ऐसा त्रिविक्रम महामुनि । जो का होता कुमसीस्थानी । निंदा करी सर्व जनी । दांभिक संन्यासी म्हणोनि ॥४॥	कुमसी गावात त्रिविक्रम भारती नावाचे एक विद्वान मुनी होते, जे श्रीगुरूंना 'दांभिक संन्यासी' म्हणून सर्वत्र निंदा करत असत.
ज्ञानवंत श्रीगुरुमूर्ति । विश्वाच्या मनीचे ओळखती । नसधिपासी सांगती । निंदा करितो म्हणोनि ॥५॥	अंतर्यामी श्रीगुरूंनी त्रिविक्रम भारतींच्या मनातील ही निंदा ओळखली आणि त्यांनी राजाला त्याबद्दल सांगितले.
श्रीगुरु म्हणती तये वेळी । आजची निघावे तात्काळी । त्रिविक्रमभारतीजवळी । जाणे असे कुमसीस ॥६॥	श्रीगुरू म्हणाले, "आज आपल्याला कुमसी गावात त्रिविक्रम भारतींकडे जायचे आहे, तरी तत्काळ निघावे."
ऐकोनि राजा संतोषला । नानालंकार करिता जाहला । हत्ती अश्वपायदळा । श्रृंगार केला तये वेळी ॥७॥	हे ऐकून राजाला आनंद झाला. त्याने हत्ती, घोडे आणि सैन्याला अलंकारांनी सजवले.
समारंभ केला थोरु । आंदोळी बैसले श्रीगुरु । नानापरी वाद्यगजरु । करूनिया निघाले ॥८॥	मोठा समारंभ करण्यात आला, श्रीगुरू पालखीत बसले आणि वाद्यांच्या गजरात मिरवणूक निघाली.
ऐसेपरी श्रीगुरुमूर्ति । तया कुमसी ग्रामा येती । त्रिविक्रमभारती । करीत होता मानसपूजा ॥९॥	अशा प्रकारे श्रीगुरू कुमसी गावात आले. त्यावेळी त्रिविक्रम भारती आपली नित्य मानसपूजा करत होते.
मानसपूजा नरहरीसी । नित्य करी भावेसी । स्थिर न होय तया दिवसी । मानसमूर्ति नरकेसरी ॥१०॥	ते रोज भक्तीने श्रीनृसिंहाची मानसपूजा करत, पण त्या दिवशी त्यांच्या मनात नृसिंहाची मूर्ती स्थिर होत नव्हती.
मनी चिंता करी यति । का पा न ये मूर्ति चित्ती । वृथा झाली तपोवृत्ति । काय कारण म्हणतसे ॥११॥	भारतींना काळजी वाटू लागली की, "आज देवाचे रूप मनात का दिसत नाही? माझी तपश्चर्या व्यर्थ गेली की काय?"
बहुत काळ आराधिले । का पा नरसिंहे उपेक्षिले । तपफळ वृथा गेले । म्हणोनि चिंता करीतसे ॥१२॥	"खूप काळ आराधना केली, पण आज देवाने माझी उपेक्षा का केली?" या विचाराने ते चिंतित झाले.
इतुके होता त्या अवसरी । श्रीगुरुते देखिले दूरी । येत होते नदीतीरी । मानसपूजेच्या मूर्तिरूपे ॥१३॥	त्याच वेळी त्यांना लांबून नदीकाठी श्रीगुरू येताना दिसले. ते त्यांना त्यांच्या मानसपूजेतील नृसिंह मूर्तीसारखेच दिसले.
सर्व दळ दंडधारी । तयांत एकरूप हरी । भारती देखोनि विस्मय करी । नमन करीत निघाला ॥१४॥	सर्व सैन्य त्यांना दंडधारी संन्याशांच्या रूपात दिसले आणि त्या सर्वांमध्ये साक्षात हरी (श्रीगुरू) दिसत होते. भारती आश्चर्यचकित होऊन नमस्कारासाठी निघाले.
साष्टांग नमन करोनि । जावोनि लागे श्रीगुरुचरणी । सर्वचि रूपे झाला प्राणी । दंडधारी यतिरूप ॥१५॥	त्यांनी श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार केला. त्यांना सर्वत्र फक्त दंडधारी संन्यासीच दिसू लागले.
समस्तरूप एकसरी । दिसताती दंडधारी । कवण लघु कवण थोरी । न कळे तया त्रिविक्रमा ॥१६॥	त्यांना सर्व सारखेच दंडधारी दिसत होते. यात श्रेष्ठ कोण आणि कनिष्ठ कोण, हे त्रिविक्रमांना कळेनासे झाले.
भ्रांत झाला तये वेळी । पुनरपि लागे चरण कमळी । ब्रह्मा विष्णु चंद्रमौळी । त्रिमूर्ति तू जगद्गुरु ॥१७॥	ते गोंधळून गेले आणि पुन्हा चरणांना स्पर्श करून म्हणाले, "स्वामी, तुम्ही साक्षात ब्रह्मा, विष्णू, महेश - त्रिमूर्ती आहात."
तुझे न कळे स्वरूपज्ञान । अविद्यामाया वेष्टोन । निजरूप होऊन । कृपा करणे दातारा ॥१८॥	"माझ्यावर अविद्येचे आवरण असल्याने मला तुमचे खरे स्वरूप कळले नाही, आता मजवर कृपा करा."
तुझे स्वरूप अवलोकिता । आम्हा अशक्य गुरुनाथा । चर्मचक्षूकरूनि आता । पाहू न शके म्हणतसे ॥१९॥	"हे गुरुनाथा, तुमचे हे विराट स्वरूप पाहणे माझ्या या चर्मचक्षूंना (साध्या डोळ्यांना) अशक्य आहे."
तू व्यापक सर्वा भूती । नरसिंहमूर्ति झालासी यति । प्रगट नरसिंहसरस्वती । समस्त दिसती यतिरूप ॥२०॥	"तुम्ही सर्व भूतांमध्ये व्यापक आहात. साक्षात नृसिंहमूर्ती असून तुम्ही संन्यासी रूप धारण केले आहे."
नमू आता सांग कवणा । कवणापुढे दाखवू करुणा । त्रिमूर्ति तू ओळखसी खुणा । निजरूपे रहावे स्वामिया ॥२१॥	"आता मी कोणाला नमस्कार करू? तुम्हीच मला तुमचे निजरूप दाखवावे आणि कृपा करावी."
तप केले बहुत दिवस । पूजा केली तुझी मानस । आजि आलि गा फळास । मूर्ति साक्षात भेटली ॥२२॥	"अनेक दिवस मी जी मानसपूजा केली, त्याचे फळ आज मिळाले आहे कारण तुम्ही साक्षात समोर प्रकट झाला आहात."
तू तारक विश्वासी । उद्धराया आम्हांसी । म्हणोनि भूमी अवतरलासी । दावी स्वरूप चिन्मय ॥२३॥	"तुम्ही विश्वाचे तारक आहात आणि आमचा उद्धार करण्यासाठीच पृथ्वीवर अवतरला आहात. मला तुमचे चिन्मय स्वरूप दाखवा."
ऐसेपरी श्रीगुरूसी । स्तुति केली भक्तीसी । श्रीगुरुमूर्ति संतोषी । झाली निजमूर्ति एक ॥२४॥	अशा प्रकारे त्यांनी भक्तीने स्तुती केली, तेव्हा श्रीगुरू संतोषले आणि पुन्हा एका रूपात प्रकट झाले.
व्यक्त पाहे तये वेळी । दिसो लागले सैन्य सकळी । तयामध्ये चंद्रमौळी । दिसे श्रीगुरु भक्तवरद ॥२५॥	आता त्यांना पुन्हा राजाचे सैन्य दिसू लागले आणि त्यामध्ये भक्तांना वर देणारे श्रीगुरू दिसले.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । नित्य आमुची निंदा करिसी । दांभिक नावे आमहंसी । पाचारिसी मंदमती ॥२६॥	श्रीगुरू म्हणाले, "तू तर आमची नेहमी निंदा करतोस, आम्हाला 'दांभिक' म्हणतोस, हे मंदमती!"
या कारणे तुजपासी । आलो तुझ्या परीक्षेसी । पूजा करिसी तू मानसी । श्रीनृसिंहमूर्तीची ॥२७॥	"म्हणूनच मी तुझी परीक्षा घेण्यासाठी इथे आलो आहे. तू ज्या नृसिंहाची मानसपूजा करतोस, तोच मी आहे."
दांभिक म्हणजे कवण परी । सांग आता विस्तारी । तुझे मनी वसे हरी । तोचि तुज निरोपी ॥२८॥	"आता तूच सांग, 'दांभिक' म्हणजे काय? तुझ्या मनात जो हरी वसतो, त्यानेच तुला आमची ओळख करून दिली आहे."
ऐकोनि श्रीगुरुचे वचन । यतीश्वर करी नमन । सद्गुरु स्वामी कृपा करून । अविद्यारूप नासावे ॥२९॥	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून भारतींनी पुन्हा नमन केले आणि विनंती केली की, "माझे अज्ञान नष्ट करा."
तू तारक विश्वासी । त्रयमूर्ति-अवतार तूचि होसी । मी वेष्टोन । मायापाशी । अज्ञानपणे वर्ततो ॥३०॥	"तुम्ही त्रिमूर्तींचे अवतार आहात. मी मायेच्या पाशात अडकून अज्ञानाने वागत होतो."
मायामोह-अंधकरी । बुडालो अज्ञानसागरी । न ओळखे परमार्थ विचारी । दिवांध झालो स्वामिया ॥३१॥	"मी मोहाच्या अंधारात आणि अज्ञानाच्या सागरात बुडालो होतो, मला खरे ज्ञान नव्हते."
ज्योतिःस्वरूप तू प्रकाशी । स्वामी माते भेटलासी । क्षमा करावी बाळकासी । उद्धारावे दातारा ॥३२॥	"तुम्ही साक्षात प्रकाशरूप आहात. या अज्ञानी बालकाला क्षमा करा आणि माझा उद्धार करा."
अविद्यारूप-समुद्रात । होतो आपण वहात । न दिसे पैल अंत । बुडतसो स्वामिया ॥३३॥	"मी अविद्येच्या समुद्रात वाहत होतो, मला किनारा दिसत नव्हता, मी बुडत होतो."
ज्ञानतारवी बैसवोनि करुणावायु प्रेरूनि । पैलथडी निजस्थानी । पाववी स्वामी कृपासिंधु ॥३४॥	"हे कृपासिंधू, मला ज्ञानाच्या नौकेत बसवून कृपेच्या वाऱ्याने मोक्षाच्या पैलतीराला पोहोचवा."
तुझी कृपा होय ज्यासी । दुःखदैन्ये कैचे त्यासी । तोचि जिंकील कळीकाळासी । परमार्थी ऐक्य होय ॥३५॥	"ज्यावर तुमची कृपा होते, त्याला कसलेही दुःख राहात नाही. तो काळावरही विजय मिळवतो."
पूर्वी कथा ऐकिली श्रवणी । महाभारत पुराणी । दाविले रूप अर्जुना नयनी । प्रसन्न होवोनि तयासी ॥३६॥	"महाभारत पुराणात ऐकले होते की तुम्ही अर्जुनाला विश्वरूप दर्शन घडवले होते."
तैसे तुम्ही मजला आज । दाविले स्वरूप निज । अनंत महिमा तुझी चोज । भक्तवत्सला गुरुनाथा ॥३७॥	"तसेच आज तुम्ही मला तुमचे निजरूप दाखवले आहे. तुमचा महिमा अगाध आहे."
जय जयाजी जगद्गुरु । तू तारक भवसागरु । त्रयमूर्तीचा अवतारु । नरसिंहसरस्वती ॥३८॥	"जगद्गुरूंचा जयजयकार असो. तुम्ही भवसागरातून तारणारे त्रिमूर्ती अवतार नृसिंह सरस्वती आहात."
कृतार्थ झालो जी आपण । देखिले आजि तुमचे चरण । न करिता प्रयत्‍न । भेटला रत्‍नचिंतामणी ॥३९॥	"आज तुमचे चरण पाहून मी कृतार्थ झालो. प्रयत्नाशिवाय मला चिंतामणी रत्न गवसले आहे."
जैसी गंगा सगरांवरी । कडे केले भवसागरी । जैसा विष्णु विदुराघरी । आला आपण कृपावंत ॥४०॥	"जशी गंगा सगरपुत्रांच्या उद्धारासाठी आली, किंवा विष्णू विदुराच्या घरी आले, तसेच तुम्ही मजवर कृपा केली."
भक्तवत्सला तुझी कीर्ति । आम्हा दाविली प्रचीति । वर्णावया नाही मति । अनंतमहिमा जगद्गुरु ॥४१॥	"तुम्ही तुमच्या कीर्तीची प्रचिती मला दिली आहे. तुमच्या महिम्याचे वर्णन करण्यास माझी बुद्धी अपुरी आहे."
येणेपरी श्रीगुरूसी । करी स्तोत्र बहुवसी । श्रीगुरुमूर्ती संतोषी । दिधला वर तये वेळी ॥४२॥	अशा प्रकारे त्यांनी खूप स्तुती केली, तेव्हा श्रीगुरूंनी त्यांना वर दिला.
वर दे तो त्रिविक्रमासी । तुष्टलो तुझ्या भक्तीसी । सद्‌गति होय भरवसी । पुनरावृत्ति नाही तुज ॥४३॥	श्रीगुरूंनी वर दिला की, "मी तुझ्या भक्तीवर प्रसन्न आहे. तुला सद्गती प्राप्त होईल आणि पुनर्जन्म घ्यावा लागणार नाही."
तुज साधला परमार्थ । होईल ईश्वरी ऐक्यार्थ । ऐसे म्हणोनि गुरुनाथ । निघाले आपुल्या निजस्थाना ॥४४॥	"तुला खरा परमार्थ साधला असून तुझे ईश्वराशी ऐक्य होईल." असे म्हणून श्रीगुरू निघाले.
वर देवोनि भारतीसी । राहविले तेथे कुमसीसी । क्षण न लागता परियेसी । आले गाणगापुरासी ॥४५॥	भारतींना कुमसीत राहण्याची आज्ञा देऊन श्रीगुरू क्षणार्धात गाणगापुरात परतले.
सिद्ध म्हणे नामधारका । श्रीगुरुमहिमा ऐसा निका । त्रिमूर्ति तोचि ऐका । नररूपे वर्ततसे ॥४६॥	सिद्ध मुनी म्हणतात, "हे नामधारका, श्रीगुरू साक्षात त्रिमूर्ती असून मनुष्य रूपात वावरत आहेत."
ऐसा परमपुरुष गुरु । त्याते जे कोणी म्हणती नरु । तेचि पावती यमपुरु । सप्तजन्मपर्यंत ॥४७॥	"अशा परमपुरुषाला जे लोक केवळ साधा माणूस समजतात, त्यांना सात जन्मांपर्यंत यमयातना सोसाव्या लागतात."
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु । गुरुचि होय गिरिजारमणु । वेदशास्त्रपुराणू । बोलती हे प्रसिद्ध ॥४८॥	"गुरूच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश आहेत, असे वेद-शास्त्रे प्रसिद्धपणे सांगतात."
या कारणे श्रीगुरूसी । शरण जावे निश्चयेसी । विश्वासावे माझ्या बोलासी । लीन व्हावे श्रीगुरुचरणी ॥४९॥	"म्हणून श्रीगुरूंना पूर्ण विश्वासाने शरण जावे आणि त्यांच्या चरणी लीन व्हावे."
अमृताची आरवटी । घातली असे गोमटी । ज्ञानी जन प्राशिती घोटी । गुरुचरित्रकामधेनु ॥५०॥	"ही गुरुचरित्ररुपी कामधेनु म्हणजे अमृताची सुंदर शाळाच आहे, जिचा आस्वाद ज्ञानी लोक घेतात."
गंगाधराचा नंदन । सांगे गुरुचरित्र विस्तारोन । भक्तिपूर्वक ऐकती जन । लाधती पुरुषार्थ चतुर्विध ॥५१॥	"गंगाधराचा पुत्र हे गुरुचरित्र विस्ताराने सांगत आहे. जे भक्तीने हे ऐकतील, त्यांना चारही पुरुषार्थ प्राप्त होतील."
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे त्रिविक्रमभारती विश्वरूपदर्शनं नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥२४॥ ॥ ओवीसंख्या ॥५१॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय पंचविसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील पंचविसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.