गुरुचरित्र अध्याय एकतिसावा ।३१ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ३१(एकतिसावा)

॥पतिव्रताख्यानं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
सिध्द म्हणे नामधारका । पुढें अपूर्व झालें ऐका । योगेश्वर कारणिका । सांगे स्त्रियांचे धर्म सकळ ॥ १	सिद्ध नामधारकाला म्हणतात, "हे नामधारका, त्यानंतर जे अपूर्व घडले ते ऐक. योगेश्वर सिद्धांनी स्त्रियांचे सर्व धर्म (कर्तव्ये) सांगितले."
योगेश्वर म्हणती स्त्रियेसी । आचार स्त्रियांचे पुससी । सांगेन तुज विस्तारेंसी । भवसागर तरावया ॥ २	योगेश्वर त्या स्त्रीला म्हणाले, "तू स्त्रियांच्या आचाराबद्दल विचारत आहेस, तर हा संसारसागर तरून जाण्यासाठी मी तुला ते विस्ताराने सांगतो."
पति असतां कवण धर्म । अथवा मेलिया काय कर्म । उभयपक्षी विस्तारोन । सांगेन ऐकचित्ते ॥ ३	"पती जिवंत असताना कोणते धर्म पाळावेत आणि पतीच्या निधनानंतर काय कर्मे करावीत, या दोन्ही बाजू मी तुला विस्ताराने सांगतो, तू एकाग्रतेने ऐक."
कथा स्कंदपुराणांत । काशीखंडीं विस्तृत । स्त्रियांचे धर्म बहुत । एकचित्तें ऐकावे ॥ ४	"ही कथा स्कंदपुराणातील काशीखंडात विस्तृतपणे दिली आहे. स्त्रियांचे अनेक धर्म त्यात सांगितले आहेत, ते लक्षपूर्वक ऐकावेत."
अगस्ति ऋषि महामुनि । जो का काशीभुवनीं । लोपमुद्रा महाज्ञानी । त्याची भार्या परियेसा ॥ ५	काशी क्षेत्री राहणारे महामुनी अगस्ती ऋषी आणि त्यांची अत्यंत ज्ञानी पत्नी लोपामुद्रा यांची ही कथा आहे.
पतिव्रताशिरोमणि। दुजी नव्हती आणिक कोणी । असतां तेथें वर्तमानी । झाले अपूर्व परियेसा ॥ ६	लोपामुद्रा ही पतिव्रता स्त्रियांमध्ये शिरोमणी (सर्वश्रेष्ठ) होती, तिच्यासारखी दुसरी कोणी नव्हती. तिथे असताना काय अपूर्व घडले ते ऐका.
त्या अगस्तिच्या शिष्यांत । विंध्य नामें असे विख्यात । पर्वतरूपें असे वर्तत । होता भूमीवर देखा ॥ ७	अगस्ती ऋषींच्या शिष्यांमध्ये 'विंध्य' नावाचा एक प्रसिद्ध शिष्य होता, जो पृथ्वीवर पर्वताच्या रूपाने स्थित होता.
विध्याचळ म्हणिजे गिरी । अपूर्व वनें त्यावरी । शोभायमान महाशिखरी । बहु रम्य परियेसा ॥ ८	विंध्याचल पर्वतावर अपूर्व वने होती आणि त्याची शिखरे अत्यंत शोभायमान व रमणीय होती.
ब्रह्मर्षि नारदमुनि । हिंडत गेला तये स्थानीं । संतोष पावला पाहोनि । स्तुति केली तये वेळी ॥ ९	एकदा ब्रह्मर्षी नारदमुनी फिरत फिरत तिथे गेले. तो पर्वत पाहून त्यांना आनंद झाला आणि त्यांनी त्याची स्तुती केली.
नारद म्हणे विंध्यासी । सर्वात श्रेष्ठ तूं होसी । सकळ वृक्ष तुजपासीं । मनोरम्य स्थळ तुझें ॥ १०	नारद विंध्याला म्हणाले, "तू सर्वांत श्रेष्ठ आहेस, तुझ्याकडे सर्व प्रकारचे वृक्ष आहेत आणि तुझे स्थळ अत्यंत मनोरम आहे."
परी एक असे उणें । मेरुसमान नव्हेसी जाणें । स्थळ स्वल्प या कारणें । महत्व नाहीं परियेसा ॥ ११	"परंतु एक उणीव आहे, ती म्हणजे तू मेरू पर्वतासारखा मोठा नाहीस. तुझा विस्तार कमी असल्यामुळे तुला मेरूइतके महत्त्व नाही."
ऐसें म्हणतां नारदमुनि । विंध्याचळ कोपोनि । वाढता झाला ते क्षणी । मेरुपरी होईन म्हणे ॥ १२	नारदांचे हे बोलणे ऐकून विंध्याचलाला राग आला आणि मी मेरू पर्वतासारखा मोठा होईन, असे म्हणून तो त्याच क्षणी वाढू लागला.
वाढे विंध्याचळ देखा । सूर्यमंडळासंमुखा । क्रमांतरें वाढतां ऐका । गेला स्वर्गभुवनासी ॥ १३	विंध्याचल इतका वाढला की तो सूर्यमंडळाच्या समोर गेला आणि वाढत वाढत पार स्वर्गापर्यंत पोहोचला.
विंध्याद्रीच्या दक्षिण भागासी । अंधकार अहर्निशीं । सूर्यरश्मी न दिसे कैशीं । यज्ञादि कर्मे राहिलीं ॥ १४	विंध्याचल वाढल्यामुळे त्याच्या दक्षिण भागात रात्रंदिवस अंधार पसरला. सूर्याचा प्रकाश मिळेनासा झाला, त्यामुळे तिथली यज्ञादी कर्मे थांबली.
ऋषि समस्त मिळोनि । विनवूं आले इंद्रभुवनी । विध्याद्रीची करणी । सांगते झाले विस्तारें ॥ १५	तेव्हा सर्व ऋषी मिळून इंद्राकडे गेले आणि त्यांनी विंध्याचलाने काय केले आहे ते विस्ताराने सांगितले.
इंद्र कोपे तये वेळी । गेला तया ब्रह्मयाजवळी । सांगितला वृत्तान्त सकळी । तया विंध्य पर्वताचा ॥ १६	इंद्राला राग आला आणि तो ब्रह्मदेवाकडे गेला. त्याने विंध्य पर्वताचा सर्व वृत्तांत ब्रह्मदेवाला सांगितला.
ब्रह्मा म्हणे इंद्रासी । आहे कारण आम्हांसी । अगस्ति असे पुरीं काशी । त्यासी दक्षिण दिशे पाठवावें ॥ १७	ब्रह्मदेव इंद्राला म्हणाले, "यावर एक उपाय आहे. काशीत अगस्ती ऋषी आहेत, त्यांना दक्षिण दिशेला पाठवावे."
दक्षिण दिशा भुमीसी । अंधार पडिला परियेसी । या कारणें अगस्तीसी । दक्षिण दिशे पाठवावें ॥ १८	"दक्षिण दिशेला अंधार पडला आहे, म्हणून अगस्ती ऋषींना तिथे पाठवणे आवश्यक आहे."
अगस्तीचा शिष्य देखा । विंध्याचल आहे जो कां । गुरु येतां संमुखा । नमितां होई दंडवत ॥ १९	"विंध्याचल हा अगस्तींचा शिष्य आहे. गुरु समोर आले की तो त्यांना नमस्कार करण्यासाठी नक्कीच वाकेल."
सांगेल अगस्ति शिष्यासी । वाढों नको म्हणेल त्यासी । गमन करितां शिखरेसी । भूमीसमान करील ॥ २०	"अगस्ती आपल्या शिष्याला वाढू नको असे सांगतील आणि तिथून जाताना ते त्याच्या शिखरांना जमिनीच्या पातळीवर आणतील."
या कारणें तुम्ही आतां । काशीपुरा जावें तत्त्वतां । अगस्तीतें नमतां । दक्षिणेसी पाठवावें ॥ २१	"म्हणून तुम्ही आता काशीला जा आणि अगस्तींना नमस्कार करून त्यांना दक्षिणेकडे जाण्याची विनंती करा."
येणेंपरी इंद्रासी । सांगे ब्रह्मदेव हर्षी । निरोप घेऊन वेगेंसी । निघता झाला अमरनाथ ॥ २२	याप्रमाणे ब्रह्मदेवाने इंद्राला सांगितले. मग निरोप घेऊन इंद्र (अमरनाथ) वेगाने निघाला.
देवासहित इंद्र देखा । सवें बृहस्पति ऐका । सकळ ऋषि मिळोनि देखा । आले काशी भुवनासी ॥ २३	इंद्रासोबत देव, गुरु बृहस्पती आणि सर्व ऋषी मिळून काशीला आले.
अगस्तीच्या आश्रमासी । पातले समस्त इंद्र ऋषि । देवगुरु महाऋषि । बृहस्पति सवें असे ॥ २४	इंद्र, देवगुरू बृहस्पती आणि सर्व ऋषी अगस्तींच्या आश्रमात पोहोचले.
देखोनिया अगस्ति मुनि । सकळांतें अभिवंदोनि । अर्ध्यपाद्य देउनी । पूजा केली भक्तीनें ॥ २५	अगस्ती मुनींनी सर्वांना पाहून वंदन केले आणि अर्घ्य-पाद्य देऊन त्यांची भक्तीने पूजा केली.
देव आणि बृहस्पति । अगस्तीची करिती स्तुति । आणिक सवेंचि आणिती । लोपामुद्रा पतिव्रता ॥ २६	देव आणि बृहस्पतींनी अगस्तींची स्तुती केली आणि तिथे लोपामुद्रा ही पतिव्रताही उपस्थित होती.
देवगुरु बृहस्पति । सांगे पतिव्रताख्याति । पूर्वी पतिव्रता बहुती । लोपामुद्रासरी नव्हती ॥ २७	देवगुरू बृहस्पतींनी पतिव्रता धर्माची महती सांगितली आणि म्हणाले की, लोपामुद्रेसारखी पतिव्रता पूर्वी कोणी झाली नाही.
अरुंधती सावित्री सती । अनुसया पतिव्रती । शांडिल्याची पत्नी होती । पतिव्रता विख्यात ॥ २८	त्यांनी अरुंधती, सावित्री, अनुसया आणि शांडिल्याची पत्नी यांसारख्या विख्यात पतिव्रतांची नावे घेतली.
लक्ष्मी आणि पार्वती । शांतरूपा स्वयंभुपत्नी । मेनिका अतिविख्याती । हिमवंताची प्राणेश्वरी ॥ २९	लक्ष्मी, पार्वती, स्वायंभुव मनूची पत्नी शतरूपा आणि हिमालयाची पत्नी मेनका यांचीही उदाहरणे दिली.
सुनीती ध्रुवाची माता । संज्ञादेवी सुर्यकांता । स्वाहादेवी विख्याता । यज्ञपुरुषप्राणेश्वरी ॥ ३०	ध्रुवाची माता सुनीती, सूर्याची पत्नी संज्ञा आणि अग्नीची पत्नी स्वाहा याही श्रेष्ठ पतिव्रता आहेत.
यांहूनि आणिक ख्याता । लोपामुद्रा पतिव्रता । ऐका समस्त देवगण म्हणतां । बृहस्पति सांगतसे ॥ ३१	बृहस्पती म्हणाले, "या सर्वांहून अधिक ख्यातनाम लोपामुद्रा ही पतिव्रता आहे, हे सर्व देवांनी ऐकावे."
पतिव्रतेचें आचरण । सांगे गुरु विस्तारोन । पुरुष जेवितां प्रसाद जाण । मुख्य भोजन स्त्रियेसी ॥ ३२	बृहस्पतींनी पतिव्रतेचे आचरण सांगताना म्हटले की, पतीने जेवण केल्यावर उरलेला प्रसाद हेच स्त्रीचे मुख्य भोजन असावे.
आणिक सेवा ऐशी करणें । पुरुष देखोनि उभें राहणें । आज्ञेविण बैसों नेणे । अवज्ञा न करणें पतीची ॥ ३३	पतीला पाहून उभे राहावे, त्यांच्या आज्ञेशिवाय बसू नये आणि पतीची कधीही अवज्ञा करू नये.
दिवस अखंड सेवा करणे अतिथि येतां पूजा करणें । पतिनिरोपावीण न जाणें । दानधर्म न करावा ॥ ३४	दिवसभर पतीची सेवा करावी, अतिथींचे पूजन करावे आणि पतीच्या परवानगीशिवाय कुठेही जाऊ नये किंवा दानधर्म करू नये.
पतीची सेवा निरंतरीं । मनीं भाविजे हाचि हरि । शयनकाळी सर्व रात्रीं । सेवा करावी भक्तींसी ॥ ३५	पतीलाच विष्णू मानून त्यांची निरंतर सेवा करावी. रात्री झोपण्याच्या वेळीही त्यांची भक्तीने सेवा करावी.
पति निद्रिस्त झाल्यावरी । आपण शयन कीजे नारी । चोळी तानवडे ठेवावीं दुरी । तेणें पुरुषशरीर स्पर्शू नये ॥ ३६	पती झोपल्यानंतर पत्नीने झोपावे. स्वतःची वस्त्रे पतीच्या शरीराला स्पर्श करणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.
स्पर्शे चोळी पुरुषासी । हानि होत आयुष्यासी । घेऊं नये नांव त्यासी । पति-आयुष्य उणें होय ॥ ३७	पतीच्या शरीराला वस्त्रांचा स्पर्श झाल्यास त्यांच्या आयुष्याची हानी होते. पतीचे नाव घेऊ नये, त्याने त्यांचे आयुष्य कमी होते.
जागृत न होतां पति ऐका । पुढें उठीजे सती देखा । करणें सडासंमार्जन निका । करणें निर्मळ मंगलप्रद ॥ ३८	पती जागे होण्यापूर्वी पत्नीने उठावे आणि घराचे अंगण झाडून सडा-मार्जन करून घर स्वच्छ व मंगलमय करावे.
स्नान करूनि त्वरित । पूजूनि घ्यावें पतितीर्थ । चरणी मस्तक ठेवोनि यथार्थ । शिवासमान भावावें ॥ ३९	स्नान करून पतीच्या चरणांचे तीर्थ घ्यावे आणि त्यांच्या चरणांवर डोके ठेवून त्यांना शंकरासमान मानावे.
असतां ग्रामीं गृहीं पुरुष । सर्व शृंगार करणें हर्ष । ग्रामा गेलिया पुरुष । शृंगार आपण करुं नये ॥ ४०	पती घरी असताना आनंदाने शृंगार करावा, पण पती परगावी गेले असता शृंगार करू नये.
पति निष्ठुर बोले जरी । आपण कोप कदा न करी । क्षमा म्हणोनी चरण धरी । राग न धरी मनांत ॥ ४१	पती कठोर बोलले तरी रागवू नये. त्यांची क्षमा मागून त्यांचे पाय धरावेत आणि मनात राग धरू नये.
पति येतां बाहेरुनी । सामोरी जाय तेक्षणी । सकळ कामें त्यजूनि । संमुख जाय पतिव्रता ॥ ४२	पती बाहेरून आल्यावर सर्व कामे सोडून त्यांना सामोरे जावे.
काय निरोप म्हणोनि । पुसावें ऐसें वंदोनि । जें वसे पतीच्या मनीं । त्याचपरी रहाटे ॥ ४३	त्यांना वंदन करून 'काय आज्ञा आहे' असे विचारावे आणि पतीच्या मनाप्रमाणे वागावे.
पतिव्रतेचें ऐसें लक्षण । सांगेन ऐका देवगण । बहिर्द्वारी जातां जाण । अनेक दोष परियेसा ॥ ४४	बृहस्पती म्हणाले, "हे देवगण, पतिव्रतेची ही लक्षणे ऐका. घराच्या बाहेर उंबरठ्यावर विनाकारण बसण्यात अनेक दोष आहेत."
बहिर्द्वारीं जाणें जरी । पाहूं नये नरनारीं । सवेंचि परतावें लवकरी । आपुले गुही असावे ॥ ४५	जर बाहेर जावे लागले तर परपुरुषांकडे किंवा स्त्रियांकडे पाहू नये, काम संपताच त्वरित परत येऊन घरात राहावे.
जरी पाहे बहिद्वारीं । उलूकयोनी जन्मे नारी । याच प्रकारे निर्धारी । पातिव्रत्य लोपामुद्रेचें ॥ ४६	उगीच बाहेर पाहत बसल्याने पुढील जन्मी घुबडाची योनी प्राप्त होते. लोपामुद्रेचे पातिव्रत्य अशाच प्रकारचे श्रेष्ठ आहे.
लोपामुद्रा पतिव्रता । बाहेर न वचे सर्वथा । प्रात:काळ जो का होता । सडासंमार्जन करीतसे ॥ ४७	लोपामुद्रा कधीही विनाकारण बाहेर जात नसे. सकाळी उठून ती घराची स्वच्छता व सडा-मार्जन करत असे.
देवउपकरणी उजळोनि । गंधाक्षतांदि करूनि । पुष्पवाती पंचवर्णी । रंगमाळा देवांसी ॥ ४८	ती देवाची भांडी घासून, गंध-अक्षता तयार करून आणि विविध रंगांच्या फुलांच्या माळा व वाती करून देवपूजेची तयारी करत असे.
अनुष्ठानाहूनि पति येतां । सकळ आयती करी तत्त्वतां । धरोनि पतीच्या चित्ता । पतीसवें रहाटे ती ॥ ४९	पती अनुष्ठान करून परत येण्यापूर्वी ती सर्व तयारी पूर्ण ठेवत असे आणि पतीच्या मनाप्रमाणे वागत असे.
पुरुषाचें उच्छिष्ट भोजन । मनोभावें करणें आपण । नसतां पुरुष ग्रामीं जाण । घ्यावा अतिथिधेनुप्रसाद ॥ ५०	पतीचे उरलेले अन्न मनोभावे ग्रहण करावे. पती परगावी असल्यास अतिथी किंवा गाय यांचा प्रसाद घ्यावा.
अतिथीसी घालावे अन्न । अथवा धेनूतें पूजोन । भोजन करावें सगुण । पतिव्रता परियेसा ॥ ५१	अतिथीला अन्न द्यावे किंवा गाईची पूजा करून मगच जेवावे. हे पतिव्रतेचे लक्षण आहे.
गृह निर्मळ निरंतर करी । निरोपावेगळा धर्म न करी । व्रतोपवास येणेपरी । निरोपावेगळे न करी जाणा ॥ ५२	घर नेहमी स्वच्छ ठेवावे. पतीच्या आज्ञेशिवाय कोणताही धर्म, व्रत किंवा उपवास करू नये.
उत्साह होता नगरात । कधी पाहू न म्हणत । तीर्थयात्राविवाहार्थ । कधीही न वचे परियेसा ॥ ५३	नगरात काही उत्सव असला तरी तो पाहण्याचा हट्ट करू नये. पतीशिवाय तीर्थयात्रा किंवा लग्नाला जाऊ नये.
पुरुष संतोषी असता जरी । दुश्चित नसावी त्याची नारी । पुरुष दुश्चित असता जरी । आपण संतोषी असो नये ॥ ५४	पती आनंदात असताना पत्नीने दुःखी असू नये आणि पती काळजीत असताना पत्नीने आनंदी राहू नये.
रजस्वला झालिया देखा । बोलो नये मौन्य निका । नायकावे वेद ऐका । मुख पुरुषा दाखवू नये ॥ ५५	मासिक धर्माच्या काळात मौन पाळावे, वेद ऐकू नयेत आणि पुरुषांना आपले तोंड दाखवू नये.
ऐसे चारी दिवसांवरी । आचरावे तिये नारी । सुस्नात होता ते अवसरी । पुरुषमुख अवलोकिजे ॥ ५६	असे चार दिवस पाळावे. चौथ्या दिवशी स्नान केल्यावर सर्वात आधी पतीचे तोंड पाहावे.
जरी नसे पुरुष भवनी । त्याचे रूप ध्यावे मनी । सूर्यमंडळ पाहोनि । घरात जावे पतिव्रते ॥ ५७	पती घरी नसल्यास मनात त्यांचे ध्यान करावे किंवा सूर्याचे दर्शन घेऊन घरात जावे.
पुरुषआयुष्यवर्धनार्थ । हळदीकुंकुम लाविजे ख्यात । सेंदूर काजळ कंठसूत्र । फणी माथा असावी ॥ ५८	पतीच्या आयुष्यासाठी हळद-कुंकू, शेंदूर, काजळ, मंगळसूत्र आणि माथ्यावर फणी (नेटनेटकेपणा) असावी.
तांबूल घ्यावे सुवासिनी । असावी तिचे माथा वेणी । करी कंकणे तोडर चरणी । पुरुषासमीप येणेपरी ॥ ५९	सुवासिनीने विडा खावा, वेणी घालावी, हातात बांगड्या आणि पायात तोडे घालून पतीसमोर जावे.
न करी इष्टत्व शेजारणीशी । रजकस्त्रीकुंटिणीसी । जैनस्त्रीद्रव्यहीनेसी । इष्टत्व करिता हानि होय ॥ ६०	वाईट आचरण असणाऱ्या स्त्रियांशी किंवा कुलक्षणी स्त्रियांशी मैत्री करू नये, कारण त्याने स्वतःचे नुकसान होते.
पुरुषनिंदक स्त्रियेसी । न बोलावे तियेसी । बोलता दोष घडे तिसी । पतिव्रतालक्षण ॥ ६१	"पतीची निंदा करणाऱ्या स्त्रीशी बोलू नये; अशा स्त्रीशी बोलल्याने दोष लागतो, असे पतिव्रतेचे लक्षण आहे."
सासू श्वशुर नणंद वहिनी । दीरभावाते त्यजुनी । राहता वेगळेपणी । श्वानजन्म पावती ॥ ६२	"सासू, सासरे, नणंद, वहिनी आणि दीर या कुटुंबातील सदस्यांना सोडून वेगळे राहण्याची इच्छा धरणाऱ्या स्त्रीला पुढील जन्मी कुत्र्याचा जन्म मिळतो."
अंग धुवो नये नग्नपणे । उखळमुसळावरी न बैसणे । पाई विवरल्यावीण जाणे । फिरू नये पतिव्रते ॥ ६३	"नग्न होऊन स्नान करू नये, उखळ-मुसळावर बसू नये आणि पायात काहीही न घालता (अनवाणी) विनाकारण फिरू नये."
जाते उंबर्‍यावरी देखा । बैसो नये वडिलांसमुखा । पतिव्रतालक्षण ऐका । येणेपरी असावे ॥ ६४	"जात्यावर किंवा उंबरठ्यावर बसू नये, तसेच वडीलधार्‍या माणसांसमोर उद्धटपणे बसू नये."
पतीसवे विवाद । करिता पावे महाखेद । पतिअंतःकरणी उद्वेग । आपण कदा करू नये ॥ ६५	पतीशी वाद घातल्याने दुःख प्राप्त होते. पतीच्या मनात आपल्याबद्दल कधीही उद्वेग निर्माण होईल असे वागू नये.
जरी असे अभाग्य पुरुष । नपुसक जरी असे देख । असे व्याधिष्ठ अविवेक । तरी देवासमान मानावा ॥ ६६	"पती जरी अभागी, नपुंसक किंवा आजारी (व्याधिग्रस्त) असला, तरी त्याला देवासमानच मानावे."
तैसा पुरुष असेल जरी । तोचि मानावा हरि । त्याचे बोलणे रहाटे तरी । परमेश्वरा प्रिय होय ॥ ६७	पती कसाही असला तरी त्याला साक्षात विष्णू मानून त्याच्या आज्ञेत राहणाऱ्या स्त्रीवर परमेश्वर प्रसन्न होतो.
पतीचे मनी जी आवडी । तैसीच ल्यावी लेणी लुगडी । पति दुश्चित्त असता घडी । आपण श्रृंगार करू नये ॥ ६८	"पतीला जे दागिने किंवा वस्त्रे आवडतात, तीच परिधान करावीत. पती दुःखी असताना शृंगार करू नये."
सोपस्कार पाहिजे जरी । न सांगावे आपण नारी । असता कन्या पुत्र जरी । तयामुखी सांगावे ॥ ६९	"घरात काही वस्तू हवी असल्यास स्वतः न सांगता, मुले किंवा मुलींमार्फत पतीला सांगावे."
जरी नसेल जवळी कोण । वस्तूची दाखवावी खूण । अमुक पाहिजे म्हणोन । निर्धार करोनि न सांगिजे ॥ ७०	"जवळ कोणी नसल्यास खूण करून सांगावे, पण 'मला हे पाहिजेच' असा हट्ट धरून पतीला सांगू नये."
जितुके मिळाले पतीसी । संतुष्ट असावे मानसी । समर्थ पाहोनि कांक्षेसी । पतिनिंदा करू नये ॥ ७१	पतीने जे काही आणून दिले असेल त्यात समाधान मानावे. दुसऱ्याचा पती समर्थ आहे म्हणून आपल्या पतीची निंदा करू नये.
तीर्थयात्रे जाती लोक । म्हणूनि न गावे कौतुक । पुरुषाचे पादोदक । तेचि तीर्थ मानावे ॥ ७२	लोक तीर्थयात्रेला जातात म्हणून हळहळू नये. पतीच्या चरणांचे तीर्थ हेच सर्वात मोठे तीर्थ मानावे.
भागीरथीसमान देख । पतिचरणतीर्थ अधिक । पतिसेवा करणे मुख । त्रयमूर्ति संतुष्टती ॥ ७३	"गंगाजलापेक्षाही पतीच्या चरणांचे तीर्थ श्रेष्ठ आहे. पतीची सेवा केल्याने ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (त्रिमूर्ती) प्रसन्न होतात."
व्रत करणे असेल मनी । ते पुरुषा करावे पुसोनि । आत्मबुद्धी करिता कोणी । पति-आयुष्य उणे होय ॥ ७४	कोणतेही व्रत करण्यापूर्वी पतीची परवानगी घ्यावी. स्वतःच्या मनाने व्रत केल्यास पतीचे आयुष्य कमी होते.
आणिक जाय नरकाप्रती । पति घेवोनि सांगाती । ऐसे बोलती वेदश्रुति । बृहस्पति सांगतसे ॥ ७५	"अशी स्त्री पतीला सोबत घेऊन नरकात जाते, असे वेद सांगतात, असे बृहस्पती ऋषींनी सांगितले."
पतीस क्रोधे उत्तर देती । श्वानयोनी जन्म पावती । जंबुक होवोनि भुंकती । ग्रामासन्निध येऊन ॥ ७६	पतीला रागाने उलट उत्तर देणाऱ्या स्त्रिया कुत्र्याच्या किंवा कोल्ह्याच्या योनीत जन्म घेऊन गावाजवळ ओरडत फिरतात.
नित्य नेम करणे नारी । पुरुष-उच्छिष्ट भोजन करी । पाद प्रक्षालोनि तीर्थधारी । घेवोनि तीर्थ जेवावे ॥ ७७	पत्नीने पतीच्या पायांचे तीर्थ घेऊन आणि त्यांचे उरलेले अन्न खाऊन आपला नित्यनेम करावा.
पति प्रत्यक्ष शंकर । काम्य होती मनोहर । पावे ती वैकुंठपुर । पतिसहित स्वर्गभुवना ॥ ७८	पतीला साक्षात शंकर मानणारी स्त्री वैकुंठाला जाते आणि पतीसह स्वर्गसुख भोगते.
जावो नये वनभोजनासी । अथवा शेजारीगृहासी । इष्टसोयरे म्हणोनि हर्षी । प्रतिदिनी न जावे ॥ ७९	सहलीला किंवा शेजाऱ्यांच्या घरी विनाकारण जाऊ नये. नातेवाईक असले तरी रोज त्यांच्याकडे जाणे टाळावे.
आपुला पुरुष दुर्बल किती । समर्थाची न करावी स्तुति । पति असता अनाचाररीती । आपण निंदा करू नये ॥ ८०	आपला पती दुर्बल असला तरी दुसऱ्या समर्थ पुरुषाची स्तुती करू नये. पती वाईट वागला तरी याची निंदा करू नये.
कैसा तरी आपुला पति । आपण करावी त्याची स्तुति । तोचि म्हणावा लक्ष्मीपति । एकभावे करोनिया ॥ ८१	आपला पती कसाही असला तरी त्याचीच स्तुती करावी आणि त्यालाच साक्षात विष्णू (लक्ष्मीपती) मानावे.
सासूश्वशुर पुरुषांपुढे । नेटे बोलो नये गाढे । हासो नये त्यांपुढे । पति-आयुष्य उणे होय ॥ ८२	"सासू-सासरे आणि पतीसमोर मोठ्या आवाजात बोलू नये किंवा मोठ्याने हसू नये, त्याने पतीचे आयुष्य कमी होते."
सासूश्वशुर त्यजून आपण । वेगळे असू म्हणे कवण । ऋक्षयोनी जन्मोन । अरण्यात हिंडेल ॥ ८३	सासू-सासर्‍यांना सोडून वेगळे राहण्याची इच्छा करणाऱ्या स्त्रीला अस्वलाचा (ऋक्ष) जन्म मिळतो.
पुरुष कोपे मारी जरी । मनी म्हणे हा मरो नारी । जन्म पावेल योनी व्याघ्री । महाघोर अरण्यात ॥ ८४	"जर रागाच्या भरात पतीने मारले आणि पत्नीने 'हा मेला तर बरं होईल' असा विचार केला, तर ती पुढच्या जन्मी वाघीण होते."
पर पुरुषाते नयनी पाहे । उपजता वरडोळी होय । पुरुषा वंचूनि विशेष खाय । ग्रामसूकर होय ती ॥ ८५	परपुरुषाकडे वाईट नजरेने पाहणारी स्त्री आंधळी किंवा तिरळी होते. पतीला न देता चोरून चांगले खाणारी स्त्री डुकरीण होते.
तोही जन्मी सोडोनि । उपजे वाघुळाचे योनी । आपुली विष्ठा आपण भक्षुनी । वृक्षावरी लोंबतसे ॥ ८६	त्यानंतर ती वटवाघूळ होऊन स्वतःचीच विष्ठा खात झाडाला टांगलेली राहते.
पतिसंमुख निष्ठुर वचनी । उत्तर देती कोपोनि । उपजे मुकी होऊनि । सप्तजन्म दरिद्री ॥ ८७	पतीला रागाने निष्ठुर उत्तरे देणारी स्त्री सात जन्मांपर्यंत मुकी आणि दरिद्री होते.
पुरुष दुजी पत्‍नी करी । तिसी आपण वैर धरी । सप्त जन्मांवरी । दुर्भाग्यता होय अवधारा ॥ ८८	पतीने दुसरी पत्नी केल्यास तिच्याशी वैर धरणाऱ्या स्त्रीला सात जन्मांपर्यंत दुर्दैव प्राप्त होते.
पुरुषावरी दुसरिया । दृष्टि ज्या करिती आवडिया । पतिता घरी जन्म पावोनिया । दुःखे सदा दारिद्र्य भोगिती ॥ ८९	परपुरुषावर आसक्ती ठेवणाऱ्या स्त्रिया नीच कुळात जन्म घेऊन आयुष्यभर दुःख आणि दारिद्र्य भोगतात.
पुरुष येता बाहेरुनी । संमुख जावे भामिनी । उदके पाद प्रक्षालुनी । विंझणा वारिजे श्रमहार ॥ ९०	पती बाहेरून आल्यावर पत्नीने सामोरे जाऊन त्यांचे पाय धुवावेत आणि पंख्याने वारा घालून त्यांचा थकवा घालवावा.
पादसंवाहन भक्तीसी । मृदु वाक्य बोलिजे पतीसी । पुरुष होता संतोषी । त्रिमूर्ति संतोषती ॥ ९१	पतीचे पाय चेपावेत आणि त्यांच्याशी नम्रतेने बोलावे. पती संतुष्ट झाला की त्रिमूर्ती प्रसन्न होतात.
काय देती माता पिता । नेदी इष्टवर्ग बंधु भ्राता । इहपराची जोडी देता । पुरुष नारीचा देव जाण ॥ ९२	"माता-पिता किंवा नातेवाईक जे देऊ शकत नाहीत, ते इहलोकातील आणि परलोकातील सुख पती देऊ शकतो, म्हणून पतीच स्त्रीचा देव आहे."
गुरु देव तीर्थे समस्ती । सर्व जाणावा आपुला पति । ऐसा निश्चय ज्यांच्या चित्ती । पतिव्रता त्याचि जाणा ॥ ९३	"गुरु, देव आणि सर्व तीर्थे पतीमध्येच आहेत असा जिचा निश्चय असतो, तीच खरी पतिव्रता."
जीव असता शरीरासी । पवित्र होय समस्तांसी । जीव जाता क्षणे कैसी । कदा प्रेता नातळती ॥ ९४	"शरीरात जीव असेपर्यंतच त्याला महत्त्व असते, जीव गेल्यावर लोक प्रेताला स्पर्शही करत नाहीत."
तैसा पति प्राण आपला । पति नसता अशुचि तिला । या कारणे पतिच सकळा । प्राण आपुला जाणावा ॥ ९५	"तसेच पती हा पत्नीचा प्राण आहे. पतीशिवाय पत्नीचे जीवन अपवित्र आहे, म्हणून पतीलाच आपला प्राण मानावे."
पति नसता स्त्रियेसी । सर्व अमंगळ परियेसी । विधवा म्हणजे प्रेतासरसी । अपत्य नसता अधिक जाण ॥ ९६	पती नसल्यास स्त्रीचे जीवन अमंगल मानले जाते. अपत्य नसलेली विधवा तर प्रेतासमान मानली जाते.
ग्रामास जाता परियेसी । विधवा भेटता संमुखेसी । मरण सांगे सत्य त्यासी । पुत्रासी अशुभ नव्हे जाणा ॥ ९७	प्रवासाला जाताना समोर विधवा स्त्री आली तर तो अशुभ शकून मानला जातो (परंतु स्वतःच्या मुलासाठी आईचे दर्शन अशुभ नसते).
माता विधवा असे जरी । पुत्रासी मंगळ शकुन करी । पुत्राविण विधवा नारी । नमन तिसी करू नये ॥ ९८	"स्वतःची आई विधवा असली तरी मुलासाठी ती मंगलच असते, पण मूल नसलेल्या विधवेला नमस्कार करू नये."
तिच्या आशीर्वादे आपण । मंगळ न होय सत्य जाण । तिचा हो का शाप मरण । तिसी कोणी बोलू नये ॥ ९९	"अपत्यहीन विधवेचा आशीर्वाद फलदायी ठरत नाही, पण तिचा शाप मात्र घातक ठरू शकतो, म्हणून तिला दुखवू नये."
या कारणे पतिव्रता । बरवे पुरुषासवे जाता । सर्व वैभव देहासहिता । केवी जाई परियेसा ॥ १००	म्हणूनच पतीच्या निधनानंतर पतिव्रतेने त्याच्यासोबत जाणे (सहगमन) हेच श्रेष्ठ वैभव आहे.
चंद्रासवे चांदणी जैसी । मेघासवे वीज कैसी । मावळता सवेचि जातसे । पतीसवे तैसे जावे ॥ १०१	"ज्याप्रमाणे चंद्रासोबत चांदणी आणि मेघासोबत वीज असते, त्याप्रमाणे पत्नीने पतीसोबत जावे."
सहगमन करणे मुख्य जाण । थोर धर्मश्रुतीचे वचन । पूर्वज बेचाळीस उद्धरण । पतिव्रताधर्माने ॥ १०२	"सहगमन (सती जाणे) हा मोठा धर्म वेदांनी सांगितला आहे, ज्यामुळे ४२ कुळांचा उद्धार होतो."
पुरुष प्रेत झालियावरी । सहगमना जाता ते नारी । एकेक पाउली निर्धारी । अश्वमेघसहत्रपुण्य ॥ १०३	पतीच्या प्रेतासोबत सहगमनाला जाताना टाकलेल्या प्रत्येक पावलावर हजारो अश्वमेध यज्ञांचे पुण्य मिळते.
पापी पुरुष असेल जाण । त्यासी आले जरी मरण । यमदूत नेती बांधून । नरकाप्रती परियेसा ॥ १०४	"पती जरी पापी असला आणि यमदूत त्याला नरकात घेऊन जात असले,"
पतिव्रता उसकी नारी । जरी सहगमन करी । जैसी सर्पासी नेती घारी । तैसी पतीते स्वर्गा नेई ॥ १०५	"तरी उसकी पतिव्रता पत्नी सहगमनाने, ज्याप्रमाणे घार सर्पाला वर उचलून नेतो, तसे पतीला नरकातून स्वर्गात नेते."
सहगमन केलियावरी । पाहूनि यमदूत पळती दूरी । पतीसी सोडोनि सत्वरी । जाती यमदूत आपले पुरासी ॥ १०६	सहगमन करणाऱ्या स्त्रीचे तेज पाहून यमदूत पतीला सोडून पळून जातात.
पतिव्रताशिरोमणी । बैसविती विमानी । पावविती स्वर्गभुवनी । देवांगना ओवाळिती ॥ १०७	तये पतिव्रतेला विमानात बसवून स्वर्गात नेले जाते आणि देवांगना तिचे स्वागत करतात.
यमदूत त्वरे पळती । काळाची न चाले ख्याती । पतिव्रता देखताचि चित्ती । भय वाटे म्हणताती ॥ १०८	यमदूत आणि काळही पतिव्रतेच्या तेजाला घाबरतात.
सूर्य भितो देखून तियेसी । तपतो तेजे मंदेसी । अग्नि भिउनी शांतीसी । उष्ण तिसी होऊ न शके ॥ १०९	सूर्य आणि अग्नीसुद्धा पतिव्रतेच्या तेजासमोर आपली उष्णता कमी करतात.
नक्षत्रे भिती पाहता तियेसी । आपुले स्थान घेईल ऐसी । जाय स्वर्गभुवनासी । पतीसहित परियेसा ॥ ११०	नक्षत्रांनाही भीती वाटते की ही पतिव्रता आपले स्थान घेईल. ती पतीसह स्वर्गात विराजमान होते.
येणेपरी स्वर्गभुवनी । जाय नारी संतोषोनि । आपुले पतीस घेऊनि । राहे स्वर्गी निरंतर ॥ १११	अशा प्रकारे ती स्त्री आनंदाने पतीसोबत स्वर्गात कायमस्वरूपी राहते.
तीन कोटि रोम तिसी । स्वदेह देता अग्नीसी । त्याची फळे असती कैशी । एकचित्ते ऐकावे ॥ ११२	मानवी शरीरावर असलेल्या साडेतीन कोटी रोमांच्या (केसांच्या) संख्येइतकी वर्षे तिला स्वर्गात फळ मिळते.
एकेक रोम रोमासी । स्वर्गी राहे शतकोटि वर्षी । पुरुषासवे स्वानंदेसी । पतिव्रता राहे तेथे ॥ ११३	प्रत्येक रोमागणिक ती शतकोटी वर्षे स्वर्गात पतीसोबत सुख उपभोगते.
ऐसे पुण्य सहगमनासी । कन्या व्हावी ऐशी वंशी । बेचाळीस कुळे कैसी । घेऊन जाय स्वर्गाते ॥ ११४	"सहगमनाचे असे महान पुण्य आहे की अशी कन्या ज्या वंशात जन्माला येते, ती ४२ कुळांना स्वर्गात नेते."
धनय तिची मातापिता । एकवीस कुळे उद्धरिता । धन्य पुरुषवंश ख्याता । बेचाळीस उद्धरिले ॥ ११५	तिचे आई-वडील आणि पतीचे कुळ दोन्ही धन्य होतात.
ऐसे पुण्य सहगमनासी । पतिव्रतेच्या संगतीसी । आणिक सांगेन विस्तारेसी । देवगुरु म्हणतसे ॥ ११६	सहगमनाचे आणि पतिव्रतेचे महत्त्व बृहस्पती ऋषींनी अधिक विस्ताराने सांगितले.
असेल नारी दुराचारी । अथवा व्याभिचारकर्म करी । त्याचे फळ अतिघोरी । एकचित्ते परियेसा ॥ ११७	"जर स्त्री दुराचारी किंवा व्यभिचारी असेल, तर तिचे फळ अत्यंत भयानक असते."
उभय कुळे बेचाळिस । जरी असतील स्वर्गास । त्यासी घेउनि नरकास । प्रेमे जाय परियेसा ॥ ११८	"अशी स्त्री स्वतःच्या आणि पतीच्या ४२ कुळांना, जर ते स्वर्गात असतील तरीही, नरकात ओढून नेते."
अंगावरी रोम किती । तितुकी कोटि वर्षे ख्याती । नरकामध्ये पंचे निरुती । तिचे फळ ऐसे असे ॥ ११९	"जितके रोम अंगावर आहेत, तितकी कोटी वर्षे ती नरकात दुःख भोगते."
भूमिदेवी ऐसे म्हणे । पतिव्रतेच्या पवित्र चरणे । आपणावरी चालता क्षणे । पुनीत मी म्हणतसे ॥ १२०	"पृथ्वीदेवी म्हणते की, पतिव्रतेच्या पावलांनी मी स्वतःला पावन समजते."
सूर्य चंद्र ऐसे म्हणती । आपली किरणे ज्योती । जरी पतिव्रतेवरी पडती । तरी आपण पावन होऊ ॥ १२१	"सूर्य आणि चंद्र म्हणतात की, आमची किरणे पतिव्रतेवर पडली तर आम्हीही पवित्र होऊ."
वायु आणि वरुण । पतिव्रतेचिया स्पर्शाकारणे । पावन होऊ म्हणोन । स्पर्शे पुनीत होती ते ॥ १२२	वायू आणि वरुण देवही पतिव्रतेच्या स्पर्शाने स्वतःला धन्य मानतात.
घरोघरी स्त्रिया असती । काय करावी लावण्यसंपत्ति । जिचेनि वंश उद्धरती । तैसी स्त्री असावी की ॥ १२३	"केवळ सौंदर्य असून उपयोग नाही, तर जिच्यामुळे वंशाचा उद्धार होईल अशी पतिव्रता स्त्री घरात हवी."
ज्याचे घरी पतिव्रता । दैवे आगळा तो तत्त्वता । करावे सुकृत जन्मशता । तरीच लाभे तैशी सती ॥ १२४	"ज्याच्या घरी पतिव्रता पत्नी आहे, तो नशीबवान आहे. शेकडो जन्मांच्या पुण्याईनंतरच अशी पत्नी मिळते."
चतुर्विध पुरुषार्थ देखा । स्त्रियेच्या संगती लाघे लोका । पतिव्रता सती अधिका । पुण्यानुसार लाभे जना ॥ १२५	"धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ पतिव्रतेच्या संगतीने प्राप्त होतात."
ज्याचे घरी नाही सती । पुण्ये त्यासी काही न घडती । यज्ञादि कर्मे ख्याति । सती असता होती जाण ॥ १२६	"ज्याच्या घरी सती (पतिव्रता) नाही, त्याला कोणत्याही पुण्याचा लाभ होत नाही. यज्ञादी कर्मे पत्नीच्या सोबतीनेच पूर्ण होतात."
सती नसे ज्याचे घरी । त्यासी अरण्य नाही दूरी । वृथा जन्मोनि संसारी । कर्मबाह्य तोचि जाणा ॥ १२७	"ज्याच्या घरी चांगली पत्नी नाही, त्याचे घर अरण्यासारखेच आहे. त्याचा जन्म व्यर्थ आहे."
ऐसी सती मिळे ज्यासी । समस्त पुण्य होय त्यासी । पुत्रसंतान परलोकासी । साधन होय सतीचेनि ॥ १२८	अशी पत्नी मिळाल्यास सर्व पुण्याचा लाभ होतो आणि पुत्रसंतानामुळे परलोकाचे साधनही मिळते.
स्त्रियेवीण असेल नर । तयासी न साधे कर्माचार । कर्महीन देव पितर । कर्मार्ह नव्हे कदा ॥ १२९	"पत्नीशिवाय पुरुष कोणतेही धार्मिक कर्माचरण पूर्ण करू शकत नाही, तो देव आणि पितरांच्या कार्याला पात्र ठरत नाही."
पुण्य जोदे गंगास्नानी । त्याहूनि पतिव्रतादर्शनी । महापापी होय पावन । सप्त जन्म पुनीत ॥ १३०	गंगास्नानापेक्षाही पतिव्रतेच्या दर्शनाने अधिक पुण्य मिळते आणि महापापी माणूसही सात जन्मांसाठी पवित्र होतो.
पतिव्रतेचा आचार । सांगे पतिव्रतेसी योगेश्वर । म्हणे सरस्वतीगंगाधर । सांगे बृहस्पति देवगुरु ॥ १३१	"सरस्वती गंगाधर म्हणतात की, देवगुरू बृहस्पतींनी पतिव्रतेचे हे आचरण सांगितले आहे."
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । गुरुचरित्र पुण्यराशी । ऐकता पावती सद्गतीसी । म्हणे सरस्वतीगंगाधर ॥ १३२	"सिद्ध नामधारकाला म्हणतात की, हे गुरुचरित्र पुण्याचा साठा आहे, हे ऐकल्याने सद्गती प्राप्त होते."
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । पतिव्रतानिरूपण विख्यात । ऐकता होय पुनीत । जे जे चिंतिले पाविजे ॥ १३३	हे श्रीगुरुचरित्रामृत आणि पतिव्रता धर्माचे निरूपण ऐकल्याने माणूस पावन होतो आणि त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे पतिव्रताख्यानं नाम एकत्रिंशोऽध्यायः ॥३१॥ ॥ ओवीसंख्या ॥१३३॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय बत्तीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील बत्तीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.