गुरुचरित्र अध्याय एकोणतिसावा ।२९वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय २९ एकोणतिसावा)

॥भस्ममहिमावर्णन॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक विनवी सिद्धासी । मागे कथा निरोपिलीसी । भस्ममाहात्म्य श्रीगुरूसी । पुसिले त्रिविक्रमभारतीने ॥ १	नामधारकाने सिद्धांना विचारले की, मागच्या कथेत त्रिविक्रम भारथींनी श्रीगुरूंना भस्माचा महिमा विचारला होता, तो पुढे काय झाला?
पुढे कथा कवणेपरी । झाली असे गुरुचरित्री । निरोप द्यावा सविस्तारी । सिद्धमुनि कृपासिंधु ॥ २	"हे कृपासिंधु सिद्धमुनी, श्रीगुरुचरित्रातील ती कथा मला सविस्तर सांगा."
ऐसे विनवी शिष्य राणा । ऐकोनि सिद्ध प्रसन्नवदना । सांगतसे विस्तारून । भस्ममाहात्म्य परियेसा ॥ ३	शिष्याची विनंती ऐकून सिद्ध प्रसन्न झाले आणि भस्माचा महिमा सांगू लागले.
श्रीगुरु म्हणती त्रिविक्रमासी । भस्ममाहात्म्य मज पुससी । एकचित करूनि मानसी । सावधान ऐक पा ॥ ४	श्रीगुरु त्रिविक्रम भारथींना म्हणाले, "तू मला भस्ममाहात्म्य विचारले आहेस, तर ते आता मन लावून ऐक."
पूर्वापरी कृतयुगी । वामदेव म्हणिजे योगी । प्रसिद्ध गुरु तो जगी । वर्तत होता भूमीवरी ॥ ५	पूर्वी कृतयुगात 'वामदेव' नावाचे एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि थोर योगी पृथ्वीवर होऊन गेले.
शुद्ध बुद्ध ब्रह्मज्ञानी । गृह-सारादि वर्जूनि । कामक्रोधादि त्यजूनि । हिंडत होता महीवरी ॥ ६	ते शुद्ध, ज्ञानी, संसाराचा त्याग केलेले आणि काम-क्रोधावर विजय मिळवलेले महात्मे पृथ्वीवर संचार करत असत.
संतुष्ट निःस्पृह असे मौनी । भस्म सर्वांगी लावोनि । जटाधारी असे मुनि । वल्कल-वस्त्र व्याघ्राजिन ॥ ७	ते नेहमी संतुष्ट, निःस्पृह आणि मौन असत. अंगाला भस्म लावलेले, जटाधारी आणि वल्कले किंवा वाघाचे कातडे नेसलेले असे त्यांचे रूप होते.
ऐसा मुनि भूमंडळात । नाना क्षेत्री असे हिंडत । पातला क्रौचारण्यात । जेथे नसे संचार मनुश्यमात्राचा ॥ ८	असे हे मुनी फिरता फिरता 'क्रौंच' नावाच्या एका भीषण अरण्यात पोहोचले, जिथे माणसांचा वावर नव्हता.
तया स्थानी असे एक । ब्रह्मराक्षस भयानक । मनुष्यादि जीव अनेक । भक्षीतसे परियेसा ॥ ९	त्या अरण्यात एक भयानक ब्रह्मराक्षस राहत होता, जो वाटेत येणाऱ्या सर्व प्राण्यांना आणि माणसांना खाऊन टाकत असे.
ऐशा अघोर वनात । वामदेव गेला हिंडत । ब्रह्मराक्षस अवलोकित । आला घावोनि भक्षावया ॥ १०	वामदेव त्या अरण्यातून जात असताना त्या राक्षसाने त्यांना पाहिले आणि तो त्यांना खाण्यासाठी धावून आला.
ब्रह्मराक्षस क्षुधाक्रांत । आला असे भक्षू म्हणत । करकरा दात खात । मुख पसरूनि जवळी आला ॥ ११	तो भुकेलेला राक्षस दात खात आणि मोठे जबडे पसरून मुनींच्या जवळ आला.
राक्षस येता देखोनि । वामदेव निःशंक धीर मनी । उभा असे महाज्ञानी । पातला राक्षस तयाजवळी ॥ १२	राक्षसाला पाहूनही महाज्ञानी वामदेव डगमगले नाहीत, ते निर्भयपणे तिथेच उभे राहिले.
राक्षस मनी संतोषत । ग्रास बरवा लाधला म्हणत । भक्षावया कांक्षा बहुत । येवोनि धरिला आलिंगोनि ॥ १३	"आज चांगली शिकार मिळाली," असे म्हणत राक्षसाने मुनींना खाण्यासाठी त्यांना घट्ट पकडले (आलिंगन दिले).
आलिंगिता मुनीश्वरासी । भस्म लागले राक्षसासी । जाहले ज्ञान तयासी । जातिस्मरण जन्मांतरीचे ॥ १४	पण मुनींना स्पर्श करताच त्यांच्या अंगावरील भस्म (विभूती) त्या राक्षसाला लागले. त्या पवित्र भस्माच्या स्पर्शाने राक्षसाला तात्काळ दिव्य ज्ञान प्राप्त झाले आणि त्याला आपल्या पूर्वजन्मांची आजवण झाली.
पातक गेले जळोनि । राक्षस झाला महाज्ञानी । जैसा लागता चिंतामणि । लोह सुवर्ण केवी होय ॥ १५	जसा परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने होते, तसा भस्माच्या स्पर्शाने त्या राक्षसाची सर्व पापे जळून गेली आणि तो ज्ञानी झाला.
जैसा मानससरोवरास । वायस जाता होय हंस । अमृत पाजिता मनुष्यास । देवत्व होय परियेसा ॥ १६	कावळा मानससरोवरात गेल्यावर जसा राजहंस होतो किंवा अमृताने माणसाला देवत्व मिळते, तशी त्या राक्षसाची स्थिती झाली.
जैसे का जंबूनदीत । घालिता मृत्तिका कांचन त्वरित । तैसा जाहला पापी पुनीत । मुनीश्वराचे अंगस्पर्श ॥ १७	जंबूनदीत माती टाकली की तिचे सोने होते, त्याप्रमाणे मुनींच्या स्पर्शामुळे तो पापी राक्षस पवित्र झाला.
समस्त मिळती कामना । दुर्लभ सत्पुरुषाचे दर्शन । स्पर्श होता श्रीगुरुचरण । पापावेगळा होय नर ॥ १८	सर्व इच्छा पूर्ण होतात, पण सत्पुरुषांचे दर्शन आणि त्यांच्या चरणांचा स्पर्श दुर्लभ असतो. त्यांच्या स्पर्शाने माणूस पापमुक्त होतो.
ब्रह्मराक्षस भयानक । काय सांगो त्याची भूक । गजतुरग मनुष्यादिक । नित्य आहार करी सकळ ॥ १९	तो राक्षस इतका भयानक होता की हत्ती, घोडे आणि माणसे खाऊनही त्याची भूक शमत नसे.
इतुए भक्षिता तयासी । न वचे भूक परियेसी । तृषाक्रांत समुद्रासी । प्राशन करिता न वचे तृषा ॥ २०	समुद्राचे पाणी प्यायल्याने जशी तहान भागत नाही, तशी त्याची अवस्था होती.
ऐंसा पापिष्ट राक्षस । होता मुनीचा अंगस्पर्श । गेली क्षुधा-तृषा-आक्रोश । झाला ज्ञानी परियेसा ॥ २१	पण मुनींच्या अंगावरील भस्माचा स्पर्श होताच त्याची भूक, तहान आणि संताप सर्व काही नाहीसे झाले.
राक्षस ज्ञानी होऊनि । लागला मुनीश्वराचे चरणी । त्राहि त्राहि गुरुशिरोमणि । तू साक्षात ईश्वर ॥ २२	ज्ञानी झालेला तो राक्षस मुनींच्या पाया पडला आणि म्हणाला, "हे गुरुशिरोमणी, माझे रक्षण करा! आपण साक्षात ईश्वर आहात."
तारी तारी मुनिवरा । बुडालो अघोर सागरा । उद्धरावे दातारा । कृपासिंधु जगदीशा ॥ २३	"हे मुनिवरा, मी पापसागरात बुडालो आहे, माझा उद्धार करा."
तुझ्या दर्शनमात्रेसी । जळत्या माझ्या पापराशी । तू कृपाळू भक्तांसी । तारी तारी जगद्गुरु ॥ २४	"तुमच्या दर्शनाने माझ्या पापांचे पर्वत जळून खाक झाले आहेत. मला वाचवा."
येणेपरी मुनिवरास । विनवीतसे राक्षस । वामदेव कृपासुरस । पुसतसे तये वेळी ॥ २५	त्या राक्षसाने अशी विनवणी केल्यावर दयाळू वामदेव मुनी त्याला विचारू लागले.
वामदेव म्हणे तयासी । तुवा कवणाचा कवण वंशी । ऐसा अघोर ठायी वससी । मनुष्य मात्र नसे ते ठायी ॥ २६	वामदेव म्हणाले, "तू कोण आहेस? कोणत्या वंशातला आहेस? आणि या निर्जन अरण्यात तू असा का राहतोस?"
ऐकोनि मुनीचे वचन । ब्रह्मराक्षस करी नमन । विनवीतसे कर जोडोन । ऐक त्रिविक्रम मुनिराया ॥ २७	मुनींचे बोलणे ऐकून राक्षसाने हात जोडून नमस्कार केला आणि आपली कथा सांगायला सुरुवात केली.
म्हणे राक्षस तये वेळी । आपणासी ज्ञान जहाले सकळी । जातिस्मरण अनंतकाळी । पूर्वापरीचे स्वामिया ॥ २८	राक्षस म्हणाला, "स्वामी, आपल्या स्पर्शाने मला माझ्या अनंत जन्मांची आठवण झाली आहे."
तयामध्ये माझे दोष । उत्कृष्ट जन्म पंचवीस । दिसतसे प्रकाश । ऐक स्वामी वामदेवा ॥ २९	"माझे दोष आणि माझे मागचे २५ जन्म मला आता स्पष्ट दिसत आहेत, ते मी आपणास सांगतो."
पूर्वजन्मे पंचविसी । होया राजा यवन-देशी । ’दुर्जय’ नाम आपणासी । दुराचारी वर्तलो जाण ॥ ३०	"पंचवीस जन्मांपूर्वी मी यवन देशाचा 'दुर्जय' नावाचा राजा होतो. मी अत्यंत दुराचारी होतो."
म्या मारिले बहुत लोक । प्रजेसी दिधले दुःख । स्त्रिया वरिल्या अनेक । राज्यमदे करूनिया ॥ ३१	"मी सत्तेच्या गर्वात अनेक लोकांना मारले, प्रजेला त्रास दिला आणि अनेक स्त्रियांशी विवाह केला."
वरिल्या स्त्रियांव्यतिरिक्त । बलात्कारे धरिल्या अमित । एक दिवस देवोनि रति । पुनरपि न भोगी तयासी ॥ ३२	"विवाह केलेल्या स्त्रियांशिवाय मी अगणित स्त्रियांवर अत्याचार केले. एकदा उपभोग घेतल्यावर मी पुन्हा त्यांच्याकडे पाहत नसे."
एके दिवशी एकीसी । रति देऊनि त्यजी तिसी । ठेविले अंतर्गृहासी । पुनरपि तीते न देखे नयनी ॥ ३३	"एखादी स्त्री उपभोगून मी तिला महालात बंद करून ठेवत असे आणि तिचे पुन्हा तोंडही पाहत नसे."
ऐंसे अनेक स्त्रियांसी । ठेविले म्या अंतर्गृहासी । माते शापिती अहर्निशी । दर्शन नेदी म्हणोनिया ॥ ३४	"अशा अनेक स्त्रियांना मी कैद केले होते, ज्या मला रात्रंदिवस शाप देत असत."
समस्त राजे जिंकोनिया । आणि स्त्रिया धरोनिया । एकेक दिवस भोगूनिया । त्याते ठेविले अंतर्गृहासी ॥ ३५	"इतर राजांना हरवून मी त्यांच्या स्त्रियांना पळवून आणत असे आणि फक्त एकदा उपभोग घेऊन त्यांना कैद करत असे."
जेथे स्त्रिया सुरूपे असती । बळे आणोन देई मी रति । ज्या न याती संतोषवृत्ती । तया द्रव्य देऊनि आणवी ॥ ३६	"सुंदर स्त्रियांना मी बळजबरीने किंवा पैशाचे आमिष दाखवून पळवून आणत असे."
विप्र होते माझे देशी । ते जाऊनि राहिले आणि देशी । जाऊनि आणी त्यांचे स्त्रियांसी । भोगी आपण उन्मत्तपणे ॥ ३७	"माझ्या देशातील ब्राह्मण घाबरून दुसऱ्या देशात पळून गेले, पण मी तिथूनही त्यांच्या स्त्रियांना पळवून आणून भ्रष्ट केले."
पतिव्रता सुवासिनी । विधवा मुख्य करोनि । त्याते भोगी उन्मत्तपणी । रजस्वला स्त्रियांसी देखा ॥ ३८	"मी पतिव्रता, विधवा आणि विटाळशी स्त्रियांनाही सोडले नाही, मी इतका उन्मत्त होतो."
विवाह न होता कन्यांसी । बलात्कारे भोगी त्यांसी । येणेपरी समस्त देशी । उपद्रविले मदांधपणे ॥ ३९	"लहान मुलींवरही मी बलात्कार केले. मी संपूर्ण देशाला माझ्या अहंकाराने वेठीस धरले होते."
ब्राह्मणस्त्रिया तीन शते । शतचारी क्षत्रिया ते । वैश्यिणी वरिल्या षट्‍शत । शूद्रस्त्रिया सहस्त्र जाण ॥ ४०	"मी ३०० ब्राह्मण स्त्रिया, ४०० क्षत्रिय स्त्रिया, ६०० वैश्य स्त्रिया आणि १००० शूद्र स्त्रिया भ्रष्ट केल्या."
एक शत चांडाळिणी । सहस्त्र वरिल्या पुलदिनी । पाच शत स्त्रिया डोंबिणी । रजकिणी वरिल्या शत चारी ॥ ४१	तसेच १०० चांडाळ स्त्रिया, १००० पुलिंद स्त्रिया, ५०० डोंब स्त्रिया आणि ४०० धोबी स्त्रिया भोगल्या.
असंख्यात वारवनिता । भोगिल्या म्या उन्मत्तता । तथापि माझे मनी तृप्तता । नाही झाली स्वामिया ॥ ४२	"असंख्यात वेश्यांचाही उपभोग घेतला, पण तरीही माझे मन कधी तृप्त झाले नाही."
इतुक्या स्त्रिया भोगून । संतुष्ट नव्हे माझे मन । विषयासक्त मद्यपान । करी नित्य उन्मत्ते ॥ ४३	"इतकी पापे करूनही मी समाधानी नव्हतो, मी सतत विषयासक्त राहून मद्यपान करत असे."
वर्तता येणेपरी देखा । व्याधिष्ठ झालो यक्ष्मादिका । परराष्ट्रराजे चालोनि ऐका । राज्य हिरतले स्वामिया ॥ ४४	"अखेर मला क्षयरोगासारखे (TB) अनेक आजार झाले आणि शत्रूंनी आक्रमण करून माझे राज्य हिरावून घेतले."
ऐंसेपरी आपणासी । मरण जाहले परियेसी । नेले दूती यमपुरासी । मज नरकामध्ये घातले ॥ ४५	"अशा वाईट अवस्थेत माझा मृत्यू झाला. यमदूतांनी मला यमपुरीत नेऊन नरकात टाकले."
देवांसी सहस्त्र वर्षे देखा । दहा वेळ फिरविले ऐका । पितृसहित आपण देखा । नरक भोगिले येणेपरी ॥ ४६	"मी आणि माझ्या पूर्वजांनी देवांच्या हजारो वर्षांपर्यंत अनेक वेळा नरकवास भोगला."
पुढे जन्मलो प्रेतवंशी । विद्रूप देही परियेसी । सहस्त्र शिश्ने अंगासी । लागली असती परियेसी ॥ ४७	"नंतर मी प्रेत योनीत जन्मलो. माझ्या पापांची फळे म्हणून माझ्या शरीराला हजारो जननेंद्रिये लागली होती, ज्याने मला खूप यातना होत असत."
येणेपरी दिव्य शत वर्षे । कष्टलो बहु क्षुधार्थै । पुनरपि पावलो यमपंथ । अनंत कष्ट भोगिले ॥ ४८	"शंभर वर्षे मी त्या रूपात भुकेने आणि कष्टाने तडफडलो, मग पुन्हा यमलोकी जाऊन शिक्षा भोगली."
दुसरा जन्म आपणासी । व्याघ्रजन्म जीवहिंसी । अजगर जन्म तृतीयेसी । चवथा जाहलो लांडगा ॥ ४९	"दुसऱ्या जन्मात मी वाघ झालो, तिसऱ्यात अजगर आणि चौथ्या जन्मात मी लांडगा झालो."
पाचवा जन्म आपणासी । ग्रामसूकर परियेसी । सहावा जन्म जाहलो कैसी । सरडा होऊनि जन्मलो ॥ ५०	"पाचव्या जन्मात मी डुकराचा जन्म घेतला आणि सहाव्या जन्मात मी सरडा झालो."
सातवा जन्म झालो श्वान । आठवा जंबुक मतिहीन । नवम जन्म रोही-हरण । दहावा झालो ससा देखा ॥ ५१	"सातव्या जन्मात मी कुत्रा झालो, आठव्यात मतिमंद कोल्हा (जंबुक), नवव्यात हरीण आणि दहाव्या जन्मात मी ससा झालो."
मर्कट जन्म एकादश । घारी झालो मी द्वादश । जन्म तेरावा मुंगूस । वायस जाहलो चतुर्दश ॥ ५२	"अकरावा जन्म माकडाचा, बारावा घारीचा, तेरावा मुंगसाचा आणि चौदाव्या जन्मात मी कावळा (वायस) झालो."
जांबुवंत झालो पंचादश । रानकुक्कुट मी षोडश । जन्म जाहलो परियेस । पुढे येणेपरी अवधारी ॥ ५३	पंधराव्या जन्मात मी अस्वल (जांबुवंत) होतो आणि सोळाव्या जन्मात मी रानकोंबडा झालो. पुढे काय झाले ते ऐक.
सप्तदश जन्मी आपण । गर्दभ झालो अक्षहीन । मार्जारयोनी । संभवून । आलो स्वामी अष्टादशेसी ॥ ५४	सतराव्या जन्मात मी आंधळा गाढव होतो आणि अठराव्या जन्मात मी मांजर (मार्जार) म्हणून जन्माला आलो.
एकुणिसावे जन्मासी । मंडूक झालो परियेसी । कासवजन्म विशतीसी । एकविसावा मस्त्य झालो ॥ ५५	"एकोणिसाव्या जन्मात मी बेडूक, विसाव्या जन्मात कासव आणि एकविसाव्या जन्मात मी मासा (मत्स्य) झालो."
बाविसावा जन्म थोर । झालो तस्कर उंदीर । दिवांध झालो मी बधिर । उलूक जन्म तेविसावा ॥ ५६	बाविसाव्या जन्मात मी चोरटा उंदीर होतो आणि तेविसाव्या जन्मात मी दिवसा न दिसणारा बहिरा घुबड (उलूक) झालो.
जन्म चतुर्विशतीसी । झालो कुंजर तामसी । पंचविंशति जन्मासी । ब्रह्मराक्षस आपण देखा ॥ ५७	चोविसाव्या जन्मात मी रागीट हत्ती (कुंजर) होतो आणि आता पंचविसाव्या जन्मात मी हा ब्रह्मराक्षस झालो आहे.
क्षुधाक्रांत अहर्निशी । कष्टतसे परियेसी । निराहारी अरण्यावासी । वर्ततसे स्वामिया ॥ ५८	या रूपात मी रात्रंदिवस भुकेने व्याकुळ होऊन या निर्जन अरण्यात अन्नावाचून भटकत होतो.
तुम्हा देखता अंतःकरणी । वासना झालो भक्षीन म्हणोनि । यालागी आलो धावोनि । पापरूपी आपण देखा ॥ ५९	"आपणास पाहिल्यावर माझे पापी मन आपल्याला खाण्यासाठी आसुसले, म्हणून मी आपल्यावर धावून आलो होतो."
तुझा अंगस्पर्श होता । जातिस्मरण झाले आता । सहस्त्र जन्मीचे दुष्कृत । दिसतसे स्वामिया ॥ ६०	परंतु आपला स्पर्श होताच मला दिव्य ज्ञान मिळाले आणि मला माझ्या हजारो जन्मांतील पापांची आठवण झाली.
माते आता जन्म पुरे । तुझ्या अनुग्रहे मी तरे । घोरांधार संसार । आता यातना कडे करी ॥ ६१	आता मला हे जन्म-मृत्यूचे चक्र नको आहे. आपल्या कृपेने या भयानक संसारातून आणि यातनांमधून माझी सुटका करा.
तू तारक विश्वासी । म्हणोनि माते भेटलासी । तुझी दर्शनमहिमा कैसी । स्पर्श होता ज्ञान झाले ॥ ६२	आपण जगाचे उद्धारकर्ते आहात म्हणूनच मला भेटलात. केवळ स्पर्शाने ज्ञान देणारा आपला महिमा अगाध आहे.
भूमीवरी मनुष्य असती । तैसा रूप दिससी यति । परि तुझी महिमा ख्याति । निरुपम असे दातारा ॥ ६३	"आपण पृथ्वीवर साध्या संन्याशाच्या (यति) रूपात दिसत असलात, तरी आपले सामर्थ्य अनुपमेय आहे."
महापापी दुराचारी । आपण असे वनांतरी । तुझे अंगस्पर्शमात्री । ज्ञान जाहले अखिल जन्मांचे ॥ ६४	माझ्यासारख्या महापापी राक्षसाला आपल्या अंगाच्या केवळ स्पर्शाने सर्व जन्मांचे ज्ञान झाले आहे.
कैसा महिमा तुझ्या अंगी । ईश्वर होशील की जगी । आम्हा उद्धारावयालागी । आलासी स्वामी वामदेवा ॥ ६५	आपल्या ठायी किती अफाट शक्ती आहे! आपण साक्षात ईश्वरच असून माझा उद्धार करण्यासाठी इथे आला आहात.
"ऐसे म्हणता, राक्षसासी । वामदेव सांगे संतोषी । भस्ममहिमा आहे ऐशी । माझे अंगीची परियेसा ॥ ६६"	"राक्षसाचे हे बोलणे ऐकून वामदेव मुनी आनंदाने म्हणाले, ""हा मेरे अंगाला लावलेल्या भस्माचा (विभूतीचा) महिमा आहे."""
सर्वांग माझे भस्मांकित । तुझे अंगा लागले क्वचित । त्याणे झाले तुज चेत । ज्ञानप्रकाश शत जन्मांतरीचे ॥ ६७	"माझे शरीर भस्माने माखलेले आहे, त्याचा थोडासा स्पर्श तुला झाला आणि त्यामुळे तुला तुझ्या शेकडो जन्मांचे ज्ञान मिळाले."
भस्ममहिमा अपरांपर । परि ब्रह्मादिका अगोचर । याचिका रणे कर्पूरगौर । भूषण करी सर्वांगी ॥ ६८	"भस्माचा महिमा अपार असून तो ब्रह्मदेवांनाही पूर्णपणे कळत नाही. म्हणूनच साक्षात शंकर (कर्पूरगौर) हे भस्म अंगाला फासतात."
ईश्वरे वंदिल्या वस्तूसी । वर्णिता अशक्य आम्हांसी । तोचि शंकर व्योमकेशी । जाणे भस्ममहिमान ॥ ६९	"ज्या वस्तूला खुद्द ईश्वर (शंकर) वंदन करतो, तिचे वर्णन करणे माझ्यासाठी अशक्य आहे. केवळ शिवच याचा पूर्ण महिमा जाणतो."
जरी तू पुससी आम्हांसी । सांगेन दृष्टांत परियेसी । आम्ही देखिले दृष्टीसी । अपार महिमा भस्माचा ॥ ७०	"तरीही मी तुला एक उदाहरण (दृष्टांत) सांगतो, जे मी स्वतः अनुभवले आहे आणि ज्यावरून तुला भस्माची शक्ती कळेल."
विप्र एक द्रविडदेशी । आचारहीन परियेसी । सदा रत शूद्रिणीसी । कर्मभ्रष्ट वर्तत होता ॥ ७१	"द्रविड देशात एक ब्राह्मण राहत होता, जो अत्यंत आचारहीन होता. तो नीच स्त्रीच्या संगतीत राहून आपली सर्व कर्मे विसरला होता."
समस्त मिळोनि विप्रयाति । तया द्विजा बहिष्कारिती । मातापिता दाईज गोती । त्यजिती त्यासी बंधुवर्ग ॥ ७२	"त्याच्या वाईट वागणुकीमुळे समाजातील ब्राह्मणांनी, पालकांनी आणि नातेवाइकांनी त्याचा त्याग केला होता."
येणेपरी तो ब्राह्मण । प्रख्यात झाला आचारहीन । शूद्रिणीते वरून । होता काळ रमूनिया ॥ ७३	अशा प्रकारे तो ब्राह्मण आचारभ्रष्ट म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि एका शूद्र स्त्रीसोबत आपला काळ घालवू लागला.
ऐंसा पापी दुराचारी । तस्करविद्येने उदर भरी । आणिक स्त्रियांशी व्यभिचारी । उन्मत्तपणे परियेसा ॥ ७४	तो पापी ब्राह्मण चोरी करून आपले पोट भरत असे आणि इतर स्त्रियांशीही व्यभिचार करत असे.
वर्तता ऐसे एके दिवसी । गेला होता व्यभिचारासी । तस्करविद्या करिता निशी । वधिले त्यासी एके शूद्र ॥ ७५	"एके दिवशी रात्री तो चोरी आणि व्यभिचार करण्यासाठी गेला असता, तिथे एका शूद्राने त्याला मारून टाकले."
वधूनिया विप्रासी । ओढोनि नेले तेचि निशी । टाकिले बहिर्ग्रामेसी । अघोर स्थळी परियेसा ॥ ७६	त्या शूद्राने ब्राह्मणाला मारल्यावर त्याचे प्रेत ओढत नेले आणि गावाबाहेर एका घाणेरड्या जागी टाकून दिले.
श्वान एक तये नगरी । बैसला होता भस्मावरी । क्षुधाक्रांत अवसरी । गेला हिंडत प्रेतघ्राणी ॥ ७७	त्याच वेळी तिथे एक कुत्रा भस्माच्या ढिगाऱ्यावर बसलेला होता. भुकेलेला तो कुत्रा प्रेताच्या वासाने तिथे पोहोचला.
देखोनि तया प्रेतासी । गेला श्वान भक्षावयासी । प्रेतावरी बैसून हर्षी । क्षुधानिवारण करीत होता ॥ ७८	प्रेत दिसताच कुत्रा ते खाण्यासाठी धावला आणि प्रेतावर बसून आपले पोट भरू लागला.
भस्म होते श्वानाचे पोटी । लागले प्रेताचे ललाटी । वक्षःस्थळी बाहुवटी । लागले भस्म परियेसा ॥ ७९	"त्या कुत्र्याच्या पोटाला जे भस्म (विभूती) लागले होते, ते त्या प्रेताच्या कपाळाला, छातीला आणि हाताला लागले."
प्राण त्यजिता द्विजवर । नेत होते यमकिंकर । नानापरी करीत मार । यमपुरा नेताति ॥ ८०	तो ब्राह्मण पापी असल्याने यमदूत त्याला मारत-मारत यमपुरीला नेण्यासाठी आले होते.
कैलासपुरीचे शिवदूत । देखोनि आले ते प्रेत । भस्म सर्वांगी उद्धूलित । म्हणती याते कवणे नेले ॥ ८१	"पण जेव्हा कैलासाहून शिवदूत तिथे आले, तेव्हा त्यांनी पाहिले की प्रेताच्या अंगाला भस्म लागले आहे. ते रागाने ओरडले, ""याला कोण घेऊन चालले आहे?"""
याते योग्य शिवपुर । केवी नेले ते यमकिंकर । म्हणोनि धावती वेगवक्त्रे । यमकिंकरा मारावया ॥ ८२	"""ज्याच्या अंगाला भस्म लागले आहे, तो शिवलोकाचा अधिकारी आहे. यमदूत याला कसे नेऊ शकतात?"" असे म्हणत शिवदूत यमदूतांना मारायला धावले."
शिवदूत येता देखोनि । यमदूत जाती पळोनि । तया द्विजाते सोडूनि । गेले आपण यमपुरा ॥ ८३	शिवदूतांना येताना पाहून घाबरलेले यमदूत त्या ब्राह्मणाला तिथेच सोडून यमपुरीकडे पळून गेले.
जाऊनि सांगती यमासी । गेलो होतो भूमीसी । आणीत होतो पापियासी । अघोररूपेकरूनिया ॥ ८४	"यमदूतांनी यमराजाला सांगितले, ""आम्ही पृथ्वीवरून एका महापापी माणसाला घेऊन येत होतो."""
ते देखोनि शिवदूत । धावत आले मारू म्हणत । हिरोनि घेतले प्रेत । वधीत होते आम्हांसी ॥ ८५	"""परंतु शिवदूत अचानक आले, त्यांनी आम्हाला मारहाण केली आणि तो पापी माणूस आमच्याकडून हिसकावून घेतला."""
आता आम्हा काय गति । कधी न वचो त्या क्षिती । आम्हांसी शिवदूत मारिती । म्हणोनि विनविती यमासी ॥ ८६	"""आता आमची काय अवस्था होणार? शिवदूत जर आम्हाला असेच मारणार असतील, तर आम्ही पृथ्वीवर पुन्हा जाणार नाही."""
ऐकोनि दूतांचे वचन । यम निघाला कोपून । गेला त्वरित ठाकून । शिवदूताजवळी देखा ॥ ८७	दूतांचे बोलणे ऐकून यमराजाला खूप राग आला आणि तो तडक शिवदूतांकडे जाब विचारायला गेला.
यम म्हणे शिवदूतांसी । का मारिले माझ्या किंकरासी । हिरोनि घेतले पापियासी । केवी नेता शिवमंदिरा ॥ ८८	"यम शिवदूतांना म्हणाला, ""तुम्ही माझ्या दूतांना का मारले? या महापापी माणसाला तुम्ही शिवलोकात कसे नेऊ शकता?"""
याचे पाप असे प्रबळ । जितकी गंगेत असे वाळू । तयाहूनि अधिक केवळ । अघोररूप असे देखा ॥ ८९	"""या ब्राह्मणाने इतकी पापे केली आहेत की गंगेतील वाळूचे कण कमी पडतील. हा तर नरकास पात्र आहे."""
नव्हे योग हा शिवपुरासी । याते बैसवोनि विमानेसी । केवी नेता मूढपणेसी । म्हणोनि कोपे यम देखा ॥ ९०	"""याला विमानाने शिवलोकात नेणे ही शुद्ध चूक आहे,"" असे म्हणत यमाने आपला संताप व्यक्त केला."
ऐकोनि यमाचे वचन । शिवदूत सांगती विस्तारून । प्रेतकपाळी लांछन । भस्म होते परियेसा ॥ ९१	"तेव्हा शिवदूत शांतपणे म्हणाले, ""यमराजा, या प्रेताच्या कपाळावर भस्माचा टिळा लागला आहे, ते नीट पाहा."""
वक्षःस्थळी ललाटेसी । बाहुमूळी करकंकणेसी । भस्म लाविले प्रेतासी । केवी आतळती तुझे दूत ॥ ९२	"""ज्याच्या छातीवर, कपाळावर आणि हातावर भस्म लागले आहे, त्याला स्पर्श करण्याचे धाडस तुझे दूत कसे काय करू शकतात?"""
आम्हा आज्ञा ईश्वराची । भस्मांकित तनु मानवाची । जीव आणावा त्या नराचा । कैलासपदी शाश्वत ॥ ९३	"""ज्याचे शरीर भस्माने पावन झाले आहे, त्याला थेट कैलासावर घेऊन यावे, अशी आम्हास शंकराची आज्ञा आहे."""
भस्म कपाळी असत । केवी आतळती तुझे दूत । तात्काळी होतो वधित । सोडिले आम्हा धर्मासी ॥ ९४	"""कपाळावर भस्म असताना तुझ्या दूतांनी त्याला हात लावला, म्हणून आम्ही त्यांना शिक्षा दिली. केवळ धर्मासाठी आम्ही त्यांना जिवंत सोडले."""
पुढे तरी आपुल्या दूता । बुद्धि सांगा तुम्ही आता । जे नर असती भस्मांकिता । त्याते तुम्ही न आणावे ॥ ९५	"""आता तरी आपल्या दूतांना शहाणपण सांगा की, ज्या माणसाच्या अंगाला भस्म लागले आहे, त्याला कधीही हात लावू नका."""
भस्मांकित नरासी । दोष न लागती परियेसी । तो योग्य होय स्वर्गासी । म्हणोनि सांगती शिवदूत ॥ ९६	"""भस्म लावलेल्या माणसाला कोणतेही दोष लागत नाहीत, तो थेट शिवलोकाचा अधिकारी होतो,"" असे शिवदूतांनी निक्षून सांगितले."
शिवदूत वचन ऐकोन । यमधर्म गेला परतोन । आपुले दूता पाचारून । सांगतसे परियेसा ॥ ९७	शिवदूतांचे बोलणे ऐकून यमराज निरुत्तर झाला आणि परत फिरला. त्याने आपल्या सर्व दूतांना जवळ बोलावले.
यम सांगे आपुले दूता । भूमीवरी जाऊनि आता । जे कोण असतील भस्मांकित । त्याते तुम्ही न आणावे ॥ ९८	"यमदूत म्हणाले, ""पृथ्वीवर गेल्यावर ज्यांच्या अंगावर तुम्हाला भस्म किंवा विभूती दिसेल, त्यांना विसरूनही यमपुरीला आणू नका."""
अनेकपरी दोष जरी । केले असतील धुरंधरी । त्याते न आणावे आमुचे पुरी । त्रिपुंड टिळक नरासी ॥ ९९	"""त्याने कितीही मोठी पापे केली असली, तरी ज्याच्या कपाळावर भस्माचे तीन आडवे पट्टे (त्रिपुंड्र) आहेत, त्याला माझ्या नगरीत आणता येणार नाही."""
रुद्राक्षमाळा ज्याचे गळा । असेल त्रिपुंड्र टिळा । त्याते तुम्ही नातळा । आज्ञा असे ईश्वराची ॥ १००	"ज्याच्या गळ्यात रुद्राक्षमाळा आणि कपाळावर भस्माचा टिळा आहे, त्याला स्पर्श करू नका, ही ईश्वराची आज्ञा आहे."
वामदेव म्हणे राक्षसासी । या विभूतीचा महिमा असे ऐशी । आम्ही लावितो भक्तीसी । देवादिका दुर्लभ ॥ १०१	वामदेव मुनी राक्षसाला म्हणाले, "या विभूतीचा (भस्माचा) महिमा असा अगाध आहे. आम्ही ती भक्तीने अंगाला लावतो, जी देवादिकांनाही मिळणे कठीण आहे."
पाहे पा ईश्वर प्रीतीसी । सदा लावितो भस्मासी । ईश्वरे वंदिल्या वस्तूसी । कवण वर्णू शके सांग मज ॥ १०२	"स्वतः ईश्वर (शिव) प्रेमाने सदा भस्म धारण करतो. ज्या वस्तूला ईश्वराने वंदन केले आहे, तिचे वर्णन कोण करू शकेल?"
ऐकोनि वामदेवाचे वचन । ब्रह्मराक्षस करी नमन । उद्धारावे जगज्जीवना । ईश्वर तूचि वामदेवा ॥ १०३	वामदेवांचे बोलणे ऐकून तो राक्षस नम्र झाला आणि म्हणाला, "हे जगज्जीवना, माझा उद्धार करा. माझ्यासाठी आपणच साक्षात ईश्वर आहात."
तुझे चरण मज भेटले । सहस्त्र जन्मीचे ज्ञान जाहाले । काही पुण्य होते केले । त्याणे गुणे भेटलासी ॥ १०४	"आपल्या चरणांच्या भेटीमुळे मला हजारो जन्मांचे ज्ञान झाले. मी पूर्वजन्मी काहीतरी पुण्य केले असेल, म्हणूनच आपली गाठ पडली."
आपण जधी राज्य करिता । केले पुण्य स्मरले आता । तळे बांधविले रानात । दिल्ही वृत्ति ब्राह्मणांसी ॥ १०५	"मी राजा असताना जे पुण्य केले होते, ते मला आता आठवले. मी अरण्यात तळी बांधली होती आणि ब्राह्मणांना उपजीविकेसाठी जमिनी (वृत्ती) दान दिल्या होत्या."
इतुके पुण्य आपणासी । घडले होते परियेसी । वरकड केले सर्व दोषी । राज्य करिता स्वामिया ॥ १०६	"स्वामी, राज्य करताना मी बाकी सर्व पापेच केली होती, पण हे तळी बांधण्याचे आणि दान देण्याचे पुण्य माझ्या पदरी होते."
जधी नेले यमपुरासी । यमे पुसिले चित्रगुप्तासी । माझे पुण्य त्या यमासी । चित्रगुप्ते सांगितले ॥ १०७	"जेव्हा यमदूत मला यमपुरीला घेऊन गेले, तेव्हा यमाने चित्रगुप्ताला माझे हिशोब विचारले. तेव्हा चित्रगुप्ताने यमाला माझ्या या पुण्याची माहिती दिली."
तघी माते यमधर्मे आपण । सांगितले होते हे पुण्य । पंचविशति जन्मी जाण । फळासी येईल म्हणोनि ॥ १०८	"त्यावेळी यमराजाने मला सांगितले होते की, हे पुण्य तुला २५ जन्मानंतर फळाला येईल आणि तुझा उद्धार होईल."
तया पुण्यापासोन । भेटी जाहली तुझे चरण । करणे स्वामी उद्धारण । जगद्गुरु वामदेवा ॥ १०९	"त्याच पुण्याच्या जोरावर आज मला आपले दर्शन झाले आहे. हे जगद्गुरु वामदेवा, आता माझा उद्धार करा."
या भस्माचे महिमान । कैसे लावावे विघान । कवण मंत्र-उद्धारण । विस्तारूनि सांग मज ॥ ११०	"या भस्माचा महिमा काय आहे? ते लावण्याची पद्धत (विधान) काय आणि कोणते मंत्र म्हणावेत, हे मला सविस्तर सांगा."
वामदेव म्हणे राक्षसासी । विभूतीचे धारण मज पुससी । सांगेन आता विस्तारेसी । एकचित्ते ऐक पा ॥ १११	वामदेव म्हणाले, "राक्षसा, तू विभूती धारण करण्याबद्दल विचारले आहेस, तर आता ते मन लावून ऐक, मी तुला सांगतो."
पूर्वी मंदरगिरिपर्वती । क्रीडेसी गेले गिरिजापति । कोटि रुद्रादिगणसहिती । बैसले होते वोळगेसी ॥ ११२	"पूर्वी मंदर पर्वतावर भगवान शंकर (गिरिजापती) आपल्या कोट्यवधी रुद्रगणांसह विहारासाठी गेले होते आणि तिथे त्यांची सभा भरली होती."
तेहतीस कोटी देवांसहित । देवेंद्र आला तेथे त्वरित । अग्नि वरुण यमसहित । कुबेर वायु आला तेथे ॥ ११३	"त्या सभेत ३३ कोटी देवांसह इंद्र, अग्नी, वरुण, यम, कुबेर आणि वायू हे सर्व लोकपाल तात्काळ हजर झाले."
गंध्र्व यक्ष चित्रसेन । खेचर पन्नग विद्याधरण । किंपुरुष सिद्ध साध्य जाण । आले गुह्यक सभेसी ॥ ११४	"गंधर्व, यक्ष, चित्रसेन, नाग (पन्नग), विद्याधर, सिद्ध आणि साध्य असे सर्वजण त्या दिव्य सभेला आले."
देवाचार्य बृहस्पति । वसिष्ठ नारद तेथे येती । अर्यमादि पितृसहिती । तया ईश्वर-वोळगेसी ॥ ११५	"देवांचे गुरु बृहस्पती, वसिष्ठ, नारद आणि अर्यमादी पितरही ईश्वराच्या त्या सेवेत हजर झाले."
दक्षादि ब्रह्मा येर सकळ । आले समस्त ऋषिकुळ । उर्वशीयादि अप्सरामेळ । आले त्या ईश्वरसभेसी ॥ ११६	"दक्ष प्रजापती, ब्रह्मदेव, सर्व ऋषीगण आणि उर्वशीसारख्या अप्सरांचा समूहही त्या सभेला आला."
चंडिकासहित शक्तिगण देखा । आदित्यादि द्वादशार्का । अष्ट वसू मिळोन ऐका । आले ईश्वराचे सभेसी ॥ ११७	"चंडिकेसह सर्व शक्ती, बारा आदित्य (सूर्य) आणि आठ वसूही शंकराच्या दरबारात आले."
अश्विनी देवता परियेसी । विश्वेदेव मिळून निर्दोषी । आले ईश्वरसभेसी । ऐके ब्रह्मराक्षसा ॥ ११८	"अश्विनीकुमार आणि विश्वेदेवही तिथे आले होते, असे वामदेव मुनींनी सांगितले."
भूतपति महाकाळ । नंदिकेश्वर महानीळ । काठीकर दोघे प्रबळ । उभे पार्श्वी असती देखा ॥ ११९	"महाकाळ, नंदी आणि महानीळ हे मुख्य द्वारपाळ हातात काठ्या घेऊन शंकराच्या दोन्ही बाजूंना उभे होते."
वीरभद्र शंखकर्ण । मणिभद्र षट्‍कर्ण । वृकोदर देवमान्य । कुंभोदर आले तेथे ॥ १२०	"वीरभद्र, शंखकर्ण, मणिभद्र, षट्कर्ण आणि कुंभोदर यांसारखे महान गण तिथे उपस्थित होते."
कुंडोदर मंडोदर । विकटकर्ण कर्णधार । घारकेतु महावीर । भुतनाथ तेथे आला ॥ १२१	"कुंडोदर, विकटकर्ण आणि महावीर भूतनाथही त्या सभेत हजर होते."
भृंगी रिटी भूतनाथ । नानारूपी गण समस्त । नानावर्ण मुखे ख्यात । नानावर्ण-शरीर-अवयवी ॥ १२२	"भृंगी आणि रिटी यांसह विविध रूपांचे, विविध रंगांच्या मुखांचे आणि विचित्र शरीरयष्टीचे सर्व गण तिथे जमले होते."
रुद्रगणाची रूपे कैसी । सांगेन ऐका विस्तारेसी । कित्ये कृष्णवर्णैसी । श्वेत-पीत-धूम्रवर्ण ॥ १२३	"रुद्रगणांची रूपे कशी होती ते ऐक: काही काळे, काही पांढरे, काही पिवळे तर काही धुरासारख्या रंगाचे होते."
हिरवे ताम्र सुवर्ण । लोहित चित्रविचित्र वर्ण । म्डूकासारिखे असे वदन । रुद्रगण आले तेथ ॥ १२४	"काही हिरवे, तांबूस, सोन्यासारखे पिवळे तर काहींचे चेहरे बेडकासारखे (मंडूक) होते."
नानाआयुधे-शस्त्रेसी । नाना वाहन भूषणेसी । व्याघ्रमुख कित्येकांसी । किती सूकर-गजमुखी ॥ १२५	"विविध शस्त्रे आणि वाहने घेऊन आलेले हे गण काही वाघाच्या तोंडाचे, तर काही डुकराच्या किंवा हत्तीच्या मुखाचे होते."
कित्येक नक्रमुखी । कित्येक श्वान-मृगमुखी । उष्ट्रवदन कित्येकी । किती शरभ-शार्दूलवदने ॥ १२६	"काही मगरीच्या, काही कुत्र्याच्या, काही हरिणाच्या तर काही उंटाच्या मुखाचे होते."
कित्येक भैरुंडमुख । सिंहमुख कित्येक । दोनमुख गण देख । चतुर्मुख गण कितीएक ॥ १२७	"काही सिंहाच्या तोंडाचे, तर काही दोन किंवा चार तोंडांचे गण तिथे दिसत होते."
चतुर्भुज गण अगणिक । कितीएका नाही मुख । ऐसे गण तेथे येती देख । ऐक राक्षसा एकचित्ते ॥ १२८	"असंख्य चार हातांचे गण होते, तर काहींना मुखच नव्हते. असे विचित्र गण तिथे जमले होते."
एकहस्त द्विहस्तेसी । पाच सहा हस्तकेसी । पाद नाही कितीएकांसी । बहुपादी किती जाणा ॥ १२९	"काहींना एक किंवा दोन हात होते, तर काहींना पाच-सहा हात होते. काहींना पाय नव्हते, तर काहींना अनेक पाय होते."
कर्ण नाही कित्येकांसी । एककर्ण अभिनव कैसी । बहुकर्ण परियेसी । ऐसे गुण येती तेथे ॥ १३०	"काहींना कान नव्हते, काहींना फक्त एकच कान होता, तर काही अनेक कानांचे होते."
कित्येकांसी नेत्र एक । कित्येका चारी नेत्र विचित्र । किती स्थूळ कुब्जक । ऐसे गण ईश्वराचे ॥ १३१	"काहींना एकच डोळा होता, तर काहींना चार विचित्र डोळे होते. काही खूप जाड तर काही बुटके (कुब्जक) होते."
ऐशापरीच्या गणांसहित । बैसला शिव मूर्तिमंत । सिंहासन रत्‍नखचित । सप्त प्रभावळीचे ॥ १३२	"अशा सर्व गणांसह भगवान शिव साक्षात तिथे रत्नखचित आणि सात प्रभावळी असलेल्या सिंहासनावर बसले होते."
आरक्त एक प्रभावळी । तयावरी रत्‍ने जडली । अनुपम्य दिसे निर्मळी । सिंहासन परियेसा ॥ १३३	"सिंहासनाची पहिली प्रभावळ तांबूस (आरक्त) रंगाची असून त्यावर अमूल्य रत्ने जडलेली होती."
दुसरी एक प्रभावळी । हेमवर्ण पिवळी । मिरवीतसे रत्‍ने बहळी । सिंहासन ईश्वराचे ॥ १३४	"दुसरी प्रभावळ सोन्यासारख्या (हेमवर्ण) पिवळ्या रंगाची होती, जी रत्नांनी चमकत होती."
तिसरिये प्रभावळीसी । नीलवर्णे रत्‍ने कैसी । जडली असती कुसरीसी । सिंहासन ईश्वराचे ॥ १३५	"तिसरी प्रभावळ निळ्या रंगाच्या रत्नांनी अतिशय कलाकुसरीने सजवलेली होती."
शुभ्रचतुर्थ प्रभावळी । रत्‍नखचित असे कमळी । आरक्तवर्ण असे जडली । सिंहासन शंकराचे ॥ १३६	"चौथी प्रभावळ पांढऱ्या रंगाची असून त्यावर कमळासारखी लाल रत्ने जडलेली होती."
वैडूर्यरत्‍नखचित । मोती जडली असती बहुत । पाचवी प्रभावळी ख्यात । सिंहासन ईश्वराचे ॥ १३७	"पाचवी प्रभावळ वैडूर्य मणी आणि मोत्यांनी मढवलेली होती."
सहावी भूमि नीलवर्ण । भीतरी रेखा सुवर्णवर्ण । रत्‍ने जडली असती गहन । अपूर्व देखा त्रिभुवनांत ॥ १३८	"सहावी प्रभावळ निळ्या रंगाची असून त्यावर सोन्याच्या रेषा आणि जडजवाहीर होते, जे त्रिभुवनात अपूर्व होते."
सातवी ऐसी प्रभावळी । अनेक रत६ने असे जडली । जे का विश्वकर्म्याने रचिली । अपूर्व देखा त्रिभुवनांत ॥ १३९	"सातवी प्रभावळ स्वतः विश्वकर्म्याने बनवलेली असून त्यावर अनेक प्रकारची रत्ने जडली होती."
ऐशा सिंहासनावरी । बैसलासे त्रिपुरारि । कोटिसूर्य तेजासरी । भासतसे परियेसा ॥ १४०	"अशा दिव्य सिंहासनावर भगवान त्रिपुरारी (शंकर) बसले होते, ज्यांचे तेज कोटी सूर्यांसारखे भासत होते."
महाप्रळयसमयासी । सप्तार्णव-मिळणी जैसी । तैसिया श्वासोच्छ्‌वासेसी । बैसलासे ईश्वर ॥ १४१	"महाप्रलयाच्या वेळी सात समुद्र एकत्र आल्यावर जसा गंभीर आवाज येतो, तसा गंभीर श्वास घेत ईश्वर तिथे बसले होते."
भाळनेत्र ज्वाळमाळा । संवर्ताग्नि जटामंडळा । कपाळी चंद्र षोडशकळा । शोभतसे सदाशिव ॥ १४२	"त्यांच्या कपाळावर तिसरा डोळा (भाळनेत्र) असून जटांमध्ये अग्नीचे तेज होते आणि कपाळावर चंद्राची सोळावी कळा शोभत होती."
तक्षक देखा वामकर्णी । वासुकी असे कानी दक्षिणी । तया दोघांचे नयन । नीलरत्‍नापरी शोभती ॥ १४३	"डाव्या कानात तक्षक आणि उजव्या कानात वासुकी नाग कुंडल म्हणून होते, ज्यांचे डोळे निळ्या रत्नांसारखे चमकत होते."
नीलकंठ दिसे आपण नागहार आभरण । सर्पाचेचि करी कंकण । मुद्रिकाही देखा सर्पाचिया ॥ १४४	"त्यांचा कंठ निळा होता, गळ्यात नागांचे हार, हातांत सर्पांची कंकणे आणि बोटातही सर्पांच्याच अंगठ्या होत्या."
मेखला तया सर्पाचे । चर्मपरिधान व्याघ्राचे । शोभा घंटी दर्पणाचे । ऐसेपरी दिसतसे ॥ १४५	"कमरेला सर्पाचा पट्टा (मेखला) असून त्यांनी वाघाचे कातडे नेसले होते, ज्याची शोभा आरशासारखी दिसत होती."
कर्कोटक-महापद्म । केली नूपुरे पाईंजण । जैसा चंद्र-संपूर्ण । तैसा शुभ्र दिसतसे ॥ १४६	"कर्कोटक आणि महापद्म या नागांची त्यांनी पैंजणे केली होती. पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे त्यांचे रूप शुभ्र दिसत होते."
म्हणोनि कर्पूरगौर म्हणती । ध्यानी ध्याईजे पशुपति । ऐसा भोळाचक्रवर्ती । बैसलासे सभेत ॥ १४७	"म्हणूनच त्यांना 'कर्पूरगौर' (कापरासारखे गोरे) म्हणतात. अशा या भोळ्या चक्रवर्ती शंकराचे ध्यान करावे."
रत्‍नमुकुट असे शिरी । नागेंद्र असे केयूरी । कुंडलांची दीप्ति थोरी । दिसतसे ईश्वर ॥ १४८	"डोक्यावर रत्नमुकुट, दंडात नागांचे बाजूबंद आणि कानातील कुंडलांचे तेज अफाट दिसत होते."
कंठी सर्पाचे हार । नीलकंथ मनोहर । सर्वांगी सर्पाचे अलंकार । शोभतसे ईश्वर ॥ १४९	"गळ्यात सर्पांचे हार असलेला तो नीलकंठ मनोहर दिसत होता. त्यांच्या संपूर्ण शरीरावर सर्पांचेच अलंकार शोभत होते."
शुभ्र कमळे अर्चिला । की चंदने असे लेपिला । कर्पूरकेळीने पूजिला । ऐसा दिसे ईश्वर ॥ १५०	"पांढऱ्या कमळांनी त्यांची पूजा केली होती, अंगाला चंदन आणि कापूर लावला होता, असे दिव्य रूप ईश्वराचे दिसत होते."
दहाभुजा विस्तारेसी । एकेक हाती आयुधेसी । बैसलासे सभेसी । सर्वेश्वर शंकर ॥ १५१	सर्वेश्वर भगवान शंकर आपल्या दहा हातांत वेगवेगळी शस्त्रे घेऊन त्या सभेमध्ये विराजमान झाले होते.
एके हाती त्रिशूळ देखा । दुसरा डमरू सुरेखा । येरे हाती खड्ग तिखा । शोभतसे ईश्वर ॥ १५२	"त्यांच्या एका हातात त्रिशूळ, दुसऱ्यात सुंदर डमरू आणि तिसऱ्या हातात धारदार तलवार (खड्ग) शोभत होती."
पानपात्र एका हाती । धनुष्य-बाणे कर शोभती । खट्वांग फरश येरे हाती । अंकुश करी मिरवीतसे ॥ १५३	"एका हातात पानपात्र, तर इतर हातांत धनुष्य-बाण, खट्वांग (एक प्रकारचे शस्त्र), परशू (कुऱ्हाड) आणि अंकुश झळकत होता."
मृग धरिला असे करी देखा । ऐसा तो हा पिनाका । दहाभुजा दिसती निका । बैसलासे सभेत ॥ १५४	एका हातात त्यांनी मृग (हरिण) धरले होते. अशा प्रकारे दहा हातांनी युक्त असलेला तो पिनाकधारी शिव सभेत बसला होता.
पंचवक्त्र सर्वेश्वर । एकेक मुखाचा विस्तार । दिसतसे सालंकार । सांगेन ऐका श्रोतेजन ॥ १५५	"त्या पंचमुखी (पाच मुखे असलेल्या) ईश्वराच्या प्रत्येक मुखाचे अलंकारांनी नटलेले वर्णन आता मी सांगतो, ते श्रोत्यांनी ऐकावे."
कलंकाविणे चंद्र जैसा । किंवा क्षीरफेन ऐसा । भस्मभूषणे रूपे कैसा । दिसे मन्मथाते दाहोनिया ॥ १५६	डाग नसलेल्या चंद्राप्रमाणे किंवा दुधाच्या फेसाप्रमाणे शुभ्र असलेले त्यांचे रूप भस्मामुळे अधिकच उजळून दिसत होते. त्यांनीच कामदेवाचे दहन केले होते.
सूर्य-चंद्र अग्निनेत्र । नागहार कटिसूत्र । दिसे मूर्ति पवित्र । सर्वेश्वर परियेसा ॥ १५७	"सूर्य, चंद्र आणि अग्नी हे त्यांचे तीन डोळे आहेत. गळ्यात नागांचे हार आणि कमरेला नागाचाच पट्टा (कटिसूत्र) असलेली ती मूर्ती अत्यंत पवित्र दिसत होती."
शुभ्र टिळक कपाळी । बरवा शोभे चंद्रमौळी । हास्यवदन केवळी । अपूर्व देखा श्रीशंकर ॥ १५८	"कपाळावर पांढरा टिळा लावलेले, डोक्यावर चंद्र धारण केलेले आणि चेहऱ्यावर मंद हास्य असलेले श्रीशंकर अपूर्व दिसत होते."
दुसरे मुख उत्तरेसी । शोभतसे विस्तारेसी । ताम्रवर्णाकार कमळेसी । अपूर्व दिसे परियेसा ॥ १५९	त्यांचे उत्तरेकडील दुसरे मुख तांबूस रंगाच्या कमळाप्रमाणे तेजस्वी आणि सुंदर दिसत होते.
जैसे दाडिंबाचे फूल । किंवा प्रातःरविमंडळ । तैसे मिरवे मुखकमळ । ईश्वराचे परियेसा ॥ १६०	डाळिंबाच्या फुलाप्रमाणे किंवा पहाटेच्या सूर्यबिंबाप्रमाणे ईश्वराचे ते मुखकमळ झळकत होते.
तिसरे मुख पूर्वदिशी । गंगा अर्धचंद्र शिरसी । जटाबंदन केली कैसी । सर्पवेष्टित परियेसा ॥ १६१	"पूर्वेकडील तिसऱ्या मुखावर गंगा आणि अर्धचंद्र असून, त्यांच्या जटा सर्पांनी गुंफलेल्या (वेढलेल्या) होत्या."
चवथे मुख दक्षिणेसी । मिरवे नीलवर्णेसी । विक्राळ दाढा दारुणेसी । दिसतसे तो ईश्वर ॥ १६२	दक्षिणेकडील चौथे मुख निळ्या रंगाचे असून त्यावरील मोठ्या दाढांमुळे ते रूप अत्यंत भीषण आणि रुद्र वाटत होते.
मुखांहूनि ज्वाला निघती । तैसा दिसे तीव्रमूर्ति । रुंडमाळा शोभती । सर्पवेष्टित परियेसा ॥ १६३	त्या मुखातून जणू ज्वाला बाहेर पडत होत्या. गळ्यात मुंडक्यांची माळ (रुंडमाळ) असून त्यावर सर्प वेढलेले होते.
पाचवे असे ऐसे वदन । व्यक्ताव्यक्त असे जाण । साकार निराकार सगुण । सगुण निर्गुण ईश्वर ॥ १६४	"पाचवे मुख हे व्यक्त आणि अव्यक्त दोन्ही आहे. ते साकार, निराकार, सगुण आणि निर्गुण अशा सर्व रूपांचे प्रतीक आहे."
सलक्षण निर्लक्षण । ऐसे शोभतसे वदन । परब्रह्म वस्तु तो जाण । सर्वेश्वर पंचमुखी ॥ १६५	ते मुख सर्व लक्षणांनी युक्त आणि लक्षणांच्या पलीकडचेही आहे. हे पंचमुखी शिव साक्षात परब्रह्मच आहेत.
काळ व्याळ सर्प बहुत । कंठी माळ मिरवे ख्यात । चरण मिरविती आरक्त । कमळापरी ईश्वराचे ॥ १६६	गळ्यात काळ्या सर्पांच्या माळा असून ईश्वराचे पाय कमळाच्या पाकळ्यांप्रमाणे तांबूस आणि कोमल दिसत होते.
चंद्रासारिखी नखे देखा । मिरवे चरणी पादुका । अळंकार-सर्प ऐका । शोभतसे परमेश्वर ॥ १६७	"पायांची नखे चंद्रासारखी चमकत होती, पायांत पादुका होत्या आणि सर्पांच्या अलंकारांनी परमेश्वर शोभत होता."
व्याघ्रांबर पांघरुण । सर्प बांधले असे आपण । गाठी बांधिली असे जाण । नागबंधन करूनिया ॥ १६८	त्यांनी वाघाचे कातडे परिधान केले होते आणि त्याला बांधण्यासाठी सर्पाचीच गाठ (नागबंधन) मारली होती.
नाभी चंद्रावळी शोभे । ह्रदयी कटाक्ष रोम उभे । परमार्थमूर्ति लाभे । भक्तजना मनोहर ॥ १६९	त्यांच्या नाभीजवळ चंद्राची कळा शोभत होती. भक्तांना सुख देणारी ही परमार्थमूर्ती अत्यंत मनोहर होती.
ऐसा रुद्र महाभोळा । सिंहासनी आरूढला । पार्वतीसहित शोभला । बैसलासे परमेश्वर ॥ १७०	असा हा भोळा शंकर पार्वतीमातेसह दिव्य सिंहासनावर विराजमान झाला होता.
पार्वतीचे श्रृंगार । नानापरीचे अलंकार । मिरवीतसे अगोचर । सर्वेश्वरी परियेसा ॥ १७१	माता पार्वतीचे शृंगार आणि विविध अलंकार शब्दांच्या पलीकडचे (अगोचर) असून ती साक्षात सर्वेश्वरी तिथे शोभत होती.
कनकचाफे गोरटी । मोतियांचा हार कंठी । रत्‍नखचित मुकुटी । नागबंदी दिसतसे ॥ १७२	"सुवर्णचाफ्यासारखा गौर वर्ण, गळ्यात मोत्यांचा हार आणि रत्नजडित मुकुटावर नागबंदीची शोभा दिसत होती."
नानापरीच्या पुष्पजाति । मुकुटावरी शोभती । तेथे भ्रमर आलापिती । परिमळालागी परियेसा ॥ १७३	"मुकुटावर विविध प्रकारची फुले होती, ज्यांच्या सुगंधामुळे भुंगे तिथे गुंजारव करत होते."
मोतियांची थोर जाळी । मिरवीतसे मुकुटाजवळी । रत्‍ने असती जडली । शोभायमान दिसतसे ॥ १७४	मुकुटाच्या बाजूला मोत्यांच्या माळांची जाळी आणि जडवलेली रत्ने अतिशय सुंदर दिसत होती.
मुख दिसे पूर्णचंद्र । मिरवतसे हास्य मंद । जगन्माता विश्ववंद्य । दिसतसे परमेश्वरी ॥ १७५	तिचे मुख पूर्णचंद्रासारखे असून त्यावर मंद हास्य होते. ही विश्ववंद्य जगन्माता अत्यंत तेजस्वी दिसत होती.
नासिक बरवे सरळ । तेथे म्रिअवे मुक्ताफळ । त्यावरी रत्‍ने सोज्ज्वळ । जडली असती शोभायमान ॥ १७६	नाकामध्ये एक मोठे मोती (मुक्ताफळ) असून त्यावर जडलेली रत्ने चमकत होती.
अधर पवळवेली दिसे । दंतपंक्ति रत्‍न जैस । ऐसी माता मिरवतसे । जगन्माता परियेसा ॥ १७७	तिचे ओठ प्रवाळासारखे लाल and दात रत्नांच्या ओळीसारखे सुंदर दिसत होते.
कानी तानवडे भोवरिया । रत्‍नखचित मिरवलिया । अलंकार महामाया । लेइली असे जगन्माता ॥ १७८	कानांमध्ये रत्नजडित दागिने (तानवडे व भोवरिया) घालून ही महामाया नटली होती.
पीतवर्ण चोळी देखा । कुच तटतटित शोभे निका । एकावेळी रत्‍ने अनेका । शोभतसे कंठी हार ॥ १७९	तिने पिवळ्या रंगाची चोळी नेसली होती आणि गळ्यात अनेक रत्नांचे हार शोभत होते.
कालव्याल सर्प थोर । स्तनपान करिती मनोहर । कैसे भाग्य दैव थोर । त्या सर्पाचे परियेसा ॥ १८०	शंकराच्या अंगावरील सर्प तिथे येऊन मातेचे स्तनपान करत होते; त्या सर्पांचे भाग्य किती मोठे असावे!
आरक्त वस्त्र नेसली । जैसे दाडिंब पुष्पवेली । किंवा कुंकुमे डवरिली । गिरिजा माता परियेसा ॥ १८१	डाळिंबाच्या फुलांसारखे किंवा कुंकवासारखे लाल वस्त्र नेसलेली माता गिरिजा तिथे शोभत होती.
बाहुदंड सुरेखा । करी कंकण मिरवे देखा । रत्‍नखचित मेखळा देखा । लेईली असे अपूर्व जे ॥ १८२	"तिचे हात रेखीव होते, हातांत कंकणे आणि कमरेला रत्नजडित मेखला (कंबरपट्टा) अत्यंत सुंदर दिसत होती."
चरण शोभती महा बरवे । असती नेपुरे स्वभावे । ऐसे पार्वती-ध्यान ध्यावे । म्हणती गण समस्त ॥ १८३	पायांत पैंजण (नूपुरे) असून पाय अत्यंत सुंदर होते. सर्व गण मातेच्या या रूपाचे ध्यान करत होते.
अष्टमीच्या चंद्रासारिखा । मिरवे टिळक काअळी कैसा । त्रिपुंड्र टिळा शुभ्र जैसा । मोतियांचा परियेसा ॥ १८४	मातेच्या कपाळावर अष्टमीच्या चंद्रासारखा आणि मोत्यांच्या शुभ्र रंगासारखा त्रिपुंड्र टिळा शोभत होता.
नानापरीचे अलंकार । अनेकपरीचे श्रृंगार । कवण वर्णू शके पार । जगन्माता अंबिकेचा ॥ १८५	जगन्माता अंबिकेच्या त्या अनंत शृंगाराचे आणि अलंकारांचे वर्णन करणे कुणालाही शक्य नाही.
ऐसा शंभु उमेसहित । बैसलासे सभेत । तेहतीस कोटि परिवारसहित । इंद्र उभा वोळगेसी ॥ १८६	अशा प्रकारे भगवान शिव आणि माता पार्वती तिथे बसले होते आणि ३३ कोटी देवांसह इंद्र त्यांच्या सेवेत उभा होता.
उभे समस्त सुरवर । देवऋषि सनत्कुमार । आले तेथे वेगवक्त्रे । तया ईश्वरसभेसी ॥ १८७	"सर्व देव, ऋषी आणि सनत्कुमार मुनी तिथे ईश्वराच्या दर्शनासाठी त्वरित आले."
सनत्कुमार तये वेळी । लागतसे चरणकमळी । साष्टांग नमन बहाळी । विनवीतसे शिवासी ॥ १८८	सनत्कुमार मुनींनी शिवाला साष्टांग नमस्कार केला आणि त्यांच्या चरणकमळांना स्पर्श करून विनंती केली.
जय जया उमाकांता । जय जया शंभु विश्वकर्ता । त्रिभुवनी तूचि दाता । चतुर्विध पुरुषार्थ ॥ १८९	"""हे उमाकांता, विश्वकर्त्या शंभो, तुमचा विजय असो! आपणच त्रिभुवनाचे दाते असून धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष देणारे आहात."""
समस्त धर्म आपणासी । स्वामी निरोपिले कृपेसी । भवार्णवी तरावयासी । पापक्षयाकारणे ॥ १९०	"""स्वामी, आपण आम्हाला सर्व धर्म आणि भवसागर तरून जाण्याचे मार्ग आधीच सांगितले आहेत."""
आणिक एक आम्हा देणे । मुक्ति होय अल्पपुण्ये । चारी पुरुषार्थ येणे गुणे । अनायासे साधिजे ॥ १९१	"""परंतु आता असे काहीतरी सांगा ज्यामुळे थोड्या पुण्यातही मुक्ती मिळेल आणि चारी पुरुषार्थ सहज साध्य होतील."""
एर्‍हवी समस्त पुण्यासी । करावे कष्त असमसहासी । हितार्थ सर्व मानवांसी । निरोपावे स्वामिया ॥ १९२	"""एरवी मोठे पुण्य मिळवण्यासाठी खूप कष्ट करावे लागतात. मानवाच्या कल्याणासाठी सोपा मार्ग सांगावा."""
ऐसे विनवी सनत्कुमा । मनी संतोषोनिया ईश्वर । सांगता झाला कर्पूरगौर । सनत्कुमार मुनीसी ॥ १९३	सनत्कुमारांची विनंती ऐकून भगवान शंकर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी मुनींना उपदेश करण्यास सुरुवात केली.
ईश्वर म्हणे तये वेळी । ऐका देव ऋषि सकळी । घडे धर्म तात्काळी । ऐसे पुण्य सांगेन ॥ १९४	"ईश्वर म्हणाले, ""हे देव आणि ऋषीहो, ऐका! ज्यामुळे तात्काळ धर्म साध्य होतो, असे महान पुण्य मी तुम्हाला सांगतो."""
वेदशास्त्रसंमतेसी । असे धर्म परियेसी । अनंत पुण्य त्रिपुंड्रेसी । भस्मांकित परियेसा ॥ १९५	"""वेदशास्त्रसंमत असा हा धर्म आहे की, अंगाला भस्म लावून त्रिपुंड्र धारण केल्याने अनंत पुण्य मिळते."""
ऐकोनि विनवी सनत्कुमार । कवण विधी लाविजे नर । कवण ’स्थान’, ’द्रव्य’ परिकर । ’शक्ति’ ’देवता’ कवण असे ॥ १९६	"सनत्कुमारांनी विचारले, ""हे भस्म लावण्याची विधी काय? त्याचे स्थान, लागणारे द्रव्य, शक्ती आणि देवता कोणती आहे?"""
कवण ’कर्तृ’ किं ’प्रमाण’ । कोण ’मंत्रे’ लाविजे आपण । स्वामी सांगा विस्तारून । म्हणोनि चरणी लागला ॥ १९७	"""हे कोणी लावावे, त्याचे प्रमाण किती असावे आणि कोणत्या मंत्रांनी लावावे, हे कृपया सविस्तर सांगा."""
ऐसी विनंती ऐकोनि । सांगे शंकर विस्तारोनि । गोमय द्रव्य, देवता-अग्नि । भस्म करणे परियेसा ॥ १९८	"शंकरांनी सांगितले की, गायीचे शेण (गोमय) हे भस्मासाठी मुख्य द्रव्य असून अग्नी ही त्याची देवता आहे."
पुरातनीचे यज्ञस्थानी । जे का असे मेदिनी । पुण्य बहुत लाविताक्षणी । भस्मांकिता परियेसा ॥ १९९	प्राचीन यज्ञस्थळावरची माती किंवा तिथले भस्म लावल्याने खूप पुण्य मिळते.
सद्योजाता’दि मंत्रेसी । घ्यावे भस्म तळहस्तासी । अभिमंत्रावे भस्मासी । ’अग्निरित्या’दि मंत्रेकरोनि ॥ २००	"""सद्योजाता"" इत्यादी मंत्रांनी भस्म हातावर घ्यावे आणि ""अग्निरिति भस्म"" या मंत्राने त्याला अभिमंत्रित करावे."
’मानस्तोके’ ति मंत्रेसी । संमदावे अंगुष्ठेसी । त्र्यंबकादि मंत्रेसी । शिरसी लाविजे परियेसा ॥ २०१	'मानस्तोके' मंत्राने अंगठ्याने भस्म मळावे आणि 'त्र्यंबकं यजामहे' या मंत्राने ते डोक्याला लावावे.
’त्र्यायुषे’ ति मंत्रेसी । लाविजे ललाटभुजांसी । त्याणेची मंत्रे परियेसी । स्थानी स्थानी लाविजे ॥ २०२	'त्र्यायुषं जमदग्नेः' या मंत्राने कपाळाला आणि हातांना (भुजांना) भस्म लावावे. याच मंत्राने शरीराच्या इतर भागांवरही विलेपन करावे.
तीनी रेखा एके स्थानी । लावाव्या त्याच मंत्रांनी । अधिक न लाविजे भ्रुवांहुनी । भ्रूसमान लाविजे ॥ २०३	"एकाच ठिकाणी तीन रेषा (त्रिपुंड्र) काढाव्यात. या रेषा भुवयांच्या बाहेर जाऊ नयेत, तर भुवयांच्या लांबीइतक्याच असाव्यात."
मध्यमानामिकांगुळेसी । लाविजे पहिले ललाटेसी । प्रतिलोम-अंगुष्ठेसी । मध्यरेषा काढिजे ॥ २०४	मध्यम आणि अनामिका या बोटांनी कपाळावर पहिली आणि तिसरी रेषा काढावी आणि अंगठ्याने विरुद्ध दिशेने ओढून मधली रेषा काढावी.
त्रिपुंड्र येणेपरी । लाविजे तुम्ही परिकरी । एक एक रेखेच्या विस्तारी । सांगेन ऐका एकचित्ते ॥ २०५	"अशा प्रकारे त्रिपुंड्र लावावे. आता त्या तीन रेषांचे महत्त्व मी तुम्हाला सांगतो, ते नीट ऐका."
नव देवता विख्यातेसी । असती एकेक रेखेसी । ’अ’ कार गार्हपत्यासी । भूरात्मा रजोगुण ॥ २०६	"या रेषांमध्ये नऊ देवतांचा वास असतो. पहिली रेषा 'अ' कार, गार्हपत्य अग्नी, पृथ्वी आणि रजोगुणाचे प्रतीक आहे."
ऋग्वेद आणि क्रियाशक्ति । प्रातःसवन असे ख्याति । महादेव-देव म्हणती । प्रथम रेखा येणेपरी ॥ २०७	"ही पहिली रेषा ऋग्वेद, क्रियाशक्ती, प्रातःकाळची उपासना आणि महादेव यांचे रूप आहे."
दुसरे रेखेची देवता । सांगेन ऐका विस्तारता । ’उ’ कार दक्षिणाग्नि देवता । नभ सत्त्व जाणावे ॥ २०८	"दुसऱ्या रेषेची देवता 'उ' कार, दक्षिणाग्नी, आकाश आणि सत्त्वगुण ही आहे."
यजुर्वेद म्हणिजे त्यासी । मध्यंदिन-सवन परियेसी । इच्छाशक्ति अंतरात्मेसी । महेश्वर-देव जाण ॥ २०९	"ही दुसरी रेषा यजुर्वेद, दुपारची उपासना (मध्यंदिन सवन), इच्छाशक्ती आणि महेश्वर यांचे प्रतीक आहे."
तिसरी रेखा मधिलेसी । ’म’ कार आहवनीय परियेसी । परमात्मा दिव हर्षी । ज्ञानशक्ति तमोगुण ॥ २१०	"तिसरी रेषा 'म' कार, आहवनीय अग्नी, परमात्मा, स्वर्गलोक आणि ज्ञानशक्तीचे प्रतीक आहे."
तृतीयसवन परियेसी । सामवेद असे त्यासी । शिवदैवत निर्धारेसी । तीनि रेखा येणेविधि ॥ २११	तिसरी रेषा सामवेद, सायंकाळची उपासना आणि साक्षात शिव यांचे रूप आहे.
ऐसे नित्य नमस्कारूनि । त्रिपुंड्र लाविजे भस्मेनि । महेश्वराचे व्रत म्हणोनि । वेदशास्त्रे बोलताति ॥ २१२	"असे ध्यान करून रोज भस्माचे त्रिपुंड्र लावणे, यालाच वेदशास्त्रात 'महेश्वर व्रत' म्हटले आहे."
मुक्तिकामे जे लाविती । त्यासी पुनरावृत्ति । जे जे मनी संकल्पिती । लाधे चारी पुरुषार्थ ॥ २१३	"मोक्षासाठी जे हे धारण करतात, त्यांना पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही. त्यांच्या मनातील सर्व संकल्प आणि चारी पुरुषार्थ साध्य होतात."
ब्रह्मचारी-गृहस्थासी । वानप्रस्थ-यतीसी । समस्ती लाविजे हर्षी । भस्मांकित त्रिपुंड ॥ २१४	"ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यासी या चारही आश्रमांतील व्यक्तींनी आनंदाने भस्म लावले पाहिजे."
महापापी असे आपण । उपपातकी जरी जाण । भस्म लाविता तत्क्षण । पुण्यात्मा तोचि होय ॥ २१५	एखादा माणूस महापापी असला तरी भस्म लावताच तो क्षणात पवित्र आणि पुण्यात्मा होतो.
क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र-स्त्रीवध्यासी । गोहत्यादि-पातकासी । वीरहत्या-आत्महत्येसी । शुद्धात्मा करी भस्मांकित ॥ २१६	"क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा स्त्रीची हत्या, गोहत्या, आत्महत्या अशा भयंकर पापांतूनही भस्मधारण माणसाला शुद्ध करते."
विधिपूर्वक मंत्रेसी । जे लाविती भक्तीसी । त्यांची महिमा अपारेसी । वंद्य होय देवलोकी ॥ २१७	"जे विधीपूर्वक मंत्र म्हणून भक्तीने भस्म लावतात, त्यांना देवलोकातही मान मिळतो."
जरी नेणे मंत्रासी । त्याणे लाविजे भावशुद्धीसी । उसकी महिमा अपारेसी । एकचित्ते परियेसा ॥ २१८	"ज्याला मंत्र येत नाहीत, त्याने केवळ शुद्ध भाव ठेवून भस्म लावले तरी त्याला अपार फळ मिळते."
परद्रव्यहारक देखा । परस्त्रीगमन ऐका असेल पापी परनिंदका । तोही पुनीत होईल जाणा ॥ २१९	"दुसऱ्याचे धन चोरणारा, परस्त्रीगमन करणारा किंवा निंदा करणारा पापी माणूसही भस्मामुळे पवित्र होतो."
परक्षेत्रहरण देखा । परपीडक असेल जो का । सस्य आराम तोडी का । ऐसा पातकी पुनीत होई ॥ २२०	"दुसऱ्याची जमीन बळकावणारा, इतरांना त्रास देणारा किंवा झाडे-बागा नष्ट करणाराही भस्मामुळे शुद्ध होतो."
गृहदाहादि केला दोष । असत्यवादी परियेस । पैशून्यपण पापास । वेदविक्रय पाप जाणा ॥ २२१	घर पेटवणारा, खोटे बोलणारा, चहाडी करणारा किंवा वेदांचा व्यापार करणाराही पवित्र होतो.
कूटसाक्षी व्रतत्यागी । कौटिल्य करी पोटालागी । ऐसी पाप सदा भोगी । तोही पुनीत होय जाणा ॥ २२२	"खोटी साक्ष देणारा, व्रत मोडणारा किंवा पोटासाठी कपट करणारा पापीही भस्मामुळे शुद्ध होतो."
गाई-भूमि-हिरण्यदान । म्हैषी-तीळ-कंबळदान । घेतले असेल वस्त्रान्न । तोही पुनीत होय जाणा ॥ २२३	"दान घेण्यास अपात्र असतानाही गाय, जमीन, सोने किंवा अन्न-वस्त्र दान घेणाराही भस्मामुळे पवित्र होतो."
धान्यदान जलादिदान । घेतले असेल नीचापासून । त्याणे करणे भस्मधारण । तोही पुनीत होय जाणा ॥ २२४	नीच माणसाकडून धान्य किंवा पाणी यांचे दान घेतल्याचा दोषही भस्मधारणाने निघून जातो.
दासी-वेश्या-भुजंगीसी । वृषलस्त्री-रजस्वलेसी । केले असती जे का दोषी । तोही पुनीत जाणा ॥ २२५	वेश्या किंवा रजस्वला स्त्रीशी संबंध ठेवल्याचे पातकही भस्म धुवून टाकते.
कन्या विधवा अन्य स्त्रियांशी । घडला असेल संग जयासी । अनुतप्त होऊनि परियेसी । भस्म लाविता पुनीत होईल ॥ २२६	विधवा किंवा इतर स्त्रियांशी संग घडल्यास पश्चात्ताप करून भस्म लावल्यास तो माणूस पवित्र होतो.
रस-मांस-लवणादिका । केला असेल विक्रय जो का । पुनीत होय भस्मसंपर्का । त्रिपुंड्र लाविता परियेसा ॥ २२७	मांस किंवा मिठाचा व्यापार केल्याचा दोषही भस्म लावल्याने नष्ट होतो.
जाणोनि अथवा अज्ञानता । पाप घडले असंख्याता । भस्म लाविता पुनीता । पुण्यात्मा होय जाणा ॥ २२८	कळत-नकळत झालेली असंख्य पापे भस्म लावल्याने जळून जातात आणि माणूस पुण्यात्मा होतो.
नाशी समस्त पापांसी । भस्ममहिमा आहे ऐशी । शिवनिंदक पापियासी । न करी पुनीत परियेसा ॥ २२९	"भस्म सर्व पापे नष्ट करते, पण जो शिवाची निंदा करतो, त्याला मात्र भस्मही वाचवू शकत नाही."
शिवद्रव्य अपहारकासी । निंदा करी शिवभक्तांसी । न होय निष्कृति त्यासी । पापावेगळा नव्हे जाणा ॥ २३०	देवाची संपत्ती चोरणारा आणि शिवभक्तांची निंदा करणारा कधीही पापमुक्त होत नाही.
रुद्राक्षमाळा जयाचे गळा । लाविला असेल त्रिपुंड्र टिळा । अन्य पापी होय केवळा । तोही पूज्य तीही लोकी ॥ २३१	"ज्याच्या गळ्यात रुद्राक्ष आणि कपाळावर भस्म आहे, तो जर पापी असला तरी तिन्ही लोकात पूजनीय होतो."
जितुकी तीर्थे भूमीवरी । असतील क्षेत्रे नानापरी । स्नान केले पुण्य-सरी । भस्म लाविता परियेसा ॥ २३२	"पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचे जे पुण्य मिळते, ते केवळ भस्म लावल्याने मिळते."
मंत्र असती कोटी सात । पंचाक्षरादि विख्यात । अनंत आगम असे मंत्र । जपिले फळ भस्मांकिता ॥ २३३	सात कोटी मंत्रांचा किंवा 'नमः शिवाय' या पंचाक्षरी मंत्राचा जप केल्याचे फळ भस्म लावणाऱ्याला मिळते.
पूर्वजन्म-सहस्त्रांती । सहस्त्र जन्म पुढे होती । भस्मधारणे पापे जाती । बेचाळीस वंशादिक ॥ २३४	हजारो मागच्या आणि पुढच्या जन्मांतील पापे नष्ट होतात आणि ४२ पिढ्यांचा उद्धार होतो.
इहलोकी अखिल सौख्य । होती पुरुष शतायुष्य । व्याधि न होती शरीरास । भस्म लाविता नरासी ॥ २३५	"या जगात सर्व सुखे मिळतात, आयुष्य शंभर वर्षे होते आणि शरीराला कोणतेही रोग होत नाहीत."
अष्टैश्वर्यै होती त्यासी । दिव्य शरीर परियेसी । अंती ज्ञान होईल निश्चयेसी । देहांती तया नरा ॥ २३६	"त्याला अष्टसिद्धी प्राप्त होतात, शरीर दिव्य होते आणि मृत्यूसमयी त्याला साक्षात ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते."
बैसवोनि दिव्य विमानी । देवस्त्रिया शत येऊनि । सेवा करिती येणे गुणी । घेऊनि जाती स्वर्गभुवना ॥ २३७	त्याच्यासाठी दिव्य विमान येते आणि अप्सरा त्याची सेवा करत त्याला स्वर्गात घेऊन जातात.
विद्याधर सिद्धजन । गंधर्वादि देवगण । इंद्रादि लोकपाळ जाण । वंदिती समस्त तयासी ॥ २३८	"विद्याधर, सिद्ध, गंधर्व आणि खुद्द इंद्रही अशा भस्मधारी पुरुषाला वंदन करतात."
अनंतकाळ तया स्थानी । सुखे असती संतोषोनि । मग जाती तेथोनि । ब्रह्मलोकी शाश्वत ॥ २३९	तो अनंतकाळ स्वर्गात राहतो आणि त्यानंतर कायमचा ब्रह्मलोकात जातो.
एकशत कल्पवरी । रहाती ब्रह्मलोकी स्थिरी । तेथोनि जाती वैकुंठपुरी । विष्णुलोकी परियेसा ॥ २४०	शंभर कल्प ब्रह्मलोकात राहून तो वैकुंठलोकात (विष्णुलोकी) प्रवेश करतो.
ब्रह्मकल्प तीनवरी । रहाती नर वैकुंठपुरी । मग पावती कैलासपुरी । अक्षय काळ तेथे रहाती ॥ २४१	वैकुंठात तीन ब्रह्मकल्प राहिल्यावर तो कैलासपुरीला जातो आणि तिथे कायमचा वास्तव्य करतो.
शिवसायुज्य होय त्यासी । संदेह सोडोनिया मानसी । लावा त्रिपुंड्र भक्तीसी । सनत्कुमारादि सकळिक हो ॥ २४२	त्याला साक्षात शिवाची प्राप्ती (सायुज्य मुक्ती) होते. म्हणून मनात शंका न धरता भक्तीने भस्म लावावे.
वेदशास्त्रदि उपनिषदार्थ । सार पाहिले मी अवलोकित । चतुर्विध पुरुषार्थ । भस्मधारणे होय जाणा ॥ २४३	"""मी सर्व वेद-उपनिषदांचे सार पाहिले आहे, भस्मधारणामुळेच धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष हे साध्य होतात."""
ऐसे त्रिपुंड्रमहिमान । सांगितले ईश्वरे विस्तारून । लावा तुम्ही सकळ जन । सनत्कुमारादि ऋषीश्वर हो ॥ २४४	शंकरांनी अशा प्रकारे भस्माचा महिमा सांगितला आणि सर्व ऋषींना ते धारण करायला सांगितले.
सांगोनि सनत्कुमारासी । गेला ईश्वर कैलासासी । सनत्कुमार महाहर्षी । गेला ब्रह्मलोकाप्रती ॥ २४५	उपदेश करून शंकर कैलासाला गेले आणि सनत्कुमार मुनी आनंदाने ब्रह्मलोकाला गेले.
वामदेव महामुनि । सांगती ऐसे विस्तारोनि । ब्रह्मराक्षसे संतोषोनि । नमन केले चरणकमलासी ॥ २४६	वामदेव मुनींनी ही कथा राक्षसाला सांगितली. ती ऐकून राक्षसाने आनंदाने मुनींच्या चरणांना स्पर्श केला.
वामदेव म्हणे राक्षसासी । भस्ममाहात्म्य आहे ऐसी । माझे अंगस्पर्शेसी । ज्ञान तुज प्रकाशिले ॥ २४७	"वामदेव म्हणाले, ""भस्माचा हा असा महिमा आहे. माझ्या अंगाच्या भस्माचा स्पर्श झाल्यामुळेच तुला हे ज्ञान झाले."""
ऐसे म्हणोनि संतोषी अभिमंत्रोनि भस्मासी । देता झाला राक्षसासी । वामदेव तया वेळी ॥ २४८	असे म्हणून वामदेवांनी मंत्रोच्चार करून अभिमंत्रित केलेले भस्म त्या राक्षसाला दिले.
ब्रह्मराक्षस तया वेळी । लाविता त्रिपुंड्र कपाळी । दिव्यदेह तात्काळी । तेजोमूर्ति जाहला परियेसा ॥ २४९	राक्षसाने ते भस्म कपाळाला लावताच त्याचे राक्षसी रूप गेले आणि तो एका तेजस्वी दिव्य पुरुषासारखा दिसू लागला.
दिव्य अवयव झाले त्यासी । जैसा सूर्यसंकाशी । झाला आनंदरूप कैसी । ब्रह्मराक्षस तया वेळी ॥ २५०	त्याचे शरीर सूर्यासारखे तळपू लागले आणि तो आनंदाने न्हाऊन निघाला.
नमन करूनि योगीश्वरासी । केली प्रदक्षिणा भक्तीसी । विमान आले तत्‌क्षणेसी । सूर्यसंकाश परियेसा ॥ २५१	त्याने मुनींना प्रदक्षिणा घातली. तेवढ्यात त्याला नेण्यासाठी सूर्यासारखे चमकणारे एक दिव्य विमान आले.
दिव्य विमानी बैसोनि । गेला स्वर्गासी तत्क्षणी । वामदेव महामुनी । दिधला तयासी परलोक ॥ २५२	तो त्या विमानात बसून स्वर्गाला गेला. वामदेव मुनींनी एका महापापी राक्षसालाही मुक्ती मिळवून दिली.
वामदेव महादेव । मनुष्यरूप दिसतो स्वभाव । प्रत्यक्ष जाणा तो शांभव । हिंडे भक्त तारावया ॥ २५३	वामदेव मुनी हे साक्षात शिवाचेच रूप असून भक्तांच्या उद्धारासाठी पृथ्वीवर संचार करत होते.
त्रयमूर्तीचा अवतारु । वामदेव तोचि गुरु । करावया जगदोद्धारु । हिंडत होते भूमीवरी ॥ २५४	वामदेव हे त्रिमूर्तींचे (दत्तात्रेयांचे) अवतार असून जगाच्या कल्याणासाठी हिंडत होते.
भस्ममाहात्म्य असे थोरु । विशेष हस्तस्पर्श गुरु । ब्रह्मराक्षसासी दिधला वरु । उद्धार गति परियेसा ॥ २५५	"भस्माचा महिमा मोठा आहेच, पण सद्गुरूंच्या हाताचा स्पर्श झाल्याने त्या राक्षसाला परमगती प्राप्त झाली."
समस्त मंत्र असती । गुरूविणे साध्य नव्हती । वेदशास्त्रे वाखाणिती । ’नास्ति तत्त्वं गुरोः परम’ ॥ २५६	"जगात कोणतेही मंत्र गुरुशिवाय साध्य होत नाहीत. गुरुतत्त्वापेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही, असे वेदशास्त्रे सांगतात."
सूत म्हणे ऋषेश्वरांसी । भस्ममाहात्म्य आहे ऐसी । गुरुहस्ते असे विशेषी । तस्माद्‍ गुरुचि कारण ॥ २५७	"सूतमुनी ऋषींना म्हणाले की, भस्माचा महिमा गुरुंच्या आशीर्वादाने अधिकच प्रभावी ठरतो."
येणेपरी त्रिविक्रमासी । सांगती श्रीगुरु विस्तारेसी । त्रिविक्रमभारती हर्षी । चरणांवरी माथा ठेवित ॥ २५८	श्रीगुरूंनी त्रिविक्रम भारथींना हा सर्व महिमा सविस्तर सांगितला. त्रिविक्रम भारथींनी आनंदाने श्रीगुरूंच्या चरणी मस्तक टेकवले.
नमन करूनि श्रीगुरूसी । निघाला आपुले स्थानासी । झाले ज्ञान समस्तांसी । श्रीगुरूच्या उपदेशे ॥ २५९	श्रीगुरूंना नमस्कार करून त्रिविक्रम भारथी आपल्या आश्रमात गेले. त्यांना श्रीगुरूंच्या उपदेशाने पूर्ण ज्ञान झाले.
येणेपरी सिद्धमुनि । सांगते झाले विस्तारूनि । ऐकतो शिष्य नामकरणी । भक्तिभावेकरूनिया ॥ २६०	अशा प्रकारे सिद्ध मुनींनी नामधारकाला ही कथा सांगितली आणि नामधारकाने ती भक्तीने ऐकली.
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार । भक्तिभावे ऐकती नर । लाघे चारी पुरुषार्थ ॥ २६१	"सरस्वती गंगाधर म्हणतात की, हे गुरुचरित्र जे भक्तीने ऐकतील, त्यांना धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ प्राप्त होतील."
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे भस्ममहिमावर्णन नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥ ॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या २६१ ॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय तिसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील तिसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.