गुरुचरित्र अध्याय पस्तीसावा।३५ वा । मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ३५(पस्तीसावा)

॥सीमंतिन्याख्यानं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक सिद्धासी । विनवीतसे परियेसी । रुद्राध्याय विस्तारेसी । दंपतीसी सांगितला ॥ १	"नामधारक सिद्धांना म्हणाला, ""स्वामी, आपण रुद्राध्यायाचा महिमा त्या ब्राह्मण दाम्पत्याला सविस्तर सांगितला."""
पुढे काय वर्तले । विस्तारोनि सांगा वहिले । मन माझे वेधले । गुरुचरित्र ऐकावया ॥ २	"""त्यानंतर पुढे काय घडले, ते मला सविस्तर सांगा. माझे मन हे चरित्र ऐकण्यासाठी व्याकुळ झाले आहे."""
सिद्ध म्हणे ऐक ताता । अपूर्व असे पुढे कथा । तेचि जाण पतिव्रता । श्रीगुरूते विनवीत ॥ ३	"सिद्ध म्हणाले, ""बाळा, पुढे मोठी अपूर्व कथा आहे. ती पतिव्रता स्त्री श्रीगुरूंना विनंती करू लागली."""
कर जोडोनि गुरूसी । विनवीतसे भक्तीसी । आम्हा गति पुढे कैसी । कवणेपरी असावे ॥ ४	"तिने हात जोडून विचारले, ""स्वामी, आता आमचे पुढे काय होईल? आम्ही कसे वागावे?"""
या कारणे आपणासी । एखादा मंत्र उपदेशी । जेणे होय स्थिर जीवासी । चरणस्मरण सनातन ॥ ५	"""आमच्या मनाला शांती मिळावी आणि तुमचे सदैव स्मरण राहावे, यासाठी आम्हाला एखादा मंत्र द्या."""
श्रीगुरु म्हणती तियेसी । स्त्रियांसी मंत्र उपदेशी । पतिभक्तीविणे त्यांसी । उपदेशासी देऊ नये ॥ ६	"श्रीगुरू म्हणाले, ""स्त्रियांना स्वतंत्र मंत्राचा उपदेश करू नये. त्यांच्यासाठी पतीची भक्ती हाच खरा मंत्र आहे."""
देता उपदेश स्त्रियांसी । विघ्न असे मंत्रासी । पूवी शुक्राचार्यासी । झाले असे परियेसा ॥ ७	"""स्त्रियांना मंत्रोपदेश दिल्यास मंत्राच्या सामर्थ्यात विघ्न येते. पूर्वी शुक्राचार्यांच्या बाबतीत असेच घडले होते."""
ऐसे ऐकता गुरुवचन । विनवीतसे कर जोडून । स्त्रिया केवी मंत्रहीन । शुक्राचार्या कैसे झाले ॥ ८	"हे ऐकून तिने विचारले, ""स्त्रिया मंत्रहीन कशा काय? आणि शुक्राचार्यांचे काय झाले होते?"""
विस्तारोनि आम्हासी । सांगा स्वामी कृपेसी । म्हणोनि लागली चरणासी । करुणावचनेकरोनिया ॥ ९	"""स्वामी, कृपया ही कथा मला सविस्तर सांगा,"" असे म्हणून ती त्यांच्या चरणांना लागली."
श्रीगुरु सांगती तियेसी । पूर्वकथा आहे ऐसी । युद्ध देवदैत्यांसी । सदैव होय अवधारा ॥ १०	"श्रीगुरूंनी सांगितले, ""पूर्वी देव आणि दैत्यांमध्ये सतत युद्धे होत असत."""
दैत्यसैन्य पडे रणी । शुक्र जपे संजीवनी । सकळ सैन्य उठवूनि । पुनरपि युद्धा पाठवीत ॥ ११	"""युद्धात दैत्य मरत असत, पण शुक्राचार्य संजीवनी मंत्राने त्यांना पुन्हा जिवंत करून युद्धाला पाठवत."""
इंद्र वज्रे असुर मारी । शुक्र अमृत जप करी । सवेचि येती निशाचरी । देवसैन्य मारावया ॥ १२	"""इंद्र वज्राने असुरांना मारायचा, पण शुक्र आपल्या विद्येने त्यांना पुन्हा जिवंत करायचे."""
ऐसे होता एके दिवसी । इंद्र गेला कैलासासी । सांगे स्थिति शिवासी । शुक्राचार्याची मंत्रकरणी ॥ १३	एकदा कंटाळून इंद्र महादेवांकडे गेला आणि त्याने शुक्राचार्यांच्या संजीवनी विद्येबद्दल सांगितले.
कोपोनिया ईश्वर । नंदीस सांगे उत्तर । तुवा जावोनि वेगवक्त्र । शुक्राचार्या धरोनि आणी ॥ १४	भगवान शंकर रागावले आणि त्यांनी नंदीला आज्ञा दिली की शुक्राचार्यांना पकडून घेऊन ये.
स्वामीचे वचन ऐकोनि । नंदी गेला ठाकोनि । होता शुक्र तपध्यानी । मुखी धरिला नंदीने ॥ १५	नंदीने जाऊन तप करत असलेल्या शुक्राचार्यांना तोंडात धरून महादेवांकडे आणले.
नंदी नेत शिवापासी । आकांत वर्तला दैत्यांसी । ईश्वरे प्राशिले शुक्रासी । अगस्ती सिंधूचियापरी ॥ १६	महादेवांनी रागाच्या भरात शुक्राचार्यांना गिळून टाकले.
ऐसा कित्येक दिवसांवरी । होता शुक्र शिवाचे उदरी । निघूनि गेला मूत्रद्वारी । विसर पडला शिवासी ॥ १७	काही दिवसांनंतर शुक्राचार्य महादेवांच्या शरीरातून बाहेर पडले.
पूर्वी होते शुक्र नाव । ईश्वर-उदरी झाला उद्‍भव । नाव पावला भार्गव । पुनः संजीवनी जपे तो ॥ १८	ईश्वराच्या उदरातून बाहेर आल्यामुळे त्यांना नवे जन्म मिळाल्यासारखे झाले आणि ते पुन्हा संजीवनी मंत्र जपू लागले.
इंद्र मनी विचारी । पुरोहितासी पाचारी । कैसा शुक्र जिवंत करी । पुनः दैत्यजनांसी ॥ १९	इंद्र चिंतेत पडला आणि त्याने आपले गुरु बृहस्पती यांना बोलावले.
त्यासी विघ्न करावे एक । तू पुरोहित विवेकयुक्त । बुद्धि विचारी अनेक । बृहस्पति गुरुराया ॥ २०	"""शुक्राचार्य दैत्यांना पुन्हा पुन्हा जिवंत करत आहेत, यावर काहीतरी मार्ग काढा,"" असे इंद्राने बृहस्पतींना सांगितले."
पाहे पा दैत्यांचे दैव कैसे । शुक्रासारिखा गुरु विशेषे । देतो जीवासी भरवसे । दैत्य येती युद्धासी ॥ २१	"""दैत्यांकडे शुक्राचार्यांसारखा गुरु आहे जो त्यांना मरू देत नाही."""
तैसा तू नव्हेस आम्हांसी । आम्हाते का उपेक्षिसी । देवगुरु तू म्हणविसी । बुद्धि करी शीघ्र आता ॥ २२	"""तुम्ही देवांचे गुरु असून आम्हाला का मदत करत नाही? काहीतरी बुद्धी चालवा."""
तू पूज्य सकळ देवांसी । जरी आम्हा कृपा करिसी । शुक्राचार्य काय विशेषी । तुजसमान नव्हे जाणा ॥ २३	"""तुम्ही शुक्राचार्यांपेक्षा नक्कीच श्रेष्ठ आहात, आम्हाला मार्ग दाखवा."""
ऐसे नानापरी देख । इंद्र अमरनायक । पूजा करी उपचारिक । बृहस्पति संतोषला ॥ २४	इंद्राने प्रार्थना केल्यावर बृहस्पती प्रसन्न झाले.
गुरु म्हणे इंद्रासी । यासी ऐक तू उपायासी । षट्‍कर्णी करावे मंत्रासी । सामर्थ्य राहील शुक्राचे ॥ २५	"बृहस्पती म्हणाले, ""एखादा मंत्र जर दुसऱ्याला कळला (षट्कर्णी झाला), तर त्याचे सामर्थ्य कमी होते."""
एखादा पाठवावा शुक्रापासी । विद्यार्थी करून त्यासी । मंत्र शिकेल भरवसी । विद्यार्थिरूपेकरूनिया ॥ २६	"""कोणातरी विश्वासू मुलाला विद्यार्थी बनवून शुक्राचार्याकडे पाठव, जो त्यांच्याकडून तो मंत्र शिकून घेईल."""
आपुला पुत्र कच असे । त्याते पाठवू विद्याभ्यासे । मंत्र शिकेल आहे कैसी । संजीवनी अवधारा ॥ २७	"""माझा मुलगा कच याला आपण विद्या शिकण्यासाठी तिथे पाठवू."""
कचाते आणूनि बुद्धियुक्ति । सांगतसे बृहस्पति । तुवा जावे शुक्राप्रती । विद्यार्थिरूप धरोनि ॥ २८	"बृहस्पतींनी कचाला बोलावून सांगितले की, ""तू विद्यार्थी बनून शुक्राचार्यांकडे जा."""
आमुची निंदा तेथे करी । मनोभावे सेवा करी । संजीवनी कवणेपरी । मंत्र शिके पुत्रराया ॥ २९	"""तिथे माझी निंदा कर (नाटक कर) आणि त्यांची मनापासून सेवा करून तो संजीवनी मंत्र शिकून घे."""
इंद्रादिक देवतांचा । निरोप घेऊनि पितयाचा । शुक्राप्रति गेला कचा । विद्यार्थिरूप धरोनि ॥ ३०	वडिलांचा आशीर्वाद घेऊन कच शुक्राचार्यांकडे गेला.
नमन केले साष्टांगी । उभा राहिला करुणांगी । शुक्र पुसतसे वेगी । कवण कोठूनि आलासी ॥ ३१	"त्याने शुक्राचार्यांना वंदन केले. शुक्राचार्यांनी विचारले, ""तू कोण आहेस आणि कुठून आलास?"""
बोले आपण द्विजकुमार । तुझी कीर्ति ऐकिली थोर । विद्याभ्यासीन मनोहर । म्हणोन आलो सेवेसी ॥ ३२	"कच म्हणाला, ""मी एक ब्राह्मणपुत्र आहे. तुमची कीर्ती ऐकून मी विद्या शिकण्यासाठी आलो आहे."""
सेवक होईन तुमचे चरणी । आलो इच्छेसी धरूनि । तू भक्तवत्सलशिरोमणि । अनाथांचा प्रतिपालक ॥ ३३	"""मला तुमची सेवा करायची आहे, तुम्ही महान आहात."""
बोलोनि ऐसे कचवचन । विनवीतसे कर जोडून । शुक्रकन्या जवळी येऊन । पितयालागी विनवित ॥ ३४	कचाचे बोलणे ऐकून शुक्राचार्यांची कन्या देवयानी तिथे आली.
पितयासी म्हणे देवयानी । विप्र भला दिसे नयनी । याते तुम्ही शिष्य करूनि । विद्याभ्यास सांगावा ॥ ३५	"देवयानी वडिलांना म्हणाली, ""हा तरुण चांगला वाटतोय, याला आपला शिष्य बनवून घ्या."""
कच सुंदर सुलक्षण । जैसा दिसे की मदन । देवयानी करी चिंतन । ऐसा पति व्हावा म्हणे ॥ ३६	"कच अत्यंत देखणा होता, त्याला पाहून देवयानीला तो आपला पती असावा असे वाटू लागले."
ऐसी वासना धरुनी । पितयाते विनवुनी । शिष्य केला कच सगुणी । शुक्राचार्य विद्या सांगे ॥ ३७	देवयानीच्या सांगण्यावरून शुक्राचार्यांनी कचाला शिष्य बनवले आणि त्याला शिकवू लागले.
ऐसा विद्याभ्यास करीत । दैत्यकुळी म्हणती निश्चित । देवगणी आले सत्य । कपटवेषे करूनि ॥ ३८	दैत्यांना संशय आला की हा देवांचा माणूस असून कपटाने येथे आला आहे.
शिकूनिया विद्येसी । जाऊनि शिकवील देवांसी । कुडे होईल आम्हांसी । तेणे मनी चिंतावले ॥ ३९	"""हा विद्या शिकून देवांना सांगेल आणि आमचे नुकसान होईल,"" असे दैत्यांना वाटले."
काळ क्रमिता एके दिवसी । कच पाठविला समिधांसी । दैत्य जाती साह्येसी । तया कचाचे अवधारा ॥ ४०	एके दिवशी कच रानात समिधा आणायला गेला असता दैत्यही त्याच्या मागे गेले.
रानी जाउनी समागमेसी । दैत्य मारिले कचासी । समिधा घेवोनि घरासी । दैत्य आपण येते झाले ॥ ४१	रानात दैत्यांनी कचाला ठार मारले आणि ते एकटेच घरी परतले.
शुक्राचार्यांची कन्या । पितयासी परम मान्या । पितयासी विनवी धन्या । कच कैसा नाही आला ॥ ४२	"देवयानी ने विचारले, ""कच अजून का परत आला नाही?"""
कच आलियावाचूनी । भोजन न करी देवयानी । ऐसे ऐकता निर्वाणी । शुक्राचार्य चिंतावला ॥ ४३	"कच आल्याशिवाय देवयानीने जेवणार नाही असे सांगितले, तेव्हा शुक्राचार्य चिंतेत पडले."
ज्ञानी पाहे मानसी । मृत्यु झाला असे तयासी । मंत्र जपूनि संजीवनीसी । त्वरित घरी आणिला ॥ ४४	शुक्राचार्यांनी अंतर्ज्ञानाने पाहिले की कचाचा मृत्यू झाला आहे. त्यांनी मंत्र म्हणून त्याला पुन्हा जिवंत केले.
आणिक होता बहुत दिवस । दैत्य करिती अतिद्वेष । गेला होता वनवास । पुनरपि तयासी वधियेले ॥ ४५	काही दिवसांनी दैत्यांनी कचाला पुन्हा गाठले आणि पुन्हा मारले.
मागुती वाचेल म्हणोनि । चूर्ण करिती छेदोनि । दाही दिशा टाकुनी । आले घरा पुनरपि ॥ ४६	यावेळी शुक्राचार्य त्याला पुन्हा जिवंत करतील या भीतीने दैत्यांनी त्याचे तुकडे करून दाही दिशांना फेकून दिले.
दिवस गेला अस्तमानी । पुसतसे देवयानी । कच न दिसे म्हणोनि । पितयाते विनवीत ॥ ४७	संध्याकाळ झाली तरी कच न आल्यामुळे देवयानीने पुन्हा वडिलांना विचारले.
कच माझा प्राणसखा । ना आणिशी जरी खाईन विखा । दावी मज तयाचे मुखा । म्हणोनि प्रलाप करीतसे ॥ ४८	"""जर कच परत आला नाही, तर मी विष पिऊन प्राण देईन,"" असे म्हणून ती रडू लागली."
कन्येवरी ममत्व बहुत । तेणे शुक्र ज्ञाने पहात । छिन्नभिन्न केले म्हणत । मंत्र जपला संजीवनी ॥ ४९	मुलीवर प्रेम असल्यामुळे शुक्राचार्यांनी पुन्हा विद्या वापरली आणि कचाला साद घातली.
धन्य मंत्राचे सामर्थ्य । कच आला घरा त्वरित । देवयानी संतोषत । पितयाने आलिंगिली ॥ ५०	मंत्राच्या सामर्थ्यामुळे कचाचे तुकडे पुन्हा एकत्र झाले आणि तो जिवंत होऊन परतला.
दैत्य मनी विचार करिती । काय केल्या न मरे म्हणती । गुरुकन्येसी याची प्रीति । म्हणुनि गुरु वाचवितो ॥ ५१	"दैत्य विचार करू लागले की, कचाला काय केल्यावर तो मरेल? गुरुकन्या देवयानीचे त्याच्यावर प्रेम आहे, म्हणून गुरु त्याला वारंवार वाचवतात."
आता उपाय करू यासी । उदईक येईल एकादशी । मारूनि मिळवू पानेसी । गुरुमुखी पाजावे ॥ ५२	"""आता एकच उपाय आहे. उद्या एकादशी आहे. कचाला मारून, त्याचे चूर्ण करून ते मद्यात मिसळून गुरूंनाच पाजावे."""
ऐशी निगुती करोनि । आली एकादशी दिनी । कचाते बाहेर नेवोनि । मारते जहाले दैत्य शिष्य ॥ ५३	ठरल्याप्रमाणे एकादशीच्या दिवशी दैत्यांनी कचाला बाहेर नेऊन मारून टाकले.
प्राशन करविती गुरूसी । मिळवूनिया मद्यरसी । स्निग्ध मिळवूनिया बहुवसी । शुक्रगुरूसी देत झाले ॥ ५४	त्यांनी कचाच्या शरीराचे चूर्ण मद्यात मिसळले आणि ते शुक्राचार्यांना प्यायला दिले.
मागुती पुसे देवयानी । पितयाते विनवुनी । कचासी आणी म्हणोनि । रुदन करी आक्रोशे ॥ ५५	पुन्हा कच न आल्यामुळे देवयानीने रडून वडिलांकडे कचाला परत आणण्याची विनवणी केली.
शुक्र पहातसे ज्ञानी न दिसे कच त्रिभुवनी । खेद करीतसे मनी । कन्यालोभेकरोनिया ॥ ५६	"शुक्राचार्यांनी दिव्य दृष्टीने पाहिले, पण त्यांना कच कोठेच दिसेना. त्यांना खूप दुःख झाले."
विचार करिता सर्वा ठायी । दिसू लागला आपुले देही । संदेह पडला शक्रासी पाही । कैसे करावे म्हणोनि ॥ ५७	"जेव्हा त्यांनी नीट ध्यान लावले, तेव्हा त्यांना कच स्वतःच्याच पोटात असल्याचे समजले. त्यांना मोठा पेच पडला."
कन्येसी म्हणे शुक्र देखा । कच न ये आता ऐका । माझे उदरी असे निका । कैसा काढू तयासी ॥ ५८	"शुक्र म्हणाले, ""मुली, कच आता बाहेर येऊ शकत नाही, कारण तो माझ्या पोटात आहे. मी त्याला बाहेर कसे काढू?"""
यासी काढिता आपणासी । मृत्यु होईल परियेसी । काय अभिलाष असे त्यासी । म्हणोनि कन्येसी पुसतसे ॥ ५९	"""त्याला बाहेर काढले तर माझा मृत्यू होईल. तुला नक्की काय हवे आहे?"""
पितया विनवी देवयानी । अभिलाष होता माझे मनी । भार्या त्याची होउनी । दोघे राहू तुजपासी ॥ ६०	"देवयानी म्हणाली, ""मला त्याची पत्नी व्हायचे आहे आणि आम्ही दोघे तुमच्याच जवळ राहू."""
हाचि व्हावा माझा पति । ऐसे संकल्पिले चित्ती । न उठे जरी पुढती । तरी प्राण त्यागीन ॥ ६१	"""तोच माझा पती असावा असे मी ठरवले आहे. जर तो जिवंत झाला नाही, तर मी माझे प्राण देईन."""
संदेह पडला शुक्रासी । बोधिता झाला कन्येसी । त्यास उठविता आपणासी । मृत्यू होईल अवधारी ॥ ६२	"शुक्राचार्यांनी तिला पुन्हा समजावले की, कचाला उठवताना माझा मृत्यू निश्चित आहे."
कन्या म्हणे पितयासी । सकळा तू वाचविसी । आपुला प्राण जाईल म्हणसी । हे आश्चर्य वाटतसे ॥ ६३	"देवयानी म्हणाला, ""तुम्ही सर्वांना वाचवता, मग स्वतःचा प्राण जाईल असे का म्हणता?"""
शुक्र म्हणे देवयानी । मंत्र असे संजीवनी । मजवाचोनि नेणे कोणी । माते कोण उठवील ॥ ६४	"शुक्र म्हणाले, ""संजीवनी विद्या फक्त मलाच माहित आहे. मी मेल्यावर मला जिवंत कोण करणार?"""
मंत्र सांगो नये कवणा । षट्‍कर्णी होता जाईल गुणा । कचाकरिता माझा प्राण । जाईल देखा अवधारी ॥ ६५	"""हा मंत्र कोणाला सांगता येत नाही, कारण तो दुसऱ्याला कळला तर त्याचे सामर्थ्य कमी होईल."""
न ऐके कन्या देवयानी । पित्याचे चरण धरोनि । विनवीतसे कर जोडोनि । मंत्र आपणाते शिकवावा ॥ ६६	"देवयानीने ऐकले नाही. तिने हट्ट धरला की, ""तुम्ही तो मंत्र मला शिकवा."""
कचासी तू सजीव करी । तुज येईल मृत्यू जरी । मी मंत्र जपोनि निर्धारी । सजीव करीन तुजलागी ॥ ६७	"""तुम्ही कचाला जिवंत करा. त्यानंतर तुमचा मृत्यू झाला तरी मी मंत्र जपून तुम्हाला पुन्हा जिवंत करीन."""
शुक्र म्हणे कन्येसी । मंत्र सांगू नये स्त्रियांसी । दोष असता परियेसी । वेदशास्त्रसंमत असे ॥ ६८	"शुक्राचार्य म्हणाले, ""शास्त्राप्रमाणे स्त्रियांना असा मंत्र देणे योग्य नाही, त्यात दोष आहे."""
स्त्रियांसी मंत्र पतिभक्ति । जपू नये मंत्रयुक्ति । सांगता दोष आम्हा घडती । मंत्रसामर्थ्य जाईल ॥ ६९	"""स्त्रियांसाठी पतीची भक्ती हाच मंत्र आहे. तुला मंत्र दिल्यास त्याचे सामर्थ्य नष्ट होईल."""
पितयासी म्हणे देवयानी । सुखे असा मंत्र जपोनि । प्राण जातो म्हणोन । मूर्च्छागत पडली ते ॥ ७०	देवयानीने ऐकले नाही आणि ती दुःखाने बेशुद्ध पडली.
शुक्राची कन्येवरी प्रीति । उठवूनि तिसी आलिंगिती । मंत्र तिसी सांगती । संजिवनी अवधारा ॥ ७१	कन्येवरील प्रेमापोटी शुक्राचार्यांनी शेवटी तिला संजीवनी मंत्राचा उपदेश केला.
आपुल्या पोटी कच होता । तोही होय ऐकता । मंत्र जवाला षट्‍कर्णता । मग जपला कचानिमित्त ॥ ७२	शुक्राचार्यांच्या पोटात बसलेल्या कचानेही तो मंत्र ऐकला. अशा प्रकारे मंत्राची गुप्तता संपली (षट्कर्णी झाला).
शुक्राचे पोटातुनी । कच निघाला फोडुनी । मंत्र जपे ती देवयानी । पितयाते उठविले ॥ ७३	शुक्र कचाला जिवंत करून स्वतः मृत झाले. कच पोट फोडून बाहेर आला आणि मग देवयानीने मंत्र म्हणून पित्याला जिवंत केले.
तीन वेळा मंत्र जपता । कचे पाठ केला तत्त्वता । संतोष करी मनी बहुता । कार्य साधले म्हणोनि ॥ ७४	कचाने पोटात असतानाच तो मंत्र पाठ केला होता. आपले कार्य साध्य झाल्याने त्याला आनंद झाला.
शुक्राचार्याते नमुनी । कच विनवी कर जोडुनी । माते दैत्य मारिती म्हणोनि । निरोप द्यावा मजलागी ॥ ७५	कचाने शुक्राचार्यांना वंदन केले आणि दैत्यांच्या भीतीने आता निरोप देण्याची विनंती केली.
स्वामीचेनि विद्या शिकलो । तुझे कृपेने पूर्ण जहालो । देवकार्यार्थ संतोषलो । म्हणूनि चरणी लागला ॥ ७६	"""तुमच्या कृपेने मी विद्या शिकलो, आता मला जाऊ द्या,"" असे म्हणून तो चरणी लागला."
शुक्रचार्ये हर्षोनि । निरोप दिधला त्यालागोनी । पदर धरी देवयानी । पति व्हावे म्हणोनिया ॥ ७७	"शुक्राचार्यांनी निरोप दिला, पण देवयानीने त्याचा पदर धरला आणि लग्नाचा हट्ट केला."
तूते मारिले तीन वेळी । मी वाचविले त्या काळी । विद्या शिकलासी पित्याजवळी । अवश्य वरावे मजलागी ॥ ७८	"""तुला तीन वेळा मी वाचवले आहे, आता तू माझ्याशी विवाह केलाच पाहिजेस."""
कच म्हणे ऐक बाळे । गुरुकन्या भगिनी बोले । तुवा आमुते वाचविले । माता होसी निर्धारी ॥ ७९	"कच म्हणाला, ""तू माझ्या गुरूची कन्या आहेस, म्हणजे तू माझी बहीण आहेस. तू मला जीवन दिले आहेस, म्हणून तू माझी मातेसमान आहेस."""
वरिता दोष आपणासी । दूषण ठेवितील सर्व ऋषि । भगिनी तू आमुची होसी । कैसी वरू म्हणे तो ॥ ८०	"""तुझ्याशी लग्न करणे पाप आहे. ऋषीमुनी मला दोष देतील."""
देवयानी कोपोनि । शाप दिधला ते क्षणी । वृथा विद्या होईल मानी । समस्त विसरे तात्काळी ॥ ८१	"रागावलेल्या देवयानीने कचाला शाप दिला की, ""तुझी ही विद्या व्यर्थ होईल, तू ती वेळीच विसरून जाशील."""
माझे अंतःकरणीची आशा । वृथा केली निराशा । विद्या न ये तुज लवलेशा । म्हणूनि शाप दिधला ॥ ८२	"""तू माझ्या आशेचा भंग केलास, म्हणून तुला ही विद्या फलद्रूप होणार नाही."""
कच म्हणे तियेसी । वाया शापिले आम्हांसी । पुरुष वरील तुजसी । ब्रह्मकुळाव्यतिरिक्त ॥ ८३	"कचाने प्रतिशाप दिला की, ""तुला ब्राह्मण पती मिळणार नाही, तुझे लग्न क्षत्रियाशी होईल."""
तुझा पिता ब्रह्मज्ञानी । जाणे अमृतसंजीवनी । तुज शिकविले म्हणोनि । पुढे मंत्र न चाले ॥ ८४	"""आणि तू स्त्री असून मंत्र घेतल्यामुळे, यापुढे ही संजीवनी विद्या कोणालाही प्रभावी ठरणार नाही."""
ऐसा शाप देउनी । कच गेला निघुनी । संतोष झाला इंद्रभुवनी । दैत्यजीवन नव्हेची ॥ ८५	कच इंद्रलोकात निघून गेला. दैत्यांची संजीवनी विद्या निकामी झाल्याने देवांना आनंद झाला.
शुक्राचा संजीवनी मंत्र । कामा न ये झाला अपात्र । स्त्रियांसी न सांगावा मंत्र । म्हणोनि श्रीगुरु निरूपिती ॥ ८६	यामुळेच संजीवनी मंत्र अपात्र ठरला. श्रीगुरूंनी सांगितले की स्त्रियांना मंत्र देऊ नये.
स्त्रियांलागी पतिसेवा । याची कारणे मंत्र न द्यावा । व्रतोपवास करावा । गुरु-पुरुष-निरोपाने ॥ ८७	स्त्रियांसाठी पतीची सेवा हाच श्रेष्ठ धर्म आहे. त्यांनी गुरु किंवा पतीच्या सल्ल्यानेच व्रते करावीत.
सावित्री विनवी श्रीगुरूसी । व्रत आचरले बहुवसी । तुझे वाक्य आम्हांसी । व्रत एखादे निरोपावे ॥ ८८	"सावित्रीने (त्या ब्राह्मण स्त्रीने) विनंती केली, ""स्वामी, मला एखादे कल्याणकारी व्रत सांगा."""
तुजवरी माझा विश्वास । तुजवाचोनि नेणू आणिकास । व्रत तूचि आम्हांस । व्रत तुझी चरणसेवा ॥ ८९	"""माझा तुमच्यावर पूर्ण विश्वास आहे. तुमची सेवा हेच आमचे व्रत आहे."""
भक्ति राहे तुझे चरणी । ऐसा निरोप द्यावा मुनि । म्हणुनी लागली चरणी । कृपा करी म्हणोनिया ॥ ९०	"""तुमच्या चरणी माझी भक्ती सदैव राहो,"" असे म्हणून ती पाया पडली."
श्रीगुरु म्हणती तियेसी । सांगेन तुज व्रत ऐसी । स्थिर होय अहेवपणासी । राज्य पावे तुझा पति ॥ ९१	"श्रीगुरु म्हणाले, ""मी तुला असे व्रत सांगेन ज्यामुळे तुझे सौभाग्य टिकेल आणि तुझ्या पतीला वैभव मिळेल."""
दम्पत्य विनवी श्रीगुरूसी । तुझे वाक्य कारण आम्हासी । जैसा तू निरोप देसी । तेणे रीती रहाटू ॥ ९२	"त्या दाम्पत्याने सांगितले की, ""तुम्ही जसे सांगाल, तसेच आम्ही वागू."""
जो गुरुवाक्य न करी । तो पडे रौरवघोरी । तुझे वाक्य आम्हा शिरी । म्हणूनि चरणी लागली ॥ ९३	"""गुरूचे वचन न पाळणारा नरकात जातो, आम्ही तुमचे शब्द शिरसावंद्य मानू."""
भक्तवत्सल श्रीगुरुनाथ । सांगता जहाला अतिप्रीत । विस्तारोनि समर्थ । व्रत तिसी सांगतसे ॥ ९४	मग श्रीगुरूंनी प्रेमाने तिला सविस्तर व्रत सांगायला सुरुवात केली.
सिद्ध म्हणे नामधारकाा । श्रीगुरु म्हणती कौतुका । ऐकताती दंपती निका । अतिप्रीतिकरोनिया ॥ ९५	"सिद्ध नामधारकाला म्हणतात की, श्रीगुरूंच्या मुखातून ते दाम्पत्य आनंदाने कथा ऐकत होते."
श्रीगुरु म्हणती तयांसी । सांगेन व्रत इतिहासी । ऋषि पुसती सूतासी । व्रत बरवे निरोपावे ॥ ९६	"श्रीगुरू म्हणाले, ""मी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगतो, जो सूत ऋषींनी इतर ऋषींना सांगितला होता."""
सूत म्हणे ऋषीश्वरा । व्रत सांगेन मनोहरा । स्त्रिया अथवा पुरुषा बरा । व्रत असे अवधारा ॥ ९७	"सूत ऋषी म्हणाले, ""मी स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही फलदायी ठरेल असे एक सुंदर व्रत सांगतो."""
नित्यानंद असे शांत । निर्विकल्प विख्यात । ऐसा ईश्वर अर्चिता त्वरित । सकळाभीष्टे पाविजे ॥ ९८	"""ईश्वराची भक्ती केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात."""
संसारसागरात । विषयातुर आचरत । तेही पूजिता पूर्ण भक्त । त्यासी ईश्वर प्रसन्न होय ॥ ९९	"""संसारी माणूस जरी विषयांत असला, तरी भक्तीने देवाची पूजा केल्यास ईश्वर त्यावर प्रसन्न होतो."""
विरक्त अथवा संसाररत । विषयातुर आसक्त । जे पूजिती पूर्ण भक्त । त्यासी ईश्वर प्रसन्न होय ॥ १००	"""मग तो विरक्त असो वा संसारी, भक्ती करणाऱ्यावर देवाचा आशीर्वाद कायम राहतो."""
तेणे पाविजे पैलपार । ऐसे बोलती वेदशास्त्र । स्वर्गापवर्गा अधिकार । त्यासी होय परियेसा ॥ १०१	"या भक्तीमुळेच माणूस संसारसागराच्या पैलतीराला जातो, असे वेदशास्त्रे सांगतात. त्याला स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवण्याचा अधिकार प्राप्त होतो."
विशेष व्रत असे ऐक । सोमवार व्रतनायक । ईश्वरार्चन करा विवेक । सकळाभीष्टे पाविजे ॥ १०२	"श्रीगुरु म्हणाले, ""आता एक विशेष व्रत ऐक, जे सर्व व्रतांचा नायक आहे—ते म्हणजे 'सोमवार व्रत'. हे व्रत केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात."""
नक्त भोजन उपवासी । जितेंद्रिय करा विशेषी । वैदिक तांत्रिक पूजेसी । विधिपूर्वक सकळिक ॥ १०३	"""दिवसभर उपवास करून रात्री भोजन करावे (नक्त व्रत), इंद्रियांवर ताबा ठेवावा आणि विधीप्रमाणे शिवाची पूजा करावी."""
गृहस्थ अथवा ब्रह्मचारी । सुवासिनी कन्याकुमारी । भर्तृविण विधवा नारी । व्रत करावे अवधारा ॥ १०४	"""हे व्रत गृहस्थ, ब्रह्मचारी, सुवासिनी, कुमारिका आणि विधवा स्त्रियाही करू शकतात."""
याचे पूर्वील आख्यान । सांगेन ऐका अतिगहन । ऐकता करी पावन । सकळाभीष्टे परियेसा ॥ १०५	"""या व्रताचा एक प्राचीन आणि गहन इतिहास आहे, जो ऐकल्याने सर्व पापे नष्ट होतात."""
स्कंदपुराणींची कथा । सर्व साद्यंत ऐका । पूर्वयुगी आर्यावर्तका । राजा एक अवधारा ॥ १०६	स्कंदपुराणातील ही कथा आहे. प्राचीन काळी आर्यावर्त देशात एक राजा राज्य करत होता.
चित्रवर्मा नाम त्यासी । धर्मात्मा राजा परियेसी । धर्ममार्ग आचरे हर्षी । अधर्माते शिक्षा करी ॥ १०७	त्या राजाचे नाव 'चित्रवर्मा' होते. तो अत्यंत धार्मिक होता आणि प्रजेला न्याय देणारा होता.
अखिल पुण्ये त्याणे केली । सकल संपत्ति वाढविली । समस्त पृथ्वी जिंकिली । पराक्रमेकरूनिया ॥ १०८	"त्याने अनेक पुण्ये केली, संपत्ती मिळवली आणि आपल्या पराक्रमाने पृथ्वी जिंकली."
सहपत्‍नी धर्म करिती । पुत्रकाम्ये शिवाप्रती । ऐसा किती काळ क्रमिती । कन्या झाली तयाते ॥ १०९	तो आपल्या पत्नीसह पुत्राच्या इच्छेने शिवाची भक्ती करत असे. काही काळाने त्यांना एक कन्या झाली.
अतिसुंदर सुलक्षण । पार्वतीरूपासमान । तेज फाके सूर्यकिरण । अतिलावण्य न वर्णवे ॥ ११०	ती कन्या साक्षात पार्वतीसारखी सुंदर आणि तेजस्वी होती. तिचे सौंदर्य शब्दांत वर्णन करण्यापलीकडे होते.
वर्तावया जातकासी । बोलाविले ज्योतिषी । द्विज मिळाले अपारेसी । वर्तविती जातक ॥ १११	मुलीचे भविष्य (जातक) पाहण्यासाठी राजाने ज्योतिषी आणि विद्वानांना बोलावले.
म्हणती कन्या सुलक्षण । नामे सीमंतिनी जाण । उमेसारखे मांगल्यपण । किंवा दमयंतीस्वरूप होय ॥ ११२	ज्योतिषांनी सांगितले की ही कन्या अतिशय भाग्यवान आहे. तिचे नाव 'सीमंतिनी' ठेवले गेले.
भागीरथीऐसी रूपासी । लक्ष्मीसारिखी गुणराशी । ज्ञाने देवमतासरसी । जानकीसमान पतिव्रता ॥ ११३	"ती गंगेसारखी पवित्र, लक्ष्मीसारखी गुणवान आणि सीतेसारखी पतिव्रता होईल, असे त्यांनी वर्तवले."
सूर्यासारिखी होईल कांति । चंद्रासमान मनशांति । दहा सहस्त्र वरुषे ख्याति । पतीसह राज्य करील ॥ ११४	"""ती सूर्यासारखी तेजस्वी आणि चंद्रासारखी शांत असेल. ती १० हजार वर्षे पतीसोबत राज्य करेल."""
जातक वर्तवले तिसी । राव पावला अतिहर्षी । अखिल दाने विप्रांसी । देता जाहला अवधारा ॥ ११५	हे भविष्य ऐकून राजा खूप आनंदी झाला आणि त्याने ब्राह्मणांना खूप दान दिले.
असता राव सभेसी । द्विज एक परियेसी । भय न धरिता वाक्यासी । बोलतसे अवधारा ॥ ११६	पण त्याच वेळी सभेत एक ब्राह्मण निर्भयपणे उभा राहिला आणि बोलू लागला.
ऐक राया माझे वचन । कन्यालक्षण मी सांगेन । चवदावे वर्षी विधवापण । होईल इयेसी जाण पा ॥ ११७	"तो ब्राह्मण म्हणाला, ""राजा, माझे ऐक. या कन्येच्या नशिबात १४ व्या वर्षी वैधव्य (विधवापण) आहे."""
ऐसे वाक्य परिसोनि । राव पडिला मूर्छा येवोनि । चिंता वर्तलि बहु मनी । विप्रवाक्य परिसता ॥ ११८	हे ऐकताच राजाला भोवळ आली आणि तो मूर्च्छित पडला. त्याच्या मनात मोठी काळजी निर्माण झाली.
ऐसे सांगोनि ब्राह्मण । गेला निघोनि तत्क्षण । सर्व दुःखाते पावून । तळमळीत तेधवा ॥ ११९	"तो ब्राह्मण भविष्य सांगून निघून गेला, पण राजा मात्र दुःखाच्या खाईत लोटला गेला."
ऐसे बालपण क्रमिता । सप्त वर्षे जाती तत्त्वता । चिंतीत होती मातापिता । वर्‍हाड केवी करावे ॥ १२०	"सात वर्षे उलटून गेली, पण आई-वडिलांच्या मनातील ती भीती गेली नव्हती. ""लग्नानंतर काय होईल?"" या विचाराने ते व्याकुळ होते."
चवदावे वर्षी विधवापण । म्हणोनि बोलिला ब्राह्मण । तेणे व्याकुळ अंतःकरण । राजा-राजपत्‍नीचे ॥ १२१	"१४ व्या वर्षी विधवापण येणार, या चिंतेने राजा आणि राणी अहोरात्र तळमळत असत."
कन्या खेळे राजांगणी । सवे सखयाते घेवोनि । बोलता ऐकिले विप्रवचनी । चौदावे वर्षी विधवत्व ॥ १२२	सीमंतिनी अंगणात खेळत असताना तिनेही आपल्या भविष्याबद्दलचे ते शब्द ऐकले.
ऐसे ऐकोनि वचन । कन्या करीतसे चिंतन । वर्तता आली एक दिन । तया घरी ब्रह्मस्त्री देखा ॥ १२३	"सीमंतिनी आपल्या भविष्याचा विचार करू लागली. दरम्यान, एके दिवशी तिच्या घरी एक महान ज्ञानी स्त्री आली."
याज्ञवल्क्याचिया पत्‍नी । मैत्रेयी म्हणोनि । घरी आली देखोनि । चरण धरीत तेधवा ॥ १२४	"त्या स्त्रीचे नाव 'मैत्रेयी' होते, ज्या साक्षात याज्ञवल्क्य ऋषींच्या पत्नी होत्या. सीमंतिनीने त्यांच्या पायांवर डोके ठेवले."
भावे साष्टांग नमूनि । करसंपुट जोडोनि । विनवी करुणावचनी । माते प्रतिपाळी म्हणतसे ॥ १२५	"तिने हात जोडून विनवणी केली, ""माते, माझे रक्षण करा."""
सौभाग्य स्थिर होय जेणे । उपाय सांगे मजकारणे । चंचळ असे अंतःकरणे । म्हणूनि चरणी लागली ॥ १२६	"""माझे सौभाग्य कायम टिकावे, यासाठी मला एखादा उपाय सांगा. माझे मन खूप अस्वस्थ आहे."""
कन्या विनवी तियेसी । ऐसे व्रत सांग आम्हांसी । आम्हा जननी तूचि होसी । व्रत सांग म्हणतसे ॥ १२७	"सीमंतिनी म्हणाली, ""तुम्हीच माझी आई आहात. मला एखादे व्रत सांगा."""
ऐकोनि कन्येच्या वचना । बोले मैत्रेयी जाणा । शरण रिघावे उमारमणा । अहेवपण स्थिर होय ॥ १२८	"मैत्रेयी म्हणाल्या, ""बाळा, भगवान शंकरांना शरण जा. तेच तुझे सौभाग्य राखतील."""
सोमवार परियेसी । व्रत आचरी नेमेसी । पूजा करावी शिवासी । उपवास करुनी अवधारा ॥ १२९	"""तू नियमितपणे 'सोमवारचे व्रत' कर. दिवसभर उपवास करून शिवाची पूजा कर."""
बरवे सुस्नात होवोनि । पीतांबर नेसोनि । मन स्थिर करोनि । पूजा करावी गौरीहरा ॥ १३०	"""स्वच्छ स्नान करून, रेशमी वस्त्रे नेसून, शांत मनाने गौरी-हराची (पार्वती-शंकराची) पूजा करावी."""
अभिषेके पापक्षय । पीठ पूजिता साम्राज्य । गंधाक्षता पुष्पमाल्य । सौभाग्यसौख्य पाविजे ॥ १३१	"""अभिषेकामुळे पाप नष्ट होते, पूजेमुळे सौभाग्य आणि सुख प्राप्त होते."""
सौगंध होय धूपाने । कांति पाविजे दीपदाने । भोग नैवेद्यार्पणे । तांबूलदाने लक्ष्मी स्थिर ॥ १३२	"""धूप, दीप आणि नैवेद्याने लक्ष्मी प्रसन्न होते आणि जीवनात समृद्धी येते."""
चतुर्विध पुरुषार्थ । नमस्कारिता त्वरित । अष्टैश्वर्यै नांदत । ईश्वरजप केलिया ॥ १३३	"""शिवाचा जप केल्यास धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ मिळतात."""
होमे सर्व कोश पूर्ण । समृद्धि होतसे जाण । करिता ब्राह्मणभोजन । सर्व देवता तृप्त होती ॥ १३४	"""होम आणि ब्राह्मणभोजन केल्याने सर्व देव तृप्त होतात आणि ऐश्वर्य मिळते."""
ऐसे सोमवार व्रत । कन्ये करी वो निश्चित । भव आलिया दुरित । परिहरती महाक्लेश ॥ १३५	"""हे सोमवार व्रत तू नक्की कर. त्यामुळे तुझे येणारे संकट टळेल."""
गौरीहरपूजा करिता । समस्त दुरिते जाती तत्त्वता । ऐकोनि सीमंतिनी तत्त्वता । अंगिकारिले व्रत देखा ॥ १३६	सीमंतिनीने ते ऐकून अत्यंत श्रद्धेने सोमवारचे व्रत करायला सुरुवात केली.
सोमवारचे व्रत । आचरे सीमंतिनी त्वरित । पिता देखोनि निश्चित । विवाहायोग्य म्हणोनि ॥ १३७	सीमंतिनी उपवास-भक्ती करू लागली. दरम्यान, ती उपवर झाली आहे हे पाहून राजाने तिच्या विवाहाचा विचार केला.
राजा विचारी मानसी । वर्‍हाड करावे कन्येसी । जैसे प्राक्तन असेल तिसी । तैसे घडो म्हणतसे ॥ १३८	"राजा म्हणाला, ""नशिबात जे असेल ते घडेल, पण आता हिचे लग्न करणे आपले कर्तव्य आहे."""
विचारोनि मंत्रियांसी । पाठविता झाला राष्ट्रांसी । दमयंतीनळवंशी । इंद्रसेनाचा कुमारक ॥ १३९	राजाने आपल्या मंत्र्यांशी सल्लामसलत करून निरोप पाठवले. नल-दमयंती यांच्या वंशातील इंद्रसेन राजाचा मुलगा विवाहासाठी ठरला.
चंद्रांगद वर बरवा । जैसा तेज चंद्रप्रभा । बोलाविले विवाहशोभा । कन्या दिधली संतोषे ॥ १४०	त्या राजपुत्राचे नाव 'चंद्रांगद' होते. तो चंद्रासारखा तेजस्वी होता. मोठ्या उत्साहात त्यांचा विवाह झाला.
राजे भूमांडलिक देखा । समस्त आले वर्‍हाडिका । वर्‍हाड झाले अतिकौतुका । महोत्साह नानापरी ॥ १४१	अनेक राजे-महाराजे लग्नाला आले. लग्न सोहळा खूप मोठा आणि थाटाचा झाला.
नाना द्रव्यालंकार । वर्‍हाडिका देई नृपवर । अखिल दाने देकार । विप्रालागी देता झाला ॥ १४२	"राजाने खूप दागदागिने, वस्त्रे आणि दानधर्म केला."
पाठवणी केली सकळिका । जामात ठेविला कौतुका । कन्यास्नेह अनेका । म्हणोनि राहविले राजपुत्रा ॥ १४३	"पाहुण्यांची पाठवणी झाली, पण मुलीच्या प्रेमापोटी राजाने आपल्या जावयाला (राजपुत्राला) काही दिवस आपल्याच घरी राहवून घेतले."
राजपुत्र श्वशुरगृही । स्त्रिया प्रीति अतिस्नेही । काळ क्रमिता एके समयी । जलक्रीडेसी निघाला ॥ १४४	राजपुत्र सासरवाडीत सुखाने राहत होता. एके दिवशी तो जलक्रीडेसाठी (विहारासाठी) बाहेर पडला.
कालिंदी म्हणिजे नदीसी । राजपुत्र परियेसी । सर्व दळ समागमेसी । गेला नदीसी विनोदे ॥ १४५	तो आपल्या सैन्यासह यमुना (कालिंदी) नदीच्या काठी फिरायला गेला.
राजपुत्र निघे नदीत । सवे निघाले लोक बहुत । विनोदे असे पोहत । अतिहर्षे जलक्रीडा ॥ १४६	राजपुत्र नदीच्या पात्रात उतरला. त्याच्यासोबत इतरही अनेक लोक पोहत होते.
पोहता राजकुमार देखा । बुडाला मध्ये गंगोदका । आकांत झाला सकळिका । काढा काढा म्हणताती ॥ १४७	पोहता पोहता अचानक राजकुमार पाण्याच्या खोल डोहात बुडाला! सर्वत्र ओरडाओरड सुरू झाली.
सवे सैन्य लोक सकळ । होते नावेकरी प्रबळ । उदकी पाहताती तये वेळ । न दिसे कोठे बुडाला ॥ १४८	"नावेकरी आणि सैनिकांनी पाण्यात खूप शोध घेतला, पण राजकुमार कोठेच सापडला नाही."
उभय तटी सैन्यातून । धावत गेले राजसदना । व्यवस्था सांगती संपूर्ण । जामात तुमचा बुडाला ॥ १४९	"सैनिक धावत राजवाड्याकडे गेले आणि राजाला सांगितले की, ""तुमचा जावई नदीत बुडाला आहे."""
कालिंदी नदीच्या डोहात । संगतीने होते पोहत । अदृश्य झाला त्वरित । न दिसे कुमार बुडाला ॥ १५०	"""यमुना नदीच्या डोहात पोहता पोहता तो अचानक दिसेनासा झाला, तो नक्कीच बुडाला असावा."""
ऐकोनि राजा पडे धरणी । मूर्च्छना येऊनि तत्क्षण । कन्या ऐकताच श्रवणी । त्यजू पाहे प्राणाते ॥ १५१	हे ऐकताच राजा चित्रवर्मा मूर्च्छित होऊन जमिनीवर पडला. सीमंतिनीने हे वृत्त ऐकताच तीही प्राण सोडायला तयार झाली.
राजा कन्येसी संबोखित । आपण गेला धावत । राजस्त्रिया शोक करीत । कन्यादुःखे अतिबहु ॥ १५२	शुद्धीवर आल्यावर राजाने मुलीचे सांत्वन केले आणि तो स्वतः नदीकडे धावला. राजवाड्यात सर्व स्त्रिया सीमंतिनीच्या दुःखाने शोक करू लागल्या.
सीमंतिनी करी शोका । म्हणे देवा त्रिपुरांतका । शरण रिघालिया देखा । मरण कैसे न आले मज ॥ १५३	"सीमंतिनी रडून म्हणू लागली, ""हे महादेवा, मी तुला शरण आले असतानाही माझ्यावर ही वेळ का आली? मला मरण का आले नाही?"""
मृत्यु चवदा वर्षी जाण । म्हणोनि धरिले तुमचे चरण । वृथा गेले व्रताचरण । सोमवार शिवाचे ॥ १५४	"""१४ व्या वर्षी वैधव्य येईल म्हणून मी तुझे पाय धरले होते. माझे सोमवारचे व्रत व्यर्थ गेले का?"""
तव देणे अढळ सकळा । मज उपेक्षिले जाश्वनीळा । अपकीर्ति तुज केवळा । शरणागता रक्षिसी ॥ १५५	"""तू सर्वांना देणारा आहेस, मग मलाच का अंतरले? तू शरणागताचे रक्षण करतोस, मग आता माझी उपेक्षा का?"""
स्मरण करी श्रीगुरूसी । याज्ञवल्क्यपत्‍नीसी । सांगितले व्रत आम्हांसी । सौभाग्य स्थिर म्हणोनिया ॥ १५६	"तिने मैत्रेयी मातेचे स्मरण केले, ज्यांनी तिला सौभाग्य टिकवण्यासाठी हे व्रत सांगितले होते."
तिचिया वाक्ये करूनि । पूजिली शिवभवानी । वृथा झाली माझे मनी । शीघ्र विनवी शिवासी ॥ १५७	"""त्यांच्या सांगण्यावरून मी शिव-पार्वतीची पूजा केली, पण ती फोल ठरली का?"" असे म्हणत ती शिवाला आळवू लागली."
ऐसे दुःखे प्रलापत । सीमंतिनी जाय रडत । गंगाप्रवेश करीन म्हणत । निघाली वेगे गंगेसी ॥ १५८	अशा प्रकारे विलाप करत सीमंतिनी नदीत जीव देण्यासाठी धावली.
पिता देखोनि नयनी । धरावया गेला धावोनी । कन्येते आलिंगोनी । दुःख करी अत्यंत ॥ १५९	राजाने हे पाहिले आणि धावत जाऊन मुलीला धरले. दोघेही मिठी मारून ढसाढसा रडू लागले.
सकळ मंत्री पुरोहित । सर्व सैन्य दुःख करीत । बोलाविले नावेकरी त्वरित । पहा म्हणती गंगेत ॥ १६०	"मंत्री, पुरोहित आणि सैन्य सर्व दुःखी झाले होते. नावेकऱ्यांना बोलावून नदीत शोध घेण्यास सांगितले."
गंगा सकळ शोधिती । न दिसे कुमार कवणे गती । शोक करीतसे सीमंती । राजा संबोखी तियेसी ॥ १६१	"संपूर्ण नदी शोधली, पण राजकुमार सापडला नाही. सीमंतिनीचा शोक पाहून राजा तिला समजावू लागला."
राजकुमाराचे सेवक । करू लागले बहु दुःख । सांगो गेले पुत्रशोक । इंद्रसेनाकारणे ॥ १६२	राजकुमाराचे सेवक दुःख करत त्याचे वडील राजा इंद्रसेन यांच्याकडे हे वर्तमान सांगायला गेले.
ऐकोनिया इंद्रसेन । दुःख करी अतिगहन । भार्येसहित धावून । आला तया मृत्युस्थळा ॥ १६३	इंद्रसेन राजा हे ऐकून पत्नीसह धावत नदीकाठी आले.
दोघे राव मिळोन । शोक करिती दारुण । हा हा कुमारा म्हणोन । ऊर शिर पिटताती ॥ १६४	दोन्ही राजे (चित्रवर्मा आणि इंद्रसेन) एकत्र होऊन टाहो फोडू लागले.
हा हा पुत्रा ताता म्हणत । राजा गडबडा असे लोळत । मंत्री राजकुळ समस्त । नगरलोक दुःख करिती ॥ १६५	"""पुत्रा, तू कुठे गेलास?"" असे म्हणून राजा जमिनीवर लोळण घेऊ लागला. सर्व प्रजा आणि दरबारी हळहळले."
कोठे गेला राजसुत । म्हणोनि सीमंतिनी रडत । खिन्न झाले समस्त । मातापितर श्वशुरादि ॥ १६६	"राजकुमार कुठे गेला? या प्रश्नाने सीमंतिनी, तिचे आई-वडील आणि सासू-सासरे सर्वजण व्याकुळ झाले."
कोणे स्थानी पति गेले । म्हणोनि सीमंतिनी लोळे । ललाट हस्ते पिटिले । पार नाही शोकासी ॥ १६७	सीमंतिनी कपाळ पिटून घेऊ लागली. तिच्या दुःखाला पारावार राहिला नाही.
सीमंतिनी म्हणे पितयासी । प्राण त्यजीन पतिसरसी । वाचूनिया संसारासी । वैधव्य कोण भोगील ॥ १६८	"सीमंतिनी म्हणाली, ""मी पतीसोबत सती जाईन. या जगात विधवा होऊन जगणे मला नको."""
पुसे सकळ द्विजासी । करावे की सहगमनासि । विप्र सांगती रायासी । प्रेतावेगळे करू नये ॥ १६९	तिने ब्राह्मणांना विचारले की मी सती जाऊ का? ब्राह्मणांनी सांगितले की देहाशिवाय (प्रेताशिवाय) सती जाता येत नाही.
प्रेत शोधावे नदीत । दहन करावे कन्येसहित । न दिसे बुडाला गंगेत । केवी सहगमन होईल ॥ १७०	"""जोपर्यंत मृतदेह सापडत नाही, तोपर्यंत सती जाणे शास्त्रसंमत नाही."""
आता इसी ऐसे करणे । प्रेत सापडे तववरी राखणे । ऐकोनिया द्विजवचने । राजा कन्ये विनवीतसे ॥ १७१	राजाने मुलीला समजावले की देह मिळेपर्यंत थांबणेच योग्य आहे.
ऐसे व्याकुळ दुःखे करिती । मंत्री पुरोहित म्हणती । जे असेल होणार गती । ब्रह्मादिका चुकेना ॥ १७२	"मंत्री म्हणाले, ""नशिबात जे आहे ते ब्रह्मदेवालाही टाळता येत नाही."""
होणार जहाली देवकरणी । काय कराल दुःख करोनी । ऐसे मंत्री संबोखुनी । रायाते चला म्हणती ॥ १७३	"हे देवाचेच करणे आहे, दुःख करून काय होणार?"" असे म्हणून मंत्र्यांनी राजाला घरी चलण्यास सांगितले."
निघाले राजे उभयता । मंदिरा पावले दुःख करिता । इंद्रसेन अति दुःखिता । न विसरे कधी पुत्रशोक ॥ १७४	"दोन्ही राजे राजवाड्यात परतले, पण इंद्रसेन राजाला पुत्राचा विरह सहन होत नव्हता."
राज्य-व्यापार सोडूनि । दुःख करी पुत्रचिंतनी । गोत्रजी राज्य हिरूनी । कपटे घेतले तयाचेच ॥ १७५	पुत्राच्या शोकात इंद्रसेन राजाने राज्यकारभाराकडे दुर्लक्ष केले. याचा फायदा घेऊन त्याच्या शत्रूंनी (नातेवाईकांनी) कपटाने त्याचे राज्य बळकावले.
सहभार्या रायासी । ठेविते झाले कारागृहासी । पुत्रशोके बहु त्यासी । राज्यभोग चाड नाही ॥ १७६	शत्रूंनी इंद्रसेन आणि त्याच्या पत्नीला तुरुंगात टाकले. पण पुत्राच्या शोकात असलेल्या राजाला राज्याबद्दल काहीच वाटले नाही.
चित्रवर्मा राव देखा । कन्या ठेविली ममत्विका । प्राण त्यजू पाहे निका । लोक निंदितील म्हणोनि ॥ १७७	"इकडे राजा चित्रवर्माने आपल्या मुलीला (सीमंतिनीला) सावरले. लोक निंदा करतील म्हणून तिने जीव देऊ नये, असे त्याला वाटत होते."
राव म्हणे कन्येसी । पुत्र नाही आमुचे वंशी । कन्या एक तू आम्हांसी । पुत्रापरी रहाटावे ॥ १७८	"राजा म्हणाला, ""बाळा, मला पुत्र नाही. तूच माझा मुलगा आहेस असे समजून तू जगावे."""
लोक निंदितील आम्हांसी । वैधव्य आले परियेसी । वर्ष एक क्रमिलियासी । पुढे आचार करी वो बाळे ॥ १७९	"""विधवा झाल्यावरही वर्षभर तरी संयम राख, मग पुढचे काय ते पाहू."""
पित्याचे वचन ऐकोनी । करीतसे बहु चिंतनी । म्हणे देवा शूळपाणि । केवी माते गांजिले ॥ १८०	"वडिलांचे शब्द ऐकून सीमंतिनी विचार करू लागली, ""हे ईश्वरा, तू मला अशी शिक्षा का दिलीस?"""
ऐसे विचारुनी मानसी । व्रत आचरे तत्परेसी । सोमवार उपवासासी । ईश्वरपूजा करीतसे ॥ १८१	तिने पुन्हा मनाचा हिय्या केला आणि अधिक निष्ठेने सोमवारचे व्रत आणि शिवपूजा सुरू ठेवली.
इकडे तो राजकुमार । बुडाला होता गंगापूर । गेला जेथे पाताळनगर । वासुकी जेथे राज्य करी ॥ १८२	"पण इकडे चमत्कार घडला होता. नदीत बुडालेला राजकुमार थेट पाताळलोकात, वासुकीच्या राज्यात पोहोचला होता."
नागलोकीचिया नारी । आल्या होत्या नदीतीरी । राजकुमार आला पुरी । नदीतटाकी वहातसे ॥ १८३	"पाताळातील नदीकाठी नागकन्या आल्या होत्या, त्यांना तिथे वाहून आलेला राजकुमार दिसला."
देखोनिया नागकन्या । काढिती संतोषे करोनिया । अमृता शिंपिती आणुनिया । सावध केला तयाते ॥ १८४	नागकन्यांनी त्याला बाहेर काढले आणि त्याच्यावर अमृत शिंपडून त्याला शुद्धीवर आणले.
कन्या मिळूनि त्यासी । घेवोनि जाती तक्षकापासी । विचित्र नगर परियेसी । राजपुत्र पहात असे ॥ १८५	त्या कन्या त्याला राजा तक्षकाकडे घेऊन गेल्या. राजकुमार तेथील विचित्र आणि सुंदर नगर पाहून थक्क झाला.
पाहे पाताळनगर-रचना । जैसी शोभा इंद्रभुवना । गोपुरे दिसती महारत्‍ना । विद्युल्लतेपरी ॥ १८६	पाताळलोकाची रचना इंद्राच्या स्वर्गासारखी भव्य होती. तेथील वाडे रत्नांनी सजलेले होते.
इंद्रनीळ वैडुर्यैसी । मानिके मुक्ताफळांसी । महारम्य पुरी जैसी । सूर्यकांति मिरवत ॥ १८७	"इंद्रनीळ, माणके आणि मोत्यांनी मढलेली ती नगरी सूर्यासारखी चमकत होती."
चंद्रकांतिसरसी भूमि । महाद्वारे कपाट हेमी । अनेक रत्‍ने नाही उपमी । ऐशा मंदिरा प्रवेशला ॥ १८८	सोन्याची दारे आणि रत्नांच्या भिंती असलेल्या मंदिरात राजपुत्राने प्रवेश केला.
पुढे देखिली सभा थोर । समस्त बैसले सर्पाकार । आश्चर्य करी राजकुमार । असंख्य सर्प दिसताती ॥ १८९	"त्याने समोर एक मोठी सभा पाहिली, जिथे असंख्य नाग बसलेले होते."
सभेमध्ये अतिशोभित । मध्ये बैसला पन्नगनाथ । जैशी सूर्यकांति फाकत । अति उन्नत बैसला ॥ १९०	"सभेच्या मध्यभागी नागराज बसले होते, त्यांचे तेज सूर्यासारखे फाकत होते."
अनेक शत फणा दिसती । जैशी वीज लखलखती । पीतांबरे सज्योती । रत्‍नकुंडलमंडित ॥ १९१	त्यांना शेकडो फणे होते आणि अंगावर पीतांबर व रत्नांची कुंडले होती.
अनेकरत्‍नखचित देखा । मुकुट मिरवती सहस्त्र एका । सहस्त्रफणी मिरवे तक्षका । ऐसा सभे बैसला असे ॥ १९२	साक्षात सहस्त्रफणी तक्षक राजा तिथे सभेला बसला होता.
रूपयौवन नागकन्या । नानापरी भरणे लेवोनिया । अनेक सहस्त्र येवोनिया । सेवा करिती तक्षकाची ॥ १९३	हजारो सुंदर नागकन्या तक्षक राजाची सेवा करत होत्या.
ऐशा सभास्थानी देख । राव बैसला तक्षक । देखोनिया राजकुमारक । नमन करी साष्टांगी ॥ १९४	राजकुमाराने तक्षक राजाला साष्टांग दंडवत घातला.
तक्षक पुसे नागकन्यांसी । कैचा कुमार आणिलासी । सुलक्षण दिसतो कैसी । कोठे होता म्हणे तया ॥ १९५	"तक्षकाने विचारले, ""हा सुंदर मुलगा कोठून आणला?"""
नागकन्या म्हणती त्यासी । नेणो नाम याचे वंशी । वहात आला यमुनेसी । घेऊन आलो तुम्हांजवळी ॥ १९६	"नागकन्या म्हणाल्या, ""हा यमुनेत वाहून आला होता, म्हणून आम्ही याला येथे आणले."""
तक्षक पुसे राजकुमारासी । नाम कवण कवणे वंशी । काय कारणे आलासी । कवण देशी वास तुझा ॥ १९७	"तक्षकाने विचारले, ""तुझे नाव काय? कोणत्या वंशाचा आहेस?"""
सांगे राजकुमार देख । आम्ही भूमंडळनायका । नैषध राजपति ऐका । नळनामे पुण्यश्लोक ॥ १९८	"राजकुमार म्हणाला, ""मी पुण्यश्लोक राजा नलाच्या वंशातील आहे."""
त्याचा पुत्र इंद्रसेन । जन्म आमुचा त्यापासून । चंद्रांगद नामे आपण । गेलो होतो श्वशुरागृहा ॥ १९९	"""मी राजा इंद्रसेन यांचा मुलगा 'चंद्रांगद' आहे. मी सासरवाडीला गेलो होतो."""
जलक्रीडा करावयासी । गेलो होतो यमुनेसी । विधिवशे आम्हांसी । बुडालो नदी अवधारा ॥ २००	"""नदीत विहार करताना दैवयोगाने मी बुडालो आणि येथे पोहोचलो."""
वहात आलो नदीत । नागकन्या मज देखत । घेवोनि आल्या तुम्हांप्रत । पूर्वभाग्ये करूनि ॥ २०१	"चंद्रांगद म्हणाला, ""मी नदीत वाहून आलो होतो. या नागकन्यांनी मला पाहिले आणि माझ्या पूर्वपुण्याईमुळे त्यांनी मला तुमच्याकडे आणले."""
पूर्वार्जित पुण्यवंशी । भेटी झाली चरणांसी । धन्य माझे जीवित्वासी । कृतार्थ झालो म्हणतसे ॥ २०२	"""माझ्या पूर्वजांच्या पुण्यामुळेच आज मला तुमचे दर्शन झाले. माझे जीवन धन्य झाले आहे."""
करुणावचन ऐकोनि । तक्षक बोले संतोषोनि । नको भिऊ म्हणोनि । धैर्य तया दिधले ॥ २०३	त्याचे विनयाचे शब्द ऐकून तक्षक राजा प्रसन्न झाला आणि त्याने त्याला धीर दिला.
शेष म्हणे रे बाळा । तू आहेसी मन निर्मळा । तुमचे घरी सर्वकाळा । दैवत कोण पूजितसा ॥ २०४	"शेष (तक्षक) म्हणाला, ""बाळा, तुझे मन खूप निर्मळ आहे. तुझ्या कुळाचे दैवत कोण आहे?"""
ऐकोनि राजकुमार । हर्षे जहाला निर्भर । सांगतसे विस्तार । आपुला देव शंकर ॥ २०५	हे ऐकून राजकुमाराला आनंद झाला आणि त्याने आपल्या आराध्य दैवत 'भगवान शंकरांचा' महिमा सांगितला.
सकळ देवांचा देव । नाम ज्याचे सदाशिव । वामांगी उमा अपूर्व । त्यालागी पूजू निरंतर ॥ २०६	"""जो देवांचा देव सदाशिव आहे, ज्याच्या डाव्या बाजूला पार्वती माता विराजमान आहे, त्याची आम्ही अखंड पूजा करतो."""
ज्यापासोनि जनित ब्रह्मा । सृष्टि सृजितो अनुपमा । तो सदाशिव आम्हा । निज दैवत निर्धारे ॥ २०७	"""ज्या शंकरापासून ब्रह्मदेव उत्पन्न झाले, तोच आमचा खरा देव आहे."""
तयाच्या सत्त्वगुणेसी । विष्णु उपजला परियेसी । प्रतिपाळक लोकांसी । तो सदाशिव आराधितो ॥ २०८	"""ज्यांच्या सत्त्वगुणातून जगाचे पालन करणारे विष्णू प्रकटले, त्या सदाशिवाची आम्ही आराधना करतो."""
ज्याच्या तामसगुणे जाण । एकादश रुद्रगण । उपजले असती याकारण । प्रलयकर्ता या नाव ॥ २०९	"""ज्यांच्या तमोगुणामुळे प्रलय करणारे अकरा रुद्र उत्पन्न झाले, त्यांना आम्ही पूजतो."""
धाता विधाता आपण । उत्पत्तिस्थितिलयाकारण । तेजासी तेज असे जाण । तैसा ईश्वर पूजितसो ॥ २१०	"""जो सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय करणारा आहे, अशा तेजस्वी ईश्वराची आम्ही भक्ती करतो."""
पृथ्वी आप तेजासी । जो पूर्ण वायु आकाशी । तैसा पूजितसो शिवासी । म्हणे राजकुमार देखा ॥ २११	"""पृथ्वी, जल, तेज, वायू आणि आकाश या पंचमहाभूतांत जो व्यापून आहे, अशा शिवाला आम्ही भजतो."""
सर्वां भूती असे संपूर्ण । चिन्मय आपण निरंजन । जो रूपे असे अचिंतन । तो ईश्वर पूजितसो ॥ २१२	"""जो सर्व प्राणिमात्रांत आहे, जो निर्गुण आणि चैतन्यरूप आहे, अशा ईश्वराची आम्ही पूजा करतो."""
ज्याची कथा वेद जहाले । तक्षक शेष ज्याची कुंडले । त्रिनेत्री असे चंद्र मोळे । तैसा शंकर पूजितसो ॥ २१३	"""ज्याचे महात्म्य वेद गातात, तुम्ही (तक्षक आणि शेष) ज्यांची कुंडले आहात आणि ज्यांच्या भाळावर चंद्र आहे, अशा शंकराची आम्ही पूजा करतो."""
ऐकोनि वचन । तक्षक संतोषला अतिगहन । राजकुमारा आलिंगोन । तुष्टलो तुष्टलो म्हणतसे ॥ २१४	शिवस्तुती ऐकून तक्षक अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्याने राजकुमाराला मिठी मारून 'मी तुझ्यावर खूप संतुष्ट आहे' असे म्हटले.
तक्षक बोले तये वेळी । तुज देईन राज्य सकळी । तूवा रहावे पाताळी । आनंदे भाग्य भोगीत ॥ २१५	"तक्षक म्हणाला, ""मी तुला हे सर्व राज्य देतो. तू पाताळातच राहून या सुखाचा उपभोग घे."""
माझ्या लोकी जे जे रत्‍न । ते ते देईन तुजकारण । पावोनिया समाधान । सुखे येथे रहावे ॥ २१६	"""येथील सर्व रत्ने तुझीच आहेत. तू इथेच सुखाने राहा."""
पाताळ लोकीची रचना । पहावी तुवा अनुपमा । कल्पवृक्ष मनोरमा । आहेत माझ्या नगरात ॥ २१७	"""माझ्या नगरातील कल्पवृक्ष आणि अपूर्व रचना तू पाहून घे."""
अमृत न देखती स्वप्नी कोणी । ते भरले असे जैसे पाणी । तळी बावी पोखरणी । अमृताच्या माझ्या घरात ॥ २१८	"""ज्या अमृताचे लोक स्वप्न पाहतात, ते येथे पाण्यासारखे मुबलक आहे. येथे अमृताच्या विहिरी आणि तळी आहेत."""
नाही मरण तव येथे । रोगपीडादि समस्ते । नेणती कोणी स्वप्नावस्थे । ऐसे नगर माझे असे ॥ २१९	"""येथे कोणालाही मृत्यू किंवा रोग होत नाही. हे नगर अतिशय सुखकारक आहे."""
सुखे रहावे येथे स्वस्थ । तक्षक कुमारक सांगत । राजपुत्र असे विनवीत । करुणावचने ॥ २२०	"तक्षकाने खूप आग्रह केला, पण राजपुत्र हात जोडून विनवणी करू लागला."
राजपुत्र विनवी तक्षकासी । मी एकलाची पितयाचे कुशी । भार्या चतुर्दश वर्षी । शिवपूजनी रत सदा ॥ २२१	"""स्वामी, मी माझ्या वडिलांचा एकुलता एक मुलगा आहे. माझी पत्नी केवळ १४ वर्षांची असून ती सतत शिवपूजनात मग्न असते."""
नूतन झाले माझे पाणिग्रहण । गुंतले तेथे अंतःकरण । पाहीन मातापिताचरण । तेणे सर्वस्व पावलो ॥ २२२	"""माझे नुकतेच लग्न झाले असून माझे मन तिथे गुंतलेले आहे. मला माझ्या आई-वडिलांना भेटायचे आहे."""
आपण बुडालो नदीत । पिता माता दुःख करीत । पत्‍नी जीव त्यागील सत्य । हत्या पडे मस्तकी ॥ २२३	"""मी नदीत बुडाल्यामुळे माझे आई-वडील दुःख करत असतील आणि माझी पत्नी प्राण देईल. त्या हत्येचे पाप मला लागेल."""
देखिले तव चरण आपण । तेणे झालो धन्य धन्य । रक्षिला आपण माझा प्राण । दर्शन करा मातापिता ॥ २२४	"""तुमचे दर्शन झाल्याने मी धन्य झालो, पण मला पुन्हा माझ्या आई-वडिलाकडे पाठवा."""
तक्षक झाला संतोषित । नाना रत्‍ने त्यासी देत । अमृत पाजिले बहुत । आणिक दिधले स्त्रियेसी ॥ २२५	"तक्षकाने त्याला भरपूर रत्ने दिली, अमृत पाजले आणि त्याच्या पत्नीसाठीही अमृत दिले."
कल्पवृक्षफळे देती । अपूर्व वस्तु आभरणे त्यासी । जे अपूर्व असे क्षिती । अमोल्य वस्तु देता जहाला ॥ २२६	कल्पवृक्षाची फळे आणि पृथ्वीवर कुठेही मिळणार नाहीत असे दागिने तक्षकाने त्याला दिले.
इतुके देवोनि कुमारकासी । तक्षक बोले परियेसी । जे जे काळी आम्हा स्मरसी । तव कार्य सिद्धि पावेल ॥ २२७	"जेव्हा जेव्हा तू माझे स्मरण करशील, तेव्हा तुझी सर्व कार्ये सिद्ध होतील,"" असा आशीर्वाद तक्षकाने दिला."
आणिक संतोषोनि चित्ती । वस्त्रे वाहने मागुती । तुरंग दिधले मनोगती । सवे दे कुमार आपुला ॥ २२८	तक्षकाने त्याला सुंदर वस्त्रे आणि एक अतिशय वेगवान घोडा (तुरंग) दिला. सोबत आपल्या एका पुत्रालाही पाठवले.
चंद्रांगदकुमारासी । इतके दिधले आनंदेसी । निरोप दिधला परियेसी । वाहन तुरंग मनोहर ॥ २२९	चंद्रांगद त्या सुंदर घोड्यावर आरूढ झाला आणि त्याने निरोप घेतला.
तक्षका नमूनि त्वरित । वारूवरी आरूढ राजसुत । मनोवेगे मार्ग क्रमित । नागकुमार सवे जाणा ॥ २३०	तक्षकाला वंदन करून राजपुत्र निघाला. नागपुत्र त्याच्या सोबत होता.
जिये स्थानी बुडाला होता । तेथे पावला क्षण न लागता । निघाला बाहेर वारूसहिता । नदीतटाकी उभा असे ॥ २३१	"ज्या ठिकाणी तो बुडाला होता, त्याच ठिकाणी तो घोड्यासह क्षणार्धात वर आला आणि काठावर उभा राहिला."
सोमवार त्या दिवशी । सीमंतिनी आली स्नानासी । सवे होत्या सखी सेवेसी । नदीतीरी उभी असे ॥ २३२	योगायोगाने तो दिवस सोमवारचा होता. सीमंतिनी आपल्या मैत्रिणींसह नदीवर स्नानासाठी आली होती.
सीमंतिनी म्हणे सखियासी । आश्चर्य वाटे मानसी । उदकातुनी निघाला परियेसी । सवे असे नागपुत्र ॥ २३३	"सीमंतिनी आपल्या मैत्रिणींना म्हणाली, ""पाहा, काय आश्चर्य! पाण्यातून हा कोण बाहेर आला आहे? सोबत एक नागपुत्रही आहे."""
राक्षस होई की वेषधरू । रूप धरिले असे नरू । दिसतसे मनोहरू । तुरंगारूढ जाहला असे ॥ २३४	"""हा कोणी राक्षस आहे की वेष बदललेला मनुष्य? घोड्यावर बसलेला हा तरुण किती सुंदर दिसत आहे!"""
कैसे पहा हो रूप यासी । जेवी सूर्य प्रकाशी । दिव्यमालांबरे कैसी । सुगंध असे परिमळा ॥ २३५	"""त्याचे रूप सूर्यासारखे तेजस्वी आहे. त्याने घातलेल्या दिव्य माळा आणि वस्त्रांचा सुगंध सगळीकडे दरवळत आहे."""
दश योजनेपर्यंत । सुवास येतसे अमित । पूर्वी देखिला असे रूपवंत । भासे त्यासी पाहिला ॥ २३६	त्याचा सुगंध कित्येक कोस पसरला होता. सीमंतिनीला वाटले की याला आपण पूर्वी कोठेतरी पाहिले आहे.
स्थिर स्थिर भयभीता । त्याचिया पहाती स्वरूपता । आपुला पतीसादृश्य म्हणता । रूप आठवी तये वेळी ॥ २३७	घाबरलेल्या स्थितीत ती त्याचे रूप न्याहाळू लागली. तिला तो आपल्या पतीसारखा वाटू लागला.
राजपुत्र पाहे तियेसी । म्हणे स्वरूपे माझी स्त्री ऐसी । गळसरी न दिसे कंठासी । हार नसे मुक्ताफळ ॥ २३८	"राजपुत्राने तिला पाहिले आणि ओळखले, ""ही तर माझीच पत्नी! पण हिच्या गळ्यात दागिने का नाहीत?"""
अवलोकितसे अंगखूण । न दिसे हळदी करी कंकण । चित्ती व्याकुळ रूपहीन । सदृश दिसे प्राणेश्वरी ॥ २३९	"""हिच्या हातात कंकण नाही, रूपाने ही खूप थकलेली आणि दुःखी दिसत आहे. ही माझीच प्रियतमा असावी."""
मनी विचरी मागुता । रूप तिचे आठविता । तुरंगावरूनि उतरता । नदीतीरी बैसला असे ॥ २४०	तिचा विचार करत राजकुमार घोड्यावरून खाली उतरला आणि नदीकाठी बसला.
राजपुत्र पाहे तियेसी । म्हणे स्वरूपे माझी स्त्री ऐसी । गळसरी न दिसे कंठासी । हार नसे मुक्ताफळ ॥ २४१	"त्याने तिला बोलावून प्रेमाने विचारले, ""बाळे, तू कोणत्या वंशातील आहेस? तुझा पती कोण आहे?"""
का कोमाइलीस बाळपणी । दिससी शोके म्लान लक्षणी । सांगावे मज विस्तारोनि । अति स्नेहे पुसतसे ॥ २४२	"""तू इतक्या लहान वयात इतकी दुःखी आणि निस्तेज का दिसत आहेस? मला सर्व सांग."""
ऐकोनि सीमंतिनी देखा । आपण न बोले लज्जे ऐका । सखियांसी म्हणे बालिका । वृत्तान्त सांगा समस्त ॥ २४३	सीमंतिनी लाजेमुळे स्वतः काही बोलली नाही. तिने आपल्या मैत्रिणींना सर्व हकिकत सांगायला सांगितले.
सखिया सांगती तयासी । हे सीमंतिनी नाम परियेसी । चंद्रांगदाची महिषी । चित्रवर्म्याची हे कन्या ॥ २४४	"मैत्रिणी म्हणाल्या, ""हिचे नाव सीमंतिनी आहे. ही राजा चित्रवर्म्याची कन्या आणि चंद्रांगदाची पत्नी आहे."""
इचा पति अतिसुंदर । चंद्रांगद नामे थोर । जळक्रीडा करिता फार । येथे बुडाला नदीत ॥ २४५	"""हिचा पती चंद्रांगद याच नदीत जलक्रीडा करताना बुडाला."""
तेणे शोक करिता इसी । वैधव्य आले परियेसी । दुःख करीत तीन वर्षी । लावण्य इचे हरपले ॥ २४६	"""गेल्या तीन वर्षांपासून ही वैधव्याचे दुःख सहन करत आहे, त्यामुळे हिचे सौंदर्य लोप पावले आहे."""
सोमवारव्रत करीत । उपवास पूजादि आचरत । आज स्नानानिमित्त । आली असे नदीसी ॥ २४७	"""ही दर सोमवारी उपवास आणि शिवपूजा करते. आज स्नानासाठी येथे आली आहे."""
इच्या श्वशुराची स्थिति देखा । पुत्रशोके विकळ ऐका । राज्य घेतले दायादिका । कारागृही घातले ॥ २४८	"""हिच्या सासरची स्थितीही बिकट आहे. पुत्राच्या शोकात असलेल्या राजाचे राज्य शत्रूंनी हिरावून घेतले असून त्यांना तुरुंगात टाकले आहे."""
या कारणे सीमंतिनी । नित्य पूजी शूलपाणि । सोमवार उपोषणी । म्हणोनि करिती परियेसा ॥ २४९	"""याच संकटातून सुटण्यासाठी सीमंतिनी दर सोमवारी महादेवाची पूजा करते."""
इतके सख्या सांगती । मग बोले आपण सीमंती । किमर्थ पुसता आम्हांप्रती । आपण कोण कंदर्परूपी ॥ २५०	"मैत्रिणींनी सर्व सांगितल्यावर सीमंतिनीने विचारले, ""तुम्ही आमची विचारपूस का करत आहात? आणि मदनस्वरूपी असे आपण कोण आहात?"""
गंधर्व किंवा तुम्ही देव । किन्नर अथवा सिद्ध गंधर्व । नररूप दिसता मानव । आमुते पुसता कवण कार्या ॥ २५१	"सीमंतिनी म्हणे, ""तुम्ही गंधर्व, देव की सिद्ध आहात? मानवी रूपात असूनही तुमचे तेज अलौकिक आहे. आपण माझी विचारपूस का करत आहात?"""
स्नेह्भावे करोनी । पुसता तुम्ही अति गहनी । पूर्वी देखिले होते नयनी । न कळे खूण म्हणतसे ॥ २५२	"""तुम्ही इतक्या आपुलकीने विचारत आहात की मला वाटते मी तुम्हाला पूर्वी कोठेतरी पाहिले आहे, पण ओळख पटत नाहीये."""
आप्तभाव माझ्या मनी । स्वजन तसे दिसता नयनी । नाम सांगा म्हणोनि । आठवी रूप पतीचे ॥ २५३	"""तुमच्याबद्दल मला खूप ओढ वाटत आहे. कृपया तुमचे नाव सांगा,"" असे म्हणून ती पतीच्या रूपाची आठवण करू लागली."
आठवोनि पतीचे रूप । करू लागली अति प्रलाप । धरणी पडली रुदितबाष्प । महादुःख करीतसे ॥ २५४	पतीची आठवण येताच ती ढसाढसा रडू लागली आणि दुःखावेगाने जमिनीवर कोसळली.
तियेचे दुःख देखोनि नयनी । कुमार विलोकी तटस्थपणी । मुहूर्त एक सावरोनि । आपण दुःख करीतसे ॥ २५५	तिचे दुःख पाहून राजपुत्र चंद्रांगदही हेलावला. थोडा वेळ स्वतःला सावरून त्यालाही रडू कोसळले.
दुःख करोनिया देखा । प्रक्षाळिले आपुल्या मुखा । उगी राहे म्हणे ऐका । आमुचे नाम सिद्ध म्हणे ॥ २५६	"त्याने आपले डोळे पुसले आणि तिला शांत करत म्हटले, ""तू रडू नकोस, माझे नाव 'सिद्ध' आहे (असे त्याने सुचवले)."""
सीमंतिनी करिता शोक अपार । जवळी आला राजकुमार । हाती धरली सत्वर । संबोखीतसे प्रेमभावे ॥ २५७	सीमंतिनीचा शोक अनावर झाला तेव्हा चंद्रांगदाने तिचा हात धरला आणि तिला प्रेमाने समजावले.
एकांती सांगे तियेसी । म्हणे तुझ्या भ्रतारासी । देखिले आम्ही दृष्टीसी । सुखी आता असावे ॥ २५८	"त्याने तिला बाजूला नेऊन सांगितले, ""मी तुझ्या पतीला पाहिले आहे, तो सुखरूप आहे. तू आता काळजी करू नकोस."""
तव व्रतपुण्ये करोनी । पति शीघ्र पहासी नयनी । चिंता करून नको म्हणोनि । तृतीय दिनी भेटेल ॥ २५९	"""तुझ्या सोमवार व्रताच्या पुण्यामुळे तुझा पती तुला लवकरच भेटेल. तिसऱ्या दिवशी तो तुझ्यासमोर असेल."""
तव पति माझा सखा । प्राण तोचि ऐका । संदेह न करी वो बालिका । आण शिवचरणाची ॥ २६०	"""तुझा पती माझा अत्यंत जवळचा मित्र आहे. मी तुला शिवाच्या चरणांची शपथ घेऊन सांगतो की तो तुला नक्की भेटेल."""
ऐसे एकांती सांगून । प्रगट न करी म्हणून । दुःख आठवले ऐकून । सीमंतिनी बाळिकेसी ॥ २६१	त्याने तिला हे रहस्य कोणालाही न सांगायला सांगितले. सीमंतिनीच्या मनात जुन्या आठवणी दाटून आल्या.
सुटल्या धारा लोचनी । प्रेमे रडे स्फुंदोनी । विचार करी सीमंतिनी । हाचि होय मम पति ॥ २६२	तिच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. तिला मनोमन खात्री पटली की हाच माझा पती आहे.
पतीसारिखे मुखकमळ । नयन सुंदर अति कोमळ । ध्वनि बोलता ज्याची मंजुळ । अति गंभीर बोलतसे ॥ २६३	"""यांचे डोळे, बोलण्याची पद्धत आणि गंभीर आवाज हुबेहूब माझ्या पतीसारखाच आहे."""
मृदु वाणी पतीसरसी । तैसाची बोले तो हर्षी । धरिता माझिया करासी । अति मृदु लागले ॥ २६४	"""त्यांच्या स्पर्शानेही मला माझ्या पतीचीच जाणीव होत आहे."""
माझे पतीचे लक्षण । मी जाणे सर्व खूण । हाचि होय माझा प्राण । समस्त चिन्हे असती ॥ २६५	"""मी माझ्या पतीला पूर्ण ओळखते. सर्व लक्षणे पाहता हेच माझे पती आहेत."""
यास देखोनि नयनी । धारा सुटल्या प्रेमे जीवनी । नवलपरी विचारूनी । मागुती अनुमान करीत ॥ २६६	तरीही तिच्या मनात शंका आली आणि ती पुन्हा विचार करू लागली.
दैवहीन असे आपण । कैसा पति येईल म्हणोन । बुडाला नदीत जाऊन । मागुती कैसी भ्रांति म्हणे ॥ २६७	"""मी इतकी अभागी असताना पती पुन्हा कसा येईल? ते तर नदीत बुडाले होते, मग हा माझा भ्रम तर नाही ना?"""
मेला पति मागुती येता । ऐशी न ऐकिली कानी कथा । स्वप्न देखिले की भ्रांता । काय कळते माझे मना ॥ २६८	"""मेलेला माणूस पुन्हा जिवंत येतो, अशी कथा मी कधी ऐकली नाही. हे स्वप्न तर नाही ना?"""
धूर्त होय की वेषधारा । राक्षस यक्ष किंवा किन्नरी । कपटे प्रगटला नदीतीरी । म्हणोनि कल्पना करीतसे ॥ २६९	"""हा कोणी कपटी राक्षस किंवा वेष बदललेला गंधर्व तर नाही ना?"""
किंवा पावला शिवव्रते । की धाडिला गिरिजानाथे । संकट जाणोनि आमुच्या येथे । मैत्रेयीकारणे धाडिला ॥ २७०	"""किंवा माझ्या शिवव्रतामुळे प्रसन्न होऊन महादेवांनीच माझ्या मदतीसाठी याला पाठवले असेल का?"""
ज्यास प्रसन्न शंकर । त्यास कैचा दुःखविकार । चिंतिले पाहिजे निर्धारे । ऐसे चिंती सीमंतिनी ॥ २७१	"""ज्यावर भगवान शंकर प्रसन्न असतात, त्याचे दुःख नक्कीच दूर होते,"" असा विचार सीमंतिनी करू लागली."
ऐसे होता राजकुमार । आरूढला वारूवर । निरोप मागे प्रीतिकर । सीमंतिनी नारीसी ॥ २७२	दरम्यान, चंद्रांगद घोड्यावर बसला आणि त्याने सीमंतिनीचा प्रेमाने निरोप घेतला.
निघाला अश्व मनोवेगे । पातला नगरा अतिशीघ्रे । वासुकीपुत्र होता संगे । तया पाठवी नगरांत ॥ २७३	तो वेगाने आपल्या पित्याच्या राजधानीकडे निघाला. त्याने सोबत असलेल्या नागपुत्राला संदेश घेऊन नगरात पाठवले.
त्वा जावोनि वैरियांसी । इष्टती सांगा वादीयासी । न ऐकता तव बोलासी । संहारीन बोलावे ॥ २७४	"""तू जाऊन शत्रूंना सांग की चंद्रांगद परत आला आहे. त्यांनी शरण यावे, अन्यथा त्यांचा संहार होईल."""
ऐसे वचन ऐकोनि । त्वरित पावला राजभुवनी । उभा राहोनि कठोर वचनी । बोलतसे नगराधिपतीसी ॥ २७५	नागपुत्र राजवाड्यात गेला आणि त्याने शत्रू राजांना कडक शब्दांत सुनावले.
चला शीघ्र कुटुंबेसी । चंद्रांगदाचे भेटीसी । तक्षकाचे दर्शनासी । गेला होता पाताळी ॥ २७६	"नगराधिपतीला सांगितले, ""लवकरात लवकर चंद्रांगदाला भेटायला चला. तो पाताळात तक्षक राजाला भेटून परत आला आहे."""
कालिंदीये नदीत । बुडाला हे ऐकोनिया मात । तुम्ही केला स्वामीघात । राज्य घेतले इंद्रसेनाचे ॥ २७७	"""तो बुडाला असे समजून तुम्ही कपटाने राजा इंद्रसेनाचे राज्य बळकावले."""
आता सांगेन तुम्हांसी । चाड असे जरी प्राणासी । शरण जावे तयासी । इंद्रसेना स्थापोनी ॥ २७८	"""जर तुम्हाला तुमचे प्राण प्रिय असतील, तर इंद्रसेन राजाला पुन्हा सिंहासनावर बसवा आणि शरण जा."""
तक्षकासारखा मैत्र जोडला । दिधले नवनागसहस्त्रबळा । शीघ्र लागा चरणकमळा । चंद्रांगदाचे जाऊनी ॥ २७९	"""त्याच्याकडे आता तक्षकाचे आणि हजारो नागांचे बळ आहे. ताबडतोब त्याच्या चरणांना लागा."""
न ऐकाल माझ्या वचना । तरी आताचि घेतो प्राणा । तक्षके पाठविले आपणा । पारिपत्याकारणे हो ॥ २८०	"""जर तुम्ही ऐकले नाही, तर तक्षकाच्या आज्ञेवरून मी तुमचा आताच अंत करीन."""
ऐसे वचन ऐकोनी । शत्रु भयाभीत मनी । हीन बुद्धि केली जाणोनी । आता शरण रिघावे ॥ २८१	हे ऐकून शत्रू राजे घाबरले. त्यांना समजले की आता शरण जाण्याशिवाय पर्याय नाही.
जरी करू बलात्कार । तक्षक करील संहार । लोकात होई निंदा फार । प्राण जाईल आपुला ॥ २८२	त्यांनी विचार केला की नागांशी युद्ध केल्यास आपला सर्वनाश होईल.
ऐसे विचारूनि मानसी । बाहेर आणिती इंद्रसेनासी । नाना वस्त्रे आभरणेसी । सिंहासनी बैसविला ॥ २८३	त्यांनी राजा इंद्रसेनाला तुरुंगातून बाहेर काढले, त्यांना चांगले कपडे दिले आणि पुन्हा सिंहासनावर बसवले.
सकळ विनविती त्यासी । अपराध घडला आम्हांसी । प्राण राखा वेगेसी । म्हणोनि चरणी लागले ॥ २८४	सर्व शत्रू इंद्रसेन राजाच्या पाया पडले आणि त्यांनी आपल्या अपराधाची क्षमा मागितली.
राया इंद्रसेनासी । तक्षकपुत्र सांगे त्यासी । तुमचा पुत्र आला परियेसी । वासुकी भेटी गेला होता ॥ २८५	"नागपुत्राने इंद्रसेन राजाला सांगितले की, ""महाराज, तुमचा मुलगा चंद्रांगद जिवंत असून तो परत आला आहे."""
ऐकोनि राव संतोषी त्यासी । आठवोनि अधिक दुःखासी । मूर्छा येवोनि धरणीसी । पत्‍नीसहित पडियेला ॥ २८६	हे ऐकून आनंदाच्या भरात इंद्रसेन आणि त्यांची पत्नी पुन्हा मूर्च्छित झाले.
नागकुमरे उठविले त्यासी । दुःख कासया करावे हर्षी । येईल पुत्र भेटीसी । त्वरे करोनि आतांची ॥ २८७	नागपुत्राने त्यांना सावध केले आणि सांगितले की आता रडू नका, तुमचा मुलगा तुम्हाला भेटायला येत आहे.
मग राव अतिहर्षी । बोलावित मंत्रियांसी । नगर श्रृंगारावयासी । निरोप दिधला तये वेळी ॥ २८८	राजाने आनंदाने संपूर्ण नगर सजवण्याची आज्ञा दिली.
ऐसा निरोप देऊन । भेटी निघाला आपण । सकळ दायाद स्वजन । राणीवसा आदिकरूनि ॥ २८९	राजा स्वतः आपल्या पुत्राला भेटण्यासाठी नगराबाहेर निघाला.
मंत्रीपुरोहितासहित । निघाले लोक समस्त । कौतुक पाहो म्हणत । मेला पुत्र कैसा आला ॥ २९०	"""मेलेला मुलगा कसा काय परत आला?"" हे पाहण्यासाठी संपूर्ण नगर लोटले होते."
आनंद झाला सकळिका । राव मानि महाहरिखा । पाहीन म्हणे पुत्रमुखा । अति आवडीने अवधारा ॥ २९१	राजाला पुत्राचे मुख पाहण्याची तीव्र ओढ लागली होती.
सवे वाजंत्र्यांचे गजर । नगरलोका संतोष थोर । करिताती जयजयकार अति उल्हास करिताती ॥ २९२	वाजतगाजत आणि जयजयकार करत सर्व लोक निघाले.
ऐसे जाऊनि पुत्रासी । भेटी झाली रायासी । चंद्रांगद पितयासी । नमस्कारी साष्टांगे ॥ २९३	शेवटी बाप-लेकाची भेट झाली. चंद्रांगदाने पित्याला साष्टांग नमस्कार घातला.
अति प्रेमे पुत्रासी । आलिंगी राव त्वरेसी । सद्गदित कंठेसी । नेत्री सुटल्या अश्रुधारा ॥ २९४	राजाने पुत्राला घट्ट मिठी मारली. दोघांच्याही डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले.
पुत्रासी म्हणे इंद्रसेन । आलासी बाळा माझा प्राण । श्रमलो होतो तुजविण । म्हणोनि सांगे दुःख आपुले ॥ २९५	"राजा म्हणाला, ""पुत्रा, तू माझा प्राण आहेस. तुझ्याशिवाय मी खूप हाल सोसले."""
मातेते आलिंगोन । दुःख करी ती अतिगहन । विनवीत तिये संबोखोन । मजनिमित्त कष्टलिसी ॥ २९६	त्याने आपल्या आईलाही मिठी मारली. आईचे हाल पाहून त्याला खूप दुःख झाले.
पुत्र नव्हे मी तुमचा शत्रु । जाऊनि आपुले सुखार्थु । तुम्हा दुखविले की बहुतु । नेदीच सुख तुम्हाते ॥ २९७	तो म्हणाला, ""आई, मी तुमचा मुलगा नसून शत्रूच ठरलो, कारण माझ्यामुळे तुम्हाला इतके दुःख सोसावे लागले."""
आपण जावोनि पाताळी । राहिलो सुखे शेषाजवळी । तुम्ही कष्टलीत बहुतकाळी । मजनिमित्त अहोरात्र ॥ २९८	"""मी पाताळात सुखात होतो, पण तुम्ही मात्र माझ्यासाठी अहोरात्र कष्ट उपसले."""
काष्ठासरी अंतःकरण । माझे असे की सत्य जाण । माताजीव जैसे मेण । पुत्रानिमित्त कष्ट बहुत ॥ २९९	"""माझे मन लाकडासारखे कठोर आहे, पण आईचे हृदय मेणासारखे असते, जे मुलासाठी नेहमी वितळते."""
मातापितयांचे दुःख । जो नेणे तोचि शतमूर्ख । उत्तीर्ण व्हावया अशक्य । स्तनपान एक घडीचे ॥ ३००	"""आई-वडिलांचे दुःख न जाणणारा माणूस मूर्ख आहे. आईने पाजलेल्या दुधाची एका घडीचीही परतफेड आपण करू शकत नाही."""
मातेवीण देव देखा । पुत्रासि नाही विशेखा । कवण उत्तीर्ण नव्हे ऐका । माता केवळ मृडानी ॥ ३०१	"आईपेक्षा श्रेष्ठ देव मुलासाठी दुसरा कोणीही नाही. आईच्या ऋणातून कोणीही मुक्त होऊ शकत नाही, ती साक्षात पार्वतीचे रूप आहे."
दुःख देत जननीसी । तो जाय यमपुरासी । पुत्र नव्हे त्याचे वंशी । सप्तजन्मी दरिद्री ॥ ३०२	"जो आपल्या आईला दुःख देतो, तो यमपुरीत जातो. तो आपल्या कुळाचा पुत्र म्हणवण्यास पात्र नाही आणि सात जन्म दरिद्री राहतो."
ऐसे मातेसि विनवूनी । भेटतसे तो भाऊबहिणी । इष्ट सोयरे अखिल जनी । प्रधानासमवेत नागरिका ॥ ३०३	"आईची क्षमा मागून चंद्रांगद आपल्या भाऊ-बहिणींना, नातेवाईकांना, मंत्र्यांना आणि नागरिकांना भेटला."
इतुकिया अवसरी । प्रवेश केला नगराभीतरी । समारंभ केला अति थोरी । पावले निजमंदिरा ॥ ३०४	मोठ्या उत्साहात आणि समारंभाने त्याने नगरात प्रवेश केला आणि आपल्या राजवाड्यात पोहोचला.
तक्षकाचे पुत्रासी । गौरविले सन्मानेसी । वस्त्रे भूषणे रत्‍नेसी । इंद्रसेने अतिप्रीती ॥ ३०५	राजा इंद्रसेनाने सोबत आलेल्या तक्षकपुत्राचा (नागपुत्राचा) रत्ने आणि वस्त्रे देऊन मोठा सन्मान केला.
चंद्रांगद सांगे पितयासी । तक्षक उपकार विस्तारेसी । प्राण वाचविला आम्हासी । द्रव्य दिधले अपार ॥ ३०६	"चंद्रांगदाने पित्याला सांगितले की, तक्षक राजानेच त्याचे प्राण वाचवले आणि त्याला अपार संपत्ती दिली."
सुंदर वस्त्रे आभरणे । दिधली होती तक्षकाने । पिता देखोनि संतोषाने । म्हणे धन्य तक्षक ॥ ३०७	तक्षकाने दिलेली वस्त्रे आणि दागिने पाहून राजा इंद्रसेनाने तक्षकाचे आभार मानले.
निरोप दिधला नागपुत्रासी । बोळविले तयासी । भृत्य पाठविले वेगेसी । चित्रवर्म्याचे नगरात ॥ ३०८	"नागपुत्राला सन्मानाने निरोप दिल्यानंतर, राजा चित्रवर्म्याकडे आनंदाची बातमी देण्यासाठी सेवक पाठवले."
राव म्हणे तये वेळी । सून माझी दैवे आगळी । तिचे धर्मै वाचला बळी । पुत्र माझा अवधारा ॥ ३०९	"राजा इंद्रसेन म्हणाला, ""माझी सून खरोखरच नशीबवान आणि धर्माभिमानी आहे, तिच्याच पुण्यामुळे माझा मुलगा वाचला."""
तिणे आराधिला शंकर । तेणे कंकण चुडे स्थिर । तेणे वाचला माझा कुमर । सौभाग्यवती सून माझी ॥ ३१०	"""तीने शंकराची आराधना केली, म्हणून तिचे सौभाग्य टिकले आणि माझा मुलगा जिवंत परत आला."""
म्हणोनि पाठविले वेगेसी । लिहोनिया वर्तमानासी । चित्रवर्मरायासी । इंद्रसेन रायाने ॥ ३११	राजा इंद्रसेनाने चित्रवर्मा राजाला सर्व वृत्तांत लिहून पाठवला.
हेर निघाले सत्वरी । चित्रवर्म्याचिये नगरी । व्यवस्था सांगितली कुसरी । चंद्रांगदशुभवार्ता ॥ ३१२	सेवक वेगाने चित्रवर्म्याच्या नगरीत पोहोचले आणि त्यांनी चंद्रांगद परत आल्याची शुभवार्ता सांगितली.
संतोषे राजा ऐकोनि देखा । करिता झाली महासुखा । दाने दिधली अपार ऐका । रत्‍ने भूषणे हेरांसी ॥ ३१३	आनंदी झालेल्या राजा चित्रवर्म्याने बातमी आणणाऱ्या सेवकांना भरपूर रत्ने आणि दागिने बक्षीस दिले.
इंद्रसेन राजा सत्वर । पुनरपि करावया वर्‍हाड थोर । चंद्रांगद बडिवार । सेना घेवूनि निघाला ॥ ३१४	राजा इंद्रसेन आपल्या सैन्यासह पुन्हा एकदा मोठ्या थाटात लग्न समारंभासाठी (मुलीला आणण्यासाठी) निघाला.
महोत्साह झाला थोर । वर्‍हाड केले धुरंधर । चंद्रांगद प्रीतिकर । सीमंतिनीसी भेटला ॥ ३१५	"पुन्हा मोठा उत्सव झाला आणि चंद्रांगद आपल्या पत्नीला, सीमंतिनीला भेटला."
पाताळींची अमोल्य वस्तु । प्राणेश्वरीसी अर्पित । पाजिता झाला अमृत । महानंद प्रवर्तला ॥ ३१६	"त्याने पाताळातून आणलेली अमूल्य रत्ने पत्नीला दिली आणि तिला अमृत पाजले, ज्यामुळे सगळीकडे आनंदी आनंद झाला."
कल्पवृक्षफळ देखा । देवोनि तोषविला नायका । अमोल्य वस्त्राभरणी देखा । दश योजने तेज फाके ॥ ३१७	"त्याने कल्पवृक्षाची फळे आणि अशी वस्त्रे तिला दिली, ज्यांचे तेज कित्येक कोस पसरत होते."
ऐसा उत्साह विवाह केला । आपुले पुरीसी निघाला । सीमंतिनीचे वैभवाला । जोडा नसे त्रिभुवनी ॥ ३१८	असा वैभवशाली सोहळा करून तो आपल्या नगरीत परतला. सीमंतिनीचे ऐश्वर्य संपूर्ण जगात अद्वितीय होते.
मग जावोनि नगरासी । राज्यी स्थापिला पुत्रासी । दहा सहस्त्र पूर्ण वर्षी । राज्य केले चद्रांगदे ॥ ३१९	इंद्रसेन राजाने चंद्रांगदाला गादीवर बसवले. चंद्रांगदाने दहा हजार वर्षे न्याय्य राज्य केले.
सीमंतिनी करी व्रतासी । उपवास सोमवारासी । पूजिले गौरीहरासी । म्हणोनि पावली इष्टार्थ ॥ ३२०	"सीमंतिनीने तिचे सोमवारचे व्रत अखंड चालू ठेवले, ज्यामुळे तिला सर्व सुखे मिळाली."
ऐसे विचित्र असे व्रत । म्हणोनि सांगे श्रीगुरुनाथ । ऐक सुवासिनी म्हणत । अति प्रीती निरूपिले ॥ ३२१	"श्रीगुरूंनी त्या ब्राह्मण स्त्रीला (सावित्रीला) सांगितले, ""हे व्रत इतके प्रभावी आहे."""
ऐसे करी वो आता व्रत । चुडे कंकणे अखंडित । कन्या पुत्र होती बहुत । आमुचे वाक्य अवधारी ॥ ३२२	"""तू सुद्धा हे व्रत कर, ज्यामुळे तुझे सौभाग्य अखंड राहील आणि तुला पुत्र-कन्यांचे सुख मिळेल."""
दम्पत्य विनवी श्रीगुरूसी । तुमची चरणसेवा आम्हांसी । पुरविती मनोरथासी । आम्हा व्रत कायसे ॥ ३२३	"त्या दांपत्याने म्हटले, ""स्वामी, तुमची सेवा हेच आमचे व्रत आहे, त्यातूनच आमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील."""
आमचा तू प्राणनायक । तुजवाचोनि नेणो आणिक । तव स्मरणमात्रे असे निक । म्हणोनि चरणी लागली ॥ ३२४	"""आमच्यासाठी तुम्हीच सर्वस्व आहात."" असे म्हणून ती स्त्री श्रीगुरूंच्या चरणी लागली."
श्रीगुरु म्हणती तयासी । आमुचे निरोपे करा ऐसी । व्रत आचरा सोमवारासी । तेचि सेवा आम्हा पावे ॥ ३२५	"श्रीगुरु म्हणाले, ""माझ्या आज्ञेनुसार तुम्ही सोमवारचे व्रत करा, तीच माझी खरी सेवा ठरेल."""
निरोप घेऊनि श्रीगुरूचा । नेम धरिला सोमवाराचा । भेटीलागी तयाच्या । मातापिता पावली ॥ ३२६	श्रीगुरूंचा निरोप घेऊन त्यांनी सोमवारचे व्रत सुरू केले. लवकरच त्या ब्राह्मण पुत्राचे आई-वडीलही तिथे पोहोचले.
ऐकोनिया कन्यापुत्रवार्ता । संतोषली त्याची माता । द्रव्य वेचिले अपरिमिता । समाराधना ब्राह्मणांसी ॥ ३२७	आपल्या मुला-सुनेची बातमी ऐकून आई-वडिलांना खूप आनंद झाला आणि त्यांनी ब्राह्मणांना भोजन व दान दिले.
पूजा करिती श्रीगुरूसी । आनंद अति मानसी । समारंभ दिवानिशी । बहुत करिती भक्तीने ॥ ३२८	सर्वजण मिळून मोठ्या भक्तीने श्रीगुरूंची पूजा करू लागले.
ऐशापरी वंदोनी । श्रीगुरूचा निरोप घेउनी । गेली ग्रामा परतोनी । ख्याती झाली चहू राष्ट्री ॥ ३२९	श्रीगुरूंचा आशीर्वाद घेऊन ते आपल्या गावी परतले. श्रीगुरूंच्या चमत्काराची चर्चा सर्वत्र झाली.
पुढे त्या दंपतीसी । पाच पुत्र शतायुषी । झाले आशीर्वादेसी । श्रीगुरूरायाच्या ॥ ३३०	पुढे त्या दाम्पत्याला श्रीगुरूंच्या आशीर्वादाने शंभर वर्षे आयुष्य असलेले पाच पुत्र झाले.
प्रतिवर्षी दर्शनासी । दंपती येती भक्तीसी । ऐसे शिष्य परियेसी । श्रीगुरूचे माहात्म्य ॥ ३३१	ते दांपत्य दरवर्षी श्रीगुरूंच्या दर्शनासाठी येऊ लागले. असे हे श्रीगुरूंचे महात्म्य अगाध आहे.
ऐसे श्रीगुरुचरित्र । सिद्ध सांगे पवित्र । नामधारक अतिप्रीती । ऐकतसे अवधारा ॥ ३३२	"सिद्ध मुनींनी नामधारकाला हे पवित्र श्रीगुरुचरित्र सांगितले, जे तो अत्यंत प्रेमाने ऐकत होता."
गंगाधराचा कुमर । सरस्वती विनवी गुरुकिंकर । स्वामी माझा पारंपार । श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ ३३३	"गंगाधराचा पुत्र सरस्वती गंगाधर (ग्रंथकार) म्हणतात की, श्रीनृसिंह सरस्वती हेच माझे स्वामी आहेत."
ऐसा वरदमूर्ति देखा । सकळ जन तुम्ही ऐका । प्रसन्न होईल तात्काळिका । न धरावा संदेह मानसी ॥ ३३४	"असे हे वर देणारे श्रीगुरु आहेत. लोकहो, तुम्ही त्यांचे श्रवण करा, ते तुमच्यावर त्वरित प्रसन्न होतील."
साखर स्वादु म्हणावयासी । उपमा द्यावी कायसी । मनगटीचे कंकणासी । आरसा कासया पाहिजे ॥ ३३५	"साखर गोड आहे हे सांगायला उपमेची गरज नसते; तसेच जे प्रत्यक्ष दिसते, त्यासाठी पुराव्याची गरज नसते."
प्रत्यक्ष पाहता दृष्टान्तेसी । प्रमाण कासया परियेसी । ख्याती असे भूमंडळासी । कीर्ति श्रीगुरुयतीची ॥ ३३६	"श्रीगुरूंची कीर्ती सर्व जगात पसरलेली आहे, त्यासाठी वेगळ्या प्रमाणाची गरज नाही."
ऐका हो जन समस्त । सांगतो मी उत्तम होत । सेवा करिता श्रीगुरुनाथ । त्वरित होय मनकामना ॥ ३३७	"सर्व लोकांनी ऐका, श्रीगुरूंची सेवा केल्याने मनातील सर्व इच्छा त्वरित पूर्ण होतात."
अमृताची आरवटी । घातली असे गोमटी । पान करा हो तुम्ही घोटी । धणीवरी सकळिक ॥ ३३८	"हे श्रीगुरुचरित्र म्हणजे अमृताची शाळाच आहे. तुम्ही सर्वांनी तृप्त होईपर्यंत याचे पान (वाचन) करा."
श्रीगुरुचरित्र कामधेनु । ऐकता होय पतित पावनु । नाम ज्याचे कामधेनु । तो चिंतिले पुरवित ॥ ३३९	श्रीगुरुचरित्र हे कामधेनूसारखे आहे. ते ऐकल्याने पापी माणूसही पावन होतो आणि मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । सीमंतिनी आख्यान विख्यात । पंचत्रिशत्‍ अध्यायात । कथासार सांगितली ॥ ३४०	अशा प्रकारे श्रीगुरुचरित्रातील या ३५ व्या अध्यायात सीमंतिनीचे विख्यात आख्यान आणि सोमवार व्रताचे महत्त्व सांगितले आहे.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे सीमंतिन्याख्यानं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः ॥३५॥ ॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ओवीसंख्या ३४० ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

गुरुचरित्र अध्याय छत्तिसावा👈

👆श्री गुरुचरित्रातील छत्तिसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.