गुरुचरित्र अध्याय एकेचाळीसावा ।४१ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४१(एकेचाळीसावा)

॥काशीमहायात्रानिरुपणं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक शिष्य देखा । उभा राहोनि संमुखा । कर जोडुनी कौतुका । नमन करी साष्टांगीं ॥ १	नामधारक शिष्य श्रीसिद्धमुनींच्या समोर उभा राहिला आणि हात जोडून त्याने मोठ्या आनंदाने त्यांना साष्टांग नमस्कार केला.
जय जयाजी सिद्धमुनि । तूं तारक भवार्णी । नाना धर्म विस्तारोनि । गुरुचरित्र निरोपिलें ॥ २	तो म्हणाला, "हे सिद्धमुनी, तुमचा विजय असो! तुम्ही या संसारसागरातून तारून नेणारे आहात. तुम्ही अनेक धर्मांचे आणि गुरुचरित्राचे विस्तारपूर्वक वर्णन केले आहे."
तेणें धन्य झालों आपण । प्रकाश केलें महाज्ञान । सुधारस गुरुस्मरण । प्राशविला दातारा ॥ ३	तुमच्या सांगण्यामुळे मी धन्य झालो आहे. तुम्ही मला महाज्ञानाचा प्रकाश दिलात आणि गुरुस्मरणाचा अमृतासारखा रस पाजलात.
एक असे माझी विनंती । निरोपावें मजप्रती । आमुच्या पूर्वजें कवणें रीतीं । सेवा केली श्रीगुरुची ॥ ४	माझी एक विनंती आहे की, मेरे पूर्वजांनी श्रीगुरूंची सेवा कोणत्या पद्धतीने केली, हे मला सांगावे.
तुम्ही सिद्ध महाज्ञानी । होतां श्रीगुरुसन्निधानीं । शिष्य झाले कवणे गुणीं । निरोपावें दातारा ॥ ५	तुम्ही महाज्ञानी सिद्ध आहात आणि श्रीगुरूंच्या जवळच होता. माझे पूर्वज त्यांचे शिष्य कोणत्या गुणांमुळे झाले, हे कृपा करून सांगावे.
ऐकोनि शिष्याचें वचन । सिद्ध सांगे विस्तारोन । एकचित्तें करोनि मन । ऐक शिष्या नामधारका ॥ ६	शिष्याचे हे शब्द ऐकून सिद्धमुनी विस्तारपूर्वक सांगू लागले. ते म्हणाले, "हे नामधारका, आता एकाग्र चित्ताने ऐक."
पूर्वीं कथानक सांगितलें । जे कां श्रीगुरुशीं भेटले । वोसरग्रामीं एक होते भले । पूर्वज तुमचे परियेसा ॥ ७	"मी तुला पूर्वी सांगितले होते की, तुझे पूर्वज श्रीगुरूंना भेटले होते. ते ओसरगावचे राहणारे एक सज्जन गृहस्थ होते."
तयाचें नाम सायंदेव । केली पूजा भक्तिभाव । त्यावरी प्रीति अतिस्नेह । आमुचे श्रीगुरुमूर्तीचा ॥ ८	"त्यांचे नाव 'सायंदेव' होते. त्यांनी अत्यंत भक्तिभावाने श्रीगुरूंची पूजा केली, ज्यामुळे श्रीगुरूंचे त्यांच्यावर खूप प्रेम जडले."
तेथून आले दक्षिणदिशीं । गाणगापुरीं परियेसीं । ख्याति झाली दश दिशीं । कीर्ति वाढली बहुवस ॥ ९	"त्यानंतर श्रीगुरु दक्षिण दिशेला गाणगापुरात आले. तिथे त्यांची कीर्ती दाही दिशांना पसरली."
ऐकोनि येते सकळ जन । करिती श्रीगुरुदर्शन । जें मनीं करिती चिंतन । पूर्ण होय तयांचें ॥ १०	"ती कीर्ती ऐकून सर्व लोक दर्शनासाठी येऊ लागले. जे लोक मनात जी इच्छा धरून येत, ती श्रीगुरूंच्या कृपेने पूर्ण होत असे."
येणेंपरी श्रीगुरुमूर्ति । होते गाणगापुरा वस्ती । नाम श्रीनृसिंहसरस्वती । भक्तवत्सल निर्धारीं ॥ ११	"अशा प्रकारे श्रीनृसिंह सरस्वती गाणगापुरात निवास करत होते. ते खरोखरच भक्तांवर प्रेम करणारे (भक्तवत्सल) होते."
तुमचा पूर्वज जो का होता । सायंदेव भक्त विख्याता । त्याणें ऐकिलें वृत्तान्ता । महिमा श्रीगुरु यतीचा ॥ १२	"तुझे पूर्वज प्रसिद्ध भक्त सायंदेव यांनी श्रीगुरूंच्या महिमा आणि चमत्कारांविषयी ऐकले."
भक्तिपूर्वक वेगेंसी । आला गाणगापुरासी । आनंद बहु मानसीं । हर्षे निर्भर होउनी ॥ १३	"तेव्हा ते अत्यंत भक्तीने आणि आनंदाने घाईघाईने गाणगापुरात आले."
दुरुनि देखिलें गाणगाभुवन । आपण घाली लोटांगण । करी दंडप्राय नमन । ऐशापरी चालिला ॥ १४	"लांबूनच गाणगापूर दिसताच त्यांनी लोटांगण घातले आणि दंडवत घालत घालत ते पुढे चालले."
ऐसा दंडप्रणाम करीत । गेला विप्र मठांत । देखिले तेथें मूर्तिमंत । परात्पर श्रीगुरु ॥ १५	"अशा प्रकारे दंडवत घालत तो ब्राह्मण (सायंदेव) मठात पोहचला आणि तिथे साक्षात परात्पर श्रीगुरूंना पाहिले."
साष्टांग नमस्कार करीत । असे चरणावरी लोळत । केशेंकरुन पाय झाडीत । भक्तिभावें करोनिया ॥ १६	"त्यांनी साष्टांग नमस्कार केला, ते श्रीगुरूंच्या चरणांवर लोळण घेऊ लागले आणि आपल्या केसांनी श्रीगुरूंचे पाय पुसू लागले."
करसंपुट जोडोनि । स्तुति करी एकाग्र मनीं । त्रैमूर्ति तूंचि ज्ञानीं । गुरुमूर्ति स्वामिया ॥ १७	"हात जोडून एकाग्र मनाने ते स्तुती करू लागले, 'हे स्वामी, तुम्ही ज्ञानाने साक्षात त्रिमूर्ती (दत्त) आहात!'"
धन्य धन्य जन्म आपुलें । कृतार्थ पितर माझे झाले । कोटि जन्मांचें पाप गेलें । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ १८	"'माझा जन्म धन्य झाला, माझे पितर कृतार्थ झाले आणि माझ्या कोटी जन्मांची पापे नष्ट झाली,' असे म्हणत ते चरणांना बिलगले."
जय जयाजी श्रीगुरुमूर्ति । त्राहि त्राहि विश्वपती । परमात्मा परंज्योती । नृसिंहसरस्वती स्वामिया ॥ १९	"विजय असो तुमचा, हे श्रीगुरुमूर्ती! हे विश्वपती, माझे रक्षण करा. तुम्ही परमात्मा, परंज्योती नृसिंह सरस्वती स्वामी आहात."
तुझे चरण वर्णावयासी । शक्ति कैंची आम्हांसी । परमात्मा तूंचि होसी । भक्तवत्सला स्वामिया ॥ २०	"तुमच्या चरणांचे वर्णन करण्याची शक्ती आमच्यात कोठून येणार? तुम्ही स्वतः परमात्मा आणि भक्तवत्सल आहात."
तुमचे चरणाचिये प्रौढी । वसती तेथें तीर्थें कोडी । वर्णिती श्रुति घडोघडी । चरणं पवित्रं विततं पुराणं ॥ २१	"तुमच्या चरणांचे महात्म्य असे आहे की, तिथे करोडो तीर्थे वास करतात. श्रुती-पुराणे सुद्धा पावलोपावली तुमच्या पवित्र चरणांचे वर्णन करतात."
त्रैमुर्तींचा अवतार । मज दिससी साक्षात्कार । भासतसे निरंतर । त्रैमूर्ति तूंचि होसी ॥ २२	"मला तुमच्यात साक्षात त्रिमूर्तींचा (ब्रह्मा-विष्णु-महेश) अवतार दिसतो. तुम्हीच त्रिमूर्ती आहात याची मला खात्री पटली आहे."
परब्रह्म तुम्ही केवळू । हातीं दंड कमंडलू । अमृत भरलें सोज्ज्वळू । प्रोक्षितां प्रेत उठतसे ॥ २३	"हातात दंड आणि कमंडलू धारण केलेले तुम्ही साक्षात परब्रह्म आहात. तुमच्या कमंडलूतील अमृताचे सिंचन केल्यावर मृतात्मेही जिवंत होतात."
दंड धरिला या कारणें । शरणांगतातें रक्षणें । दुरितदैन्य निवारणें । निज भक्त रक्षावया ॥ २४	"तुम्ही हा दंड शरणागतांचे रक्षण करण्यासाठी आणि भक्तांचे दुःख व दैन्य दूर करण्यासाठी धारण केला आहे."
रुद्राक्षमाळा भस्मधारण । व्याघ्रचर्माचें आसन । अमृतदृष्टि इंदुनयन । क्रूरदृष्टीं अग्निसूर्य ॥ २५	"तुम्ही रुद्राक्ष माळा आणि भस्म धारण केले आहे, तुमचे आसन व्याघ्रचर्माचे आहे. तुमची दृष्टी भक्तांसाठी चंद्रासारखी शीतल (अमृतदृष्टी) आणि दुष्टांसाठी अग्नी व सूर्यासारखी प्रखर आहे."
चतुर्विध पुरुषार्थासी । भक्तजना तूंचि होसी । तूंचि रुद्र सत्य होसी । तूं नृसिंह जगद्‌गुरु ॥ २६	"भक्तांना धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ देणारे तुम्हीच आहात. तुम्हीच रुद्र आणि तुम्हीच जगद्‌गुरु नृसिंह आहात."
विष्णुरुपें करिसी रक्षण । पीतांबर पांघरुण । तीर्थ समस्त तुझे चरण । भक्ताभिमानी विष्णु तूंचि ॥ २७	"विष्णुरूप धारण करून तुम्ही जगाचे रक्षण करता, पीतांबर परिधान करता. सर्व तीर्थे तुमच्या चरणापाशी आहेत, तुम्हीच विष्णू आहात."
वांझे कन्या पुत्र देसी । शुष्क काष्ठ आणिलें पल्लवासी । दुभविली वांझ महिषीसी । अन्न पुरविलें ब्राह्मणा ॥ २८	"तुम्ही वांझ स्त्रीला पुत्र-कन्या दिल्या, वाळलेल्या लाकडाला पालवी फोडली, वांझ म्हशीचे दूध काढले आणि हजारो ब्राह्मणांना अन्नाची तृप्ती दिली."
विष्णुमूर्ति तूंचि जाण । त्रिविक्रमभारती ऐसी खूण । साक्ष दिधली अंतःकरण । विश्वरुप दाखविलें ॥ २९	"त्रिविक्रम भारतींना तुम्ही तुमच्या विष्णुरूपाची साक्ष दिली आणि त्यांना तुमचे विश्वरूप दाखवले, यावरून तुम्ही साक्षात विष्णू आहात हे सिद्ध होते."
म्हणविले वेद पतिताकरवीं । अपार महिमा झाला पूर्वी । नरहरिअवतार मूर्ति बरवी । आलेति भक्त तारावया ॥ ३०	"तुम्ही पतितांच्या मुखातून वेद वदवून घेतले, तुमचा महिमा अगाध आहे. भक्तांना तारण्यासाठी तुम्ही नरहरीच्या रूपात अवतार घेतला आहे."
ऐसी नानापरी स्तुति करीत । पुनः पुनः नमन करीत । सद्‌गदित कंठ होत । रोमांच अंगीं उठले ॥ ३१	"अशा प्रकारे विविध प्रकारे स्तुती करत सायंदेव वारंवार नमस्कार करू लागले. त्यांचा कंठ दाटून आला आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले."
आनंदाश्रुलोचनीं । निघती संतोषें बहु मनीं । नव विधा भक्ति करोनि । स्तुति केली श्रीगुरुची ॥ ३२	"त्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. त्यांनी मनापासून नवविधा भक्तीने श्रीगुरूंची स्तुती केली."
संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । तया विप्रा आश्वासिती । माथां हस्त ठेवोनि म्हणती । परम भक्त तूंचि आम्हां ॥ ३३	"श्रीगुरु प्रसन्न झाले आणि त्यांनी सायंदेवांना धीर दिला. त्यांच्या डोक्यावर हात ठेवून ते म्हणाले, 'तू माझा अत्यंत प्रिय भक्त आहेस.'"
तुवा जें का स्तोत्र केलें । तेणें माझें मन धालें । तुज वरदान दिधलें । वंशोवंशीं माझा दास ॥ ३४	"'तू जे स्तोत्र रचले आहेस, त्याने मी तृप्त झालो आहे. मी तुला वर देतो की, तुझा वंश पिढ्यानपिढ्या माझा दास (भक्त) राईल.'"
ऐसा वर देउनी । गुरुमूर्ति संतोषोनि । मस्तकीं हस्त ठेवोनि । म्हणती जाय संगमासी ॥ ३५	"असा वर देऊन श्रीगुरु प्रसन्न झाले आणि त्यांनी सायंदेवांच्या डोक्यावर हात ठेवून त्यांना संगमावर स्नानासाठी जाण्यास सांगितले."
स्नान करुन संगमासी । पूजा करीं अश्वत्थासी । त्वरित यावें मठासी । पंक्तीस भोजन करीं गा ॥ ३६	"'संगमावर स्नान कर, अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाची पूजा कर आणि लवकर मठात ये, आज तू आमच्यासोबतच भोजन करशील.'"
येणेंपरी श्रीगुरुमूर्ति । तया विप्रा निरोप देती । गुरुनिरोप जेणें रीतीं । आला स्नान करोनिया ॥ ३७	"अशा प्रकारे श्रीगुरूंनी निरोप दिल्यावर सायंदेव संगमावर गेले आणि स्नान करून परत आले."
षोडशोपचारें श्रीगुरुसी । पूजा करी भक्तींसी । अनेक परी पक्वान्नेंसी । भिक्षा करवी परियेसा ॥ ३८	"त्यांनी श्रीगुरूंची षोडशोपचारे भक्तीने पूजा केली आणि अनेक प्रकारच्या पक्वान्नांची भिक्षा (जेवण) घातली."
भक्तवत्सल श्रीगुरुमूर्ति । तया विप्रा आपुले पंक्ति । समस्त शिष्यांहुनी प्रीती । ठाव देती आपलेजवळी ॥ ३९	"भक्तवत्सल श्रीगुरूंनी इतर सर्व शिष्यांपेक्षा जास्त प्रेम सायंदेवांवर दाखवले आणि त्यांना भोजनाच्या वेळी आपल्या जवळ बसवले."
भोजन झालें श्रीगुरुसी । शिष्यांसहित विप्रांसी । संतोषोनि आनंदेंसी । बैसले होते मठांत ॥ ४०	"श्रीगुरूंचे, शिष्यांचे आणि सायंदेवांचे भोजन झाल्यावर सर्वजण आनंदाने मठात बसले होते."
तया सायंदेवविप्रासी । श्रीगुरु पुसती प्रीतींसी । तुझें स्थान कोणे देशीं । कलत्र पुत्र कोठें असती ॥ ४१	"तेव्हा श्रीगुरूंनी प्रेमाने विचारले, 'सायंदेवा, तुझे मूळ गाव कोठे आहे? तुझे कुटुंब आणि मुले कोठे असतात?'"
पुसती क्षेमसमाधान । कैसें तुमचें वर्तन । कृपा असे परिपूर्ण । म्हणोनि पुसती संतोषें ॥ ४२	"श्रीगुरूंनी अत्यंत आनंदाने आणि कृपेने त्यांची खुशाली विचारली की, त्यांचे जीवन कसे चालले आहे."
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । सांगे सायंदेव विस्तारोन । कन्या पुत्र बंधुजन । समस्त क्षेम असती स्वामिया ॥ ४३	"श्रीगुरूंचे बोल ऐकून सायंदेवांनी सविस्तर सांगितले की, 'स्वामी, तुमची कृपा असल्याने माझी मुले, भाऊ आणि सर्व कुटुंबीय सुखरूप आहेत.'"
उत्तरकांची म्हणोनि ग्रामीं । तेथें वसोनि आम्ही । तुझ्या कृपें समस्त क्षेमी । असों देवा कृपासिंधु ॥ ४४	"'आम्ही उत्तरकांचन नावाच्या गावात राहतो आणि तुमच्या कृपेने तिथे सर्वजण आनंदी आहोत.'"
पुत्रवर्ग बंधु जाणा । करिती संसारयातना । आपुले मनींची वासना । करीन सेवा श्रीगुरुची ॥ ४५	"'माझी मुले आणि भाऊ संसार सांभाळत आहेत, पण माझ्या मनात मात्र तुमची सेवा करण्याची तीव्र इच्छा आहे.'"
करुनि सेवा श्रीगुरुची । असेन स्वामी परियेसीं । ऐसा माझे मानसीं । निर्धार असे देवराया ॥ ४६	"'हे देवा, केवळ तुमची सेवा करत तुमच्याच जवळ राहावे, असा मी मनाशी ठाम निश्चय केला आहे.'"
ऐकोन तयाचें वचन । श्रीगुरु म्हणती हासोन । आमुची सेवा असे कठिण । आम्हां वास बहुतां ठायीं ॥ ४७	"त्यांचे हे बोल ऐकून श्रीगुरु हसून म्हणाले, 'माझी सेवा करणे फार कठीण आहे, कारण आमचे वास्तव्य अनेक वेगवेगळ्या ठिकाणी असते.'"
एके समयीं अरण्यांत । अथवा राहूं गांवांत । आम्हांसवें कष्ट बहुत । तुम्ही केवी साहूं शका ॥ ४८	"'कधी आम्ही अरण्यात राहतो, तर कधी गावात. आमच्यासोबत तुला खूप कष्ट सोसावे लागतील, ते तुला पेलतील का?'"
येणेंपरी श्रीगुरुमूर्ति । तया विप्रा निरोपिती । ऐकोन विनवी मागुती । म्हणे स्वामी अंगिकारा ॥ ४९	"श्रीगुरूंनी अशा प्रकारे त्याला समजवण्याचा प्रयत्न केला, पण सायंदेवांनी पुन्हा विनंती केली की, 'स्वामी, माझा स्वीकार करा.'"
गुरुची सेवा करी नरू । तोचि उतरे पैल पारु । तयासी कैसें दुःख अघोरु । सदा सुखी तोचि होय ॥ ५०	"'जो मनुष्य गुरूची सेवा करतो, तोच या संसारसागरातून पार होतो. त्याला कसलेही दुःख होत नाही आणि तो सदैव सुखी राहतो.'"
चतुर्विध पुरुषार्थ । देऊं शके श्रीगुरुनाथ । त्यासी नाहीं यमपंथ । गुरुभक्ति मुख्य कारण ॥ ५१	"'श्रीगुरुनाथ चारही पुरुषार्थ देऊ शकतात. गुरूंच्या भक्ताला यमाची भीती उरत नाही, म्हणूनच गुरुभक्तीच सर्वश्रेष्ठ आहे.'"
येणेंपरी श्रीगुरुसी । सायंदेव भक्तींसी । विनवीतसे परियेसीं । संतोषी झाले श्रीगुरुमूर्ति ॥ ५२	"सायंदेवांची अशी दृढ भक्ती पाहून श्रीगुरु प्रसन्न झाले."
श्रीगुरु तया विप्रा म्हणती । जैसें असे तुझे चित्तीं । दृढ असेल मनीं भक्ति । तरीच करीं अंगीकार ॥ ५३	"श्रीगुरु म्हणाले, 'तुझ्या मनात जशी इच्छा आहे तशीच जर तुझी भक्ती दृढ असेल, तरच मी तुझा स्वीकार करेन.'"
स्थिर करोनि अंतःकरण । करितां सेवा-गुरुचरण । झाले मास तीन जाण । ऐक शिष्या नामकरणी ॥ ५४	"अशा प्रकारे मन स्थिर करून सायंदेव श्रीगुरूंची सेवा करू लागले. त्यांना सेवा करताना तीन महिने उलटले, असे सिद्धमुनी नामधारकाला सांगू लागले."
वर्ततां ऐसें एके दिवशीं । श्रीगुरु निघाले संगमासी । सवें घेतलें सायंदेवासी । समस्तांतें वारुनी ॥ ५५	"एके दिवशी श्रीगुरु इतर सर्वांना थांबवून केवळ सायंदेवांना सोबत घेऊन संगमावर गेले."
भक्ताचें अंतःकरण । पहावया गेले श्रीगुरु आपण । पूर्वज तुमचा भोळा जाण । जात असे संगमासी ॥ ५६	"श्रीगुरूंना भक्ताच्या मनाची परीक्षा घ्यायची होती. तुझे पूर्वज भोळ्या भावाने त्यांच्यासोबत संगमाकडे निघाले."
भक्तासहित संगमासी । गेले श्रीगुरु समयीं निशी । बैसते झाले अश्वत्थासी । सुखें गोष्टी करिताती ॥ ५७	"श्रीगुरु भक्तासह रात्रीच्या वेळी संगमावर गेले आणि अश्वत्थाच्या (पिंपळाच्या) झाडाखाली बसून गप्पा मारू लागले."
दिवस गेला अस्तमानीं । श्रीगुरु विचार करिती मनीं । दृढ याचे अंतःकरणीं । कैसी करणी पाहूं म्हणती ॥ ५८	"सूर्य मावळल्यावर श्रीगुरूंनी मनात विचार केला की, 'या सायंदेवाचे मन किती दृढ आहे, याची परीक्षा घेऊया.'"
उठविती वारा अवचित । तेणें वृक्ष पडों पाहत । पर्जन्य झाला बहुत । मुसळधारा वर्षतसे ॥ ५९	"अचानक जोराचा वारा सुटला, झाडे उन्मळून पडू लागली आणि मुसळधार पाऊस कोसळू लागला."
सायंदेव होता जवळी । सेवा केली तये वेळीं । केला आश्रय वृक्षातळीं । वस्त्रांकारुनि श्रीगुरुसी ॥ ६०	"सायंदेवांनी त्या कठीण प्रसंगी आपली वस्त्रे श्रीगुरूंवर धरून त्यांना पावसापासून वाचवण्याचा प्रयत्न केला."
पर्जन्य वारा समस्त देखा । साहिले आपण भावें ऐका । उभा राहोनि संमुखा । सेवा करी एकभावें ॥ ६१	"वारा आणि पाऊस अंगावर सोसून सायंदेव श्रीगुरूंच्या समोर उभे राहिले आणि एकाग्र भावनेने त्यांची सेवा करत राहिले."
येणेंपरी याम दोन । पर्जन्य आला महा क्षोभोन । आणिक वारा उठोन । वाजे शीत अत्यंत ॥ ६२	"अशा प्रकारे सुमारे सहा तास (दोन प्रहर) प्रचंड पाऊस आणि बोचरा वारा वाहत होता, ज्यामुळे थंडी खूप वाढली."
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । शीत झालें बहुवसी । तुवां जाउनी मठासी । अग्नि आणावा शेकावया ॥ ६३	"श्रीगुरु ब्राह्मणाला म्हणाले, 'मला खूप थंडी वाजत आहे. तू आता मठात जाऊन शेक घेण्यासाठी अग्नी घेऊन ये.'"
गुरुनिरोंपें तत्क्षणीं । ऐक्यभाव धरोनि मनीं । निघाला विप्र महाज्ञानी । आणावया वैश्वानर ॥ ६४	"गुरूंची आज्ञा मिळताच सायंदेव विप्र लगेच अग्नी आणण्यासाठी निघाले."
निघाला शिष्य देखोनि । श्रीगुरु म्हणती हासोनि । नको पाहूं आपुले नयनीं । उभयपार्श्वभागातें ॥ ६५	"शिष्य निघालेला पाहून श्रीगुरु हसून म्हणाले, 'जाताना आपल्या डाव्या-उजव्या बाजूला (आजूबाजूला) अजिबात पाहू नकोस.'"
गुरुनिरोपें येणेंपरी । निघता झाला झडकरी । न दिसे वाट अंधकारीं । खुणें खुणें जात असे ॥ ६६	"गुरूंच्या आज्ञानुसार ते लगबगीने निघाले. अंधारामुळे रस्ता दिसत नव्हता, तरीही ते अंदाजावर चालत होते."
अंधकार महाघोर । पाऊस पडे धुरंधर । न दिसे वाटेचा प्रकार । जात असें भक्तिपूर्वक ॥ ६७	"भयानक अंधार आणि मुसळधार पाऊस होता, रस्ता कुठे आहे हे कळत नव्हते, पण ते केवळ भक्तीच्या बळावर पुढे जात होते."
मनीं ध्याय श्रीगुरुसी । जातसे तैसा मार्गेसी । लवतां वीज संधीसी । तेणें तेजें जातसे ॥ ६८	"मनात श्रीगुरूंचे ध्यान करत ते चालले होते. जेव्हा वीज चमकायची, तेव्हा मिळणाऱ्या प्रकाशात ते रस्ता शोधत पुढे जात."
येणेंपरी द्विजवर । पावला त्वरित गाणगापुर । वेशीपाशीं जाऊनि सत्वर । हाक मारिली द्वारपाळा ॥ ६९	"अशा प्रकारे ते ब्राह्मण लवकरच गाणगापुरात पोहचले आणि वेशीजवळ जाऊन त्यांनी पहारेकऱ्याला हाक मारली."
तयासी सांगे वृत्तान्त । आणोनि दिधला अग्नि त्वरित । घालूनिया भांडयांत । घेवोनि गेला परियेसा ॥ ७०	"त्यांनी पहारेकऱ्याला सर्व सांगितले. पहारेकऱ्याने त्यांना लगेच एका भांड्यात अग्नी दिला, जो घेऊन सायंदेव पुन्हा निघाले."
नसे मार्ग अंधकार । विजेचे तेजें जातसे नर । मनीं करितसे विचार । श्रीगुरुंनीं मातें निरोपिलें ॥ ७१	"अंधारात रस्ता दिसत नव्हता, ते फक्त विजेच्या प्रकाशात चालत होते. त्यांच्या मनात विचार आला की, 'श्रीगुरूंनी मला काही सांगितले होते...'"
दोहींकडे न पाहें निगुती । श्रीगुरु मातें निरोपिती । याची कैसी आहे स्थिति । म्हणोनि पाहे तये वेळीं ॥ ७२	"'श्रीगुरूंनी मला आजूबाजूला न पाहण्यास सांगितले होते, पण परिस्थिती नेमकी काय आहे, हे पाहूया,' असा विचार करून त्यांनी बाजूला पाहिले."
आपुले दक्षिणदिशेसी । पाहतां देखे सर्पासी । भिऊनि पळतां उत्तरेसी । अद्‌भुत दिसे महानाग ॥ ७३	"त्यांनी उजव्या बाजूला पाहिले तर तिथे एक मोठा सर्प होता! घाबरून ते डावीकडे वळले, तर तिथेही एक प्रचंड नाग दिसला."
पांच फणी दिसती दोनी । सवेंचि येताती धावोनि । विप्र भ्याला आपुले मनीं । धावत जातसे भिऊनिया ॥ ७४	"दोन्ही नाग पाच फण्यांचे होते आणि ते त्यांच्या मागे धावून येऊ लागले. सायंदेव प्रचंड घाबरले आणि वेगाने धावू लागले."
वाट सोडुनी जाय रानीं । सवेंचि येताति सर्प दोनी । जातां भयभीत होउनी । अति शीघ्र धावतसे ॥ ७५	"रस्ता सोडून ते रानात शिरले, तरी ते नाग त्यांचा पाठलाग सोडेनात. सायंदेव भीतीने सैरावैरा धावत होते."
स्मरतां झाला श्रीगुरुसी । एकभावें धैर्येंसी । जातां विप्र परियेसीं । पातला संगमाजवळीक ॥ ७६	"त्यांनी श्रीगुरूंचे मनापासून स्मरण केले आणि धैर्याने पुढे जात शेवटी संगमाजवळ पोहचले."
दुरुनि देखे श्रीगुरुसी । सहस्त्रदीपज्योतीसरसी । दिसती विप्र बहुवसी । वेदध्वनि ऐकतसे ॥ ७७	"तिथे पोहचल्यावर त्यांना लांबून एक चमत्कार दिसला. श्रीगुरूंच्या भोवती हजारो दिव्यांचा प्रकाश होता, अनेक ब्राह्मण तिथे होते आणि वेदांचा घोष ऐकू येत होता."
जवळी जातां द्विजवरु । एकला दिसे श्रीगुरु । गेला समस्त अंधकारु । दिसे चंद्र पौर्णिमेचा ॥ ७८	"पण जवळ गेल्यावर त्यांना दिसले की, तिथे फक्त श्रीगुरु एकटेच बसले आहेत. सर्व अंधार नाहीसा होऊन पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा प्रकाश पसरला होता."
प्रज्वलित केलें अग्नीसी । उजेड झाला बहुवसी । झाला विप्र सावधेसी । पाहतसे श्रीगुरुतें ॥ ७९	"त्यांनी अग्नी पेटवला, सर्वत्र प्रकाश झाला आणि सायंदेव सावध होऊन श्रीगुरूंकडे पाहू लागले."
दोनी सर्प येवोनि । श्रीगुरुतें वंदोनि । सवेंचि गेले निघोनि । तंव हा पूर्वींच भ्यालासे ॥ ८०	"ते दोन नाग तिथे आले, त्यांनी श्रीगुरूंना वंदन केले आणि निघून गेले. सायंदेव हे पाहून थक्क झाले (कारण ते आधी खूप घाबरले होते)."
श्रीगुरु पुसती तयासी । कां गा भयभीत झालासी । आम्हीं तूंतें रक्षावयासी । सर्प दोन पाठविले ॥ ८१	"श्रीगुरूंनी विचारले, 'तू का घाबरला आहेस? आम्हीच तुझे रक्षण करण्यासाठी त्या दोन सर्पांना पाठवले होते!'"
न धरीं आतां भय कांहीं । आमुची सेवा कठीण पाहीं । विचार करुनि आपुल्या देहीं । अंगिकारीं मुनिसेवा ॥ ८२	"'आता अजिबात घाबरू नकोस. आमची सेवा करणे खूप कठीण आहे, हे ध्यानात घे आणि विचार करूनच या मार्गाचा स्वीकार कर.'"
गुरुभक्ति असे कठिण । दृढभक्तीनें सेवा करणें । कळिकाळाचें नाहीं भेणें । तया शिष्या परियेसा ॥ ८३	"गुरुभक्ती कठीण असते, पण जो दृढ भक्तीने सेवा करतो, त्याला काळाचे (मृत्यूचे) सुद्धा भय राहत नाही."
सायंदेव तये वेळीं । लागतसे श्रीगुरुचरणकमळीं । विनवीतसे करुणाबहाळी । कृपा करीं म्हणोनिया ॥ ८४	"त्या वेळी सायंदेवांनी श्रीगुरूंच्या चरणांवर डोके टेकले आणि करुण स्वरात विनंती केली की, 'स्वामी, माझ्यावर कृपा करा.'"
गुरुभक्तीचा प्रकारु । निरोपावा मातें श्रीगुरु । जेणें माझें मन स्थिरु । होवोनि राहे तुम्हांजवळी ॥ ८५	"'हे श्रीगुरु, मला गुरुभक्तीचा मार्ग सांगा, जेणेकरून माझे मन स्थिर होईल आणि मी सदैव तुमच्या सानिध्यात राहीन.'"
श्रीगुरु म्हणती विप्रासी । सांगे कथा सुरसी । न गमे वेळ रात्रीसी । ब्राह्म मुहूर्त होय तंव ॥ ८६	"श्रीगुरु त्या ब्राह्मणाला (सायंदेवांना) एक रसाळ कथा सांगू लागले, ज्यामुळे रात्र कधी संपली आणि पहाट (ब्राह्ममुहूर्त) कधी झाली, हे कळलेच नाही."
पूर्वीं कैलासशिखरासी । बैसला होता व्योमकेशी । अर्धांगी पार्वतीसी । कथा एकान्तीं सांगतसे ॥ ८७	"पूर्वी कैलास पर्वतावर भगवान शिव आपल्या अर्धांगिनी पार्वतीला एकांतात एक कथा सांगत होते."
गिरिजा पुसे ईश्वरासी । गुरुभक्ति म्हणिजे आहे कैसी । विस्तारोनि आम्हांसी । सांगा म्हणे तये वेळीं ॥ ८८	"पार्वतीने महादेवाला विचारले की, 'गुरुभक्ती म्हणजे नेमके काय असते? मला सविस्तर सांगा.'"
शिव सांगे गिरिजेसी । सर्व साध्य गुरुभक्तीसी । करावें एकभावेंसी । शिव जो तोचि गुरु होय ॥ ८९	"शिव म्हणाले, 'हे गिरिजे, गुरुभक्तीने सर्व काही साध्य होते. एकाग्र मनाने भक्ती करावी, कारण शिव आणि गुरु एकच आहेत.'"
याचें एक आख्यान । सांगेन तुज विस्तारोन । एकचित्तें करोनि मन । ऐक गिरिजे म्हणतसे ॥ ९०	"'या गुरुभक्तीचे एक उदाहरण तुला सविस्तर सांगतो, ते तू मन लावून ऐक.'"
गुरुभक्ति म्हणिजे सुलभपण । तात्काळ साध्य होय जाण । अनेक तप अनुष्ठान । करितां विलंब परियेसीं ॥ ९१	"'गुरुभक्ती हा सर्वात सोपा मार्ग आहे, जो पटकन फळ देतो. इतर तपश्चर्या किंवा अनुष्ठाने करायला खूप वेळ लागतो.'"
नाना तपें अनुष्ठानें । करिती यज्ञ महाज्ञानें । त्यांतें होती महाविघ्नें । साध्य होतां दुर्लभ ॥ ९२	"'अनेक प्रकारची तपे आणि यज्ञ करताना मोठी विघ्ने येतात आणि यश मिळणे कठीण असते.'"
जो गुरुभक्ति करी निर्मळ । साध्य होईल तात्काळ । यज्ञदान तपफळ । सर्व सिद्धि त्यासी होती ॥ ९३	"'पण जो शुद्ध मनाने गुरुभक्ती करतो, त्याला पटकन यश मिळते. यज्ञ, दान आणि तपाचे सर्व फळ त्याला आपोआप प्राप्त होते.'"
सुलभ असे अप्रयास । जो जाणे गुरुकुलवास । एकभावें धरोनि कांस । आराधावें श्रीगुरुसी ॥ ९४	"'जो गुरुकुलात राहून गुरूंना शरण जातो आणि त्यांची सेवा करतो, त्याला कोणत्याही त्रासाशिवाय सर्व काही साध्य होते.'"
याचा एक दृष्टान्त । सांगेन ऐका एकचित्त । ब्रह्मयाचा अवतार व्यक्त । त्वष्टाब्रह्मा परियेसा ॥ ९५	"'याचा एक दाखला म्हणून त्वष्टाब्रह्मा (ब्रह्मदेवाचा अवतार) यांची कथा ऐक.'"
तयासी झाला एक कुमर । अतिलावण्य सुंदर । सर्वधर्मकुशल धीर । योग्य झाला उपनयना ॥ ९६	"त्वष्टाब्रह्मा यांना एक सुंदर मुलगा झाला. तो खूप बुद्धिमान आणि सर्व गुणसंपन्न होता. जेव्हा तो मुंज करण्यायोग्य झाला..."
त्वष्टाब्रह्मा पुत्रासी । व्रतबंध करी परियेसीं । करावया विद्याभ्यासासी । गुरुचे घरीं निरविला ॥ ९७	"...तेव्हा त्याची मुंज करून त्याला विद्या मिळवण्यासाठी गुरूंच्या घरी पाठवले."
गुरुची सेवा नानापरी । करीतसे ब्रह्मचारी । वर्ततां ऐशियापरी । अपूर्व एक वर्तलें ॥ ९८	"तो मुलगा गुरूंची मनापासून सेवा करू लागला. काही दिवसांनंतर एक विचित्र प्रसंग घडला."
वर्ततां ऐसें एके दिवशीं । आला पर्जन्य बहुवशी । पर्णशाळा परियेसीं । गळतसे गुरुची ॥ ९९	"एके दिवशी खूप पाऊस पडला आणि गुरूंची झोपडी (पर्णशाळा) गळू लागली."
तये वेळीं शिष्यासी । निरोपिती गुरु त्यासी । त्वरित करावें आम्हांसी । एक गृह दृढ ऐसें ॥ १००	"तेव्हा गुरूंनी शिष्याला आज्ञा केली की, 'लवकर आमच्यासाठी एक मजबूत घर तयार कर.'"
पर्णशाळा पतिवर्षीं । जीर्ण होतसे परियेसीं । गृह करावें दृढतेंसी । कधीं जीर्ण नोहे ऐसें ॥ १०१	"'ही झोपडी दरवर्षी खराब होते. तू असे घर बांध जे कधीही जुने होणार नाही आणि नेहमी भक्कम राहील.'"
न तुटे कधीं राहे स्थिर । दिसावें रम्य मनोहर । असावें सर्व परिकर । करीं शीघ्र ऐसें गृह ॥ १०२	"'ते घर कधीही कोसळू नये, दिसायला सुंदर असेवे आणि त्यात सर्व सोयी असाव्यात. असे घर पटकन तयार कर.'"
ऐसें गुरु निरोपिती । तेच समयीं गुरुची सती । सांगतसे अतिप्रीतीं । मातें कुंचकी आणावी ॥ १०३	"गुरूंची ही आज्ञा ऐकल्यावर गुरुपत्नीनेही लाडात येऊन आपली मागणी सांगितली - 'मला एक कुंचकी (जाकीट/शिरस्त्राण) आणून दे.'"
नसावी विणली अथवा शिवली । विचित्र रंगीत पाहिजे केली । माझ्या अंगप्रमाण वहिली । त्वरित आणीं म्हणतसे ॥ १०४	"'ती कुंचकी विणलेली नसावी आणि शिवलेलीही नसावी! ती रंगीबेरंगी असावी आणि माझ्या मापाची असावी. लवकर घेऊन ये!'"
गुरुपुत्र म्हणे शिष्यासी । मागेन तें आणीं वेगेंसी । पादुका पाहिजेत आम्हांसी । उदकावरुनि चालती ऐशा ॥ १०५	"मग गुरूंच्या मुलानेही मागणी केली - 'मला अशा पादुका हव्या आहेत ज्या पाण्यावरून चालतील!'"
अथवा चिखल न लागे त्यांसी । न व्हाव्या अधिक पायांसी । जेथें चिंतू मानसीं । तेथें घेऊनि जाती ऐशा ॥ १०६	"'त्यांना चिखल लागू नये, त्या पायांना टोचू नयेत आणि मी मनात जो विचार करेन, त्या ठिकाणी त्यांनी मला घेऊन जावे.'"
इतुकिया अवसरीं । गुरुकन्या काय करी । जातां तयाचा पल्लव धरी । आपणा कांहीं आणावें ॥ १०७	"इतक्यात गुरूंच्या मुलीनेही त्याचा पदर धरला आणि हट्ट केला की, 'माझ्यासाठी सुद्धा काहीतरी आण!'"
उंच तानवडें आपणासी । घेऊनि यावें परियेसीं । आणिक आणा खेळावयासी । घरकुल एक आपणा ॥ १०८	"'मला कानात घालायला उंच दागिने (तानवडं) आणि खेळायला एक छोटे घरकुल हवे आहे.'"
कुंजराचें दांतें बरवें । घरकुल तुवां आणावें । एकस्तंभी असावें । कधीं न तुटे न होय जीर्ण ॥ १०९	"'ते घरकुल हस्तिदंताचे असावे, ते एका खांबावर उभे असावे आणि कधीही तुटू नये किंवा जुने होऊ नये.'"
जेथें नेईन तेथें यावें । सोपस्कारासहित आणावें । पाट ठाणवीं असावें । तया घराभीतरीं ॥ ११०	"'मी जिथे जाईन तिथे ते घर माझ्या मागे आले पाहिजे. त्यात सर्व सुखसोयी आणि आसनं असली पाहिजेत.'"
सदा दिसावें नूतन । वावरत असावें आपें आपण । करावया पाक निष्पन्न । मडकीं करुनि आणीं पां ॥ १११	"'ते नेहमी नवीन दिसावे, ते स्वतःहून चालावे आणि स्वयंपाक करण्यासाठी अशी भांडी आण...'"
आणिक एक सांगेन तुज । रांधप करावया शिकवी मज । पाक केलिया उष्ण सहज । असों नयें अन्न आणा ॥ ११२	"'...जी मला स्वयंपाक शिकवतील! तसेच त्यातील अन्न शिजल्यावर नेहमी गरम राहावे पण कधीही शिळे होऊ नये.'"
पाक करिता मडकियेसी । न लागे काजळ परियेसीं । आणोनि दे गा भांडीं ऐसीं । आणिक सर्व सोपस्कार ॥ ११३	"'स्वयंपाक करताना भांड्यांना काजळी लागू नये, अशी भांडी आणि इतर सर्व सामान घेऊन ये.'"
गुरुकन्या ऐसें म्हणे । अंगिकारिलें शिष्यराणें । निघता झाला तत्क्षणें । महा अरण्यांत प्रवेशला ॥ ११४	"गुरुकन्येच्या या विचित्र अटी शिष्याने मान्य केल्या आणि तो लगेच घनघोर अरण्यात निघून गेला."
मनीं चिंता बहु करी । आपण बाळ ब्रह्मचारी । काय जाणें त्यांचे परी । केवी करुं म्हणतसे ॥ ११५	"मनात तो खूप काळजीत पडला. 'मी तर लहान मुलगा आहे, मला हे सर्व कसे जमणार? मी हे घर आणि वस्तू कोठून आणणार?'"
पत्रावळी करुं नेणें । इतुकें मातें कधीं होणें । स्मरतसे एकाग्र मनें । श्रीगुरुचरण देखा ॥ ११६	"'मला साधी पानांची पत्रावळ बनवता येत नाही, तर हे सर्व मी कधी करणार?' असे म्हणत तो गुरूंच्या चरणांचे ध्यान करू लागला."
म्हणे आतां काय करुं । मातें कोण आधारु । बोल ठेवील माझा गुरु । शीघ्र इतुकें न करितां ॥ ११७	"'आता काय करू? माझा आधार कोण? जर मी हे सर्व लवकर केले नाही, तर गुरु मला रागवतील.'"
कवणापासीं जाऊं शरण । कवण राखील माझा प्राण । कृपानिधि गुरुविण । ऐसा कवण असे दुजा ॥ ११८	"'मी कोणाला शरण जाऊ? माझे प्राण कोण वाचवेल? दयाळू गुरूंशिवाय माझा दुसरा कोणीही वाली नाही.'"
जरी नायकें गुरुचा बोल । शाप देईल तात्काळ । ब्रह्मचारी आपण बाळ । म्हणोनि अंगिकार कां केला ॥ ११९	"'जर मी गुरूंचे ऐकले नाही तर ते मला शाप देतील. पण मी लहान असताना या कठीण कामाचा स्वीकार का केला?'"
काय गति आपणासी । आतां जाऊं कवणापासीं । अशक्त बाळ मी अज्ञानेसी । अंगिकार कां केला ॥ १२०	"'आता माझे काय होईल? मी कोणाकडे जाऊ? मी तर एक अशक्त आणि अज्ञानी बालक आहे, मी हे शिवधनुष्य का उचलले?'"
गुरुवाक्य मज कारण । मातें न करी निर्वाण । वेंचीन आतां आपुला प्राण । गुरुनिरोप करीन मी ॥ १२१	तो ब्रह्मचारी बालक म्हणाला, "गुरूंची आज्ञा माझ्यासाठी सर्वस्व आहे. ते मला मृत्यूच्या मुखात सोडणार नाहीत. आता मी माझ्या प्राणांची बाजी लावूनही गुरूंची आज्ञा पूर्ण करेन."
ऐसें महा अरण्यांत । जातसे बाळ चिंता करीत । श्रमोनिया अत्यंत । निर्वाणमनें जातसे ॥ १२२	असे म्हणत तो बालक त्या घनघोर अरण्यात चिंता करत चालू लागला. खूप थकलेला असतानाही त्याने जिवावर उदार होऊन पुढे जाण्याचे ठरवले.
पुढें जातां मार्ग क्रमित । भेटला एक अवधूत । तेणें बाळ देखिला तेथ । पुसता झाला तये वेळीं ॥ १२३	रस्ता तुडवत असताना पुढे त्याला एक 'अवधूत' (तपस्वी योगी) भेटले. त्या योग्याने त्या बालकाला पाहिले आणि त्याला विचारू लागले.
कवण बाळा कोठें जासी । चिंताव्याकुळ मानसीं । विस्तारोनि आम्हांसी । सांग म्हणे तये वेळीं ॥ १२४	"बाळा, तू कोण आहेस आणि इतका चिंताक्रांत होऊन कोठे जात आहेस? मला सविस्तर सांग," असे ते योगी म्हणाले.
ऐसें म्हणतां ब्रह्मचारी । जाऊनिया नमस्कारी । म्हणे स्वामी तारीं तारीं । चिंतासागरीं बुडतसें ॥ १२५	असे विचारल्यावर त्या ब्रह्मचाऱ्याने योग्याला नमस्कार केला आणि म्हटले, "स्वामी, माझे रक्षण करा! मी चिंतेच्या समुद्रात बुडत आहे."
भेटलासि तूं निधानु । जैसी वत्सालागीं धेनु । दुःखी झालों होतों आपणु । देखतां मन निवालें ॥ १२६	"वासराला गाय भेटावी तसा तुम्ही मला एखादा खजिनाच सापडला आहात. मी खूप दुःखी होतो, पण तुम्हाला पाहताच माझे मन शांत झाले."
जैसे चकोरपक्षियातें । चांदणें देखतां मन हर्षतें । तैसें तुझ्या दर्शनमात्रें । आनंद झाला स्वामिया ॥ १२७	"जसा चकोर पक्षी चांदणे पाहून आनंदी होतो, तसा तुमच्या केवळ दर्शनाने मला खूप आनंद झाला आहे."
माझें पूर्वार्जित पुण्य । कांहीं होतें म्हणोन । तुम्ही भेटलेंती निधान । कृपासिंधु परमपुरुषा ॥ १२८	"माझ्या पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच तुमच्यासारखे कृपासिंधु परमपुरुष मला या वनात भेटले आहेत."
सांगा आपुलें नाम कवण । आगमन झालें कोठून । पहा हें निर्मनुष्य अरण्य । येथें तुम्ही भेटलेती ॥ १२९	"तुमचे नाव काय आहे आणि तुम्ही कोठून आला आहात? या निर्जन अरण्यात तुमची भेट होणे हे मोठे भाग्य आहे."
व्हाल तुम्ही ईश्वरु । मातें कृपा केली गुरु । तुम्हां देखता मनोहरु । अंतःकरण स्थिर झालें ॥ १३०	"कदाचित तुम्हीच साक्षात ईश्वर आहात आणि माझ्या गुरूंनीच माझ्यावर कृपा करण्यासाठी तुम्हाला पाठवले आहे. तुम्हाला पाहून माझे मन स्थिर झाले."
कीं होसील कृपाळू । सत्त्वप्रिय भक्तवत्सलू । मी दास तुझा करीं सांभाळू । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ १३१	"तुम्ही कृपाळू आणि भक्तवत्सल आहात. मी तुमचा दास आहे, माझा सांभाळ करा," असे म्हणून तो त्यांच्या चरणी लागला.
नमितां तया बाळकासी । उठवीतसे तापसी । आलिंगोनि महाहर्षी । आश्वासीतसे तये वेळीं ॥ १३२	त्या बालकाने नमस्कार केल्यावर तापसी योग्याने त्याला उठवले, आनंदाने मिठी मारली आणि त्याला धीर दिला.
मग पुशिला वृत्तान्त । बाळ सांगे समस्त । गुरुंनीं जी जी मागितली वस्त । कवणेंपरी साध्य होय ॥ १३३	मग योग्याने विचारल्यावर त्या बालकाने सर्व काही सांगितले की, गुरूंनी कोणत्या अशक्य गोष्टी मागितल्या आहेत आणि त्या कशा पूर्ण होतील.
आपण बाळ ब्रह्मचारी । न होय कार्य तें अंगिकारीं । आतां पडिलों चिंतासागरीं । तारीं स्वामी म्हणतसे ॥ १३४	"मी लहान बालक आहे आणि मी हे कठीण काम स्वीकारले आहे, पण आता ते कसे पूर्ण करू? मला वाचवा," असे तो म्हणाला.
मग अभय देऊनि अवधूत । तया बाळातें म्हणत । सांगेन तुज एक हित । जेणें तुझें कार्य साधे ॥ १३५	तेव्हा त्या अवधूताने बालकाला अभय दिले आणि म्हटले, "मी तुला एक उपाय सांगतो, ज्याने तुझे काम नक्की पूर्ण होईल."
विश्वेश्वर आराधन । असे एक निधान । काशीपूर महास्थान । सकळाभीष्टें साधती ॥ १३६	"भगवान विश्वेश्वराची आराधना हाच एकमेव मार्ग आहे. काशी हे असे महान तीर्थक्षेत्र आहे जिथे सर्व इच्छा पूर्ण होतात."
पंचक्रोश असे क्षिति । तया आगळी विख्याति । विष्णुमुख्य ऋषि प्रजापति । तेथें वर लाधले ॥ १३७	"काशीच्या पाच कोसांच्या क्षेत्राची कीर्ती अफाट आहे. विष्णू, ऋषी आणि प्रजापती यांनीही तिथेच तप करून वर मिळवले आहेत."
ब्रह्मा सृष्टी रचावयासी । वर लाधला त्या स्थळासी । वर दिधला विष्णूसी । समस्त सृष्टी पाळावया ॥ १३८	"ब्रह्मदेवाला सृष्टी निर्माण करण्याचे सामर्थ्य आणि विष्णूला सृष्टीचे पालन करण्याचे वरदान याच ठिकाणी मिळाले."
काशीपूर महास्थान । तुवां तेथें जातांचि जाण । होईल तुझी कामना पूर्ण । संदेह न धरीं मनांत ॥ १३९	"काशी हे महान स्थान आहे. तिथे जाताच तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील, मनात कोणतीही शंका धरू नकोस."
तुवां जावें त्वरितेंसी । जें जें वसे तव मानसीं । समस्त विद्या लाधसी । विश्वकर्मा तूंचि जाण ॥ १४०	"तू ताबडतोब तिथे जा. तुला सर्व विद्या प्राप्त होतील आणि तू साक्षात विश्वकर्म्याप्रमाणे कार्य करू शकशील."
चतुर्विध पुरुषार्थ । साध्य होतील त्वरित । यापरीस आणिक स्वार्थ । काय असे सांग मज ॥ १४१	"तुला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ सहज मिळतील. यापेक्षा मोठे फळ दुसरे काय असू शकते?"
तोचि देव असे दयाळ । विचित्र असे त्याचा खेळ । उपमन्यु म्हणोनि होता बाळ । तयातें दिधला क्षीरसिंधु ॥ १४२	"तो महादेव अत्यंत दयाळू आहे. त्याने उपमन्यू नावाच्या लहान बालकाला चक्क दुधाचा समुद्र (क्षीरसागर) दिला होता."
नामे आनंदकानन । विख्यात असे महास्थान । समस्तांची कामना पूर्ण । तye ठायीं होतसे ॥ १४३	"त्या स्थानाला 'आनंदकानन' असेही म्हणतात, तिथे प्रत्येकाची इच्छा पूर्ण होते."
नाम असे पुरी काशी । समस्त धर्मांची हे राशी । सकळ जीवजंतूंसी । मोक्षस्थान परियेसा ॥ १४४	"त्या नगरीचे नाव काशी आहे. ती सर्व धर्मांचे माहेरघर आणि सर्व जीवांना मोक्ष देणारे स्थान आहे."
जे वास करिती तये स्थानीं । त्यांतें देखताचि नयनीं । जाती दोष पळोनि । स्थानमहिमा काय सांगूं ॥ १४५	"तिथे राहणाऱ्या लोकांच्या केवळ दर्शनाने इतरांचे पाप नष्ट होते. त्या स्थानाचा महिमा शब्दांत सांगणे अशक्य आहे."
ऐसें काशीस्थान असतां । कां बा करिसी तूं चिंता । तेथील महिमा वर्णितां । अशक्य माझे जिव्हेसी ॥ १४६	"असे काशीसारखे पवित्र स्थान असताना तू काळजी का करतोस? तिचे वर्णन करणे माझ्या जिभेलाही शक्य नाही."
तया काशीनगरांत । जे जन तीर्थे हिंडत । एकेक पाउलीं पुण्य बहुत । अश्वमेधफळ असे ॥ १४७	"काशीमध्ये तीर्थयात्रा करताना पडणाऱ्या प्रत्येक पावलाला एका अश्वमेध यज्ञाचे पुण्य मिळते."
धर्म अर्थ काम मोक्ष । जी जी मनीं असे कांक्ष । जातांचि होईल प्रत्यक्ष । संदेह न धरीं मनांत ॥ १४८	"तुझ्या मनात जी काही इच्छा असेल ती तिथे गेल्यावर नक्कीच पूर्ण होईल, यात शंका नको."
ऐकोनिया ब्रह्मचारी । साष्टांगीं नमस्कारी । कोठें असे काशीपुरी । आपण असे अरण्यात ॥ १४९	"हे ऐकून त्या ब्रह्मचाऱ्याने पुन्हा नमस्कार केला आणि विचारले, 'स्वामी, मी तर या अरण्यात आहे, मग काशी नगरी कोठे आहे?'"
आनंदकानन म्हणसी । स्वर्गीं असे कीं भूमीसी । अथवा जाऊं पाताळासी । कोठें असे सांगा मज ॥ १५०	"'तुम्ही ज्या आनंदकाननाबद्दल सांगत आहात, ते स्वर्गात आहे की पृथ्वीवर? की पाताळात? मला मार्ग सांगा.'"
या संसारसागरासी । तूंचि तारक जगा होसी । ज्ञान मातें उपदेशीं । तारीं मातें स्वामिया ॥ १५१	"'तुम्हीच या जगाला तारून नेणारे आहात. मला ज्ञान देऊन या संकटातून वाचवा.'"
ऐशिया काशीपुरासी । मातें कोण नेईल हर्षीं । विनवूं जरी तुम्हांसी । घेवोनि जावें म्हणोनिया ॥ १५२	"'इतक्या दूर काशीला मला कोण घेऊन जाईल? माझी विनंती आहे की आपणच मला तिथे घेऊन चलावे.'"
कार्य असलिया तुम्हांसी । आम्हां कैसी बुद्धि देशी । मी बाळक तुम्हांसी । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ १५३	तो बालक कळवळून त्यांच्या पाया पडला आणि म्हणाला, 'मी लहान आहे, मला रस्ता दाखवा.'
ऐसें म्हणता तापसी । आपण नेईन म्हणे हर्षी । तुजकरितां आपणासी । यात्रालाभ घडे थोर ॥ १५४	तापसी योगी आनंदाने म्हणाले, 'मी तुला तिथे घेऊन जाईन. तुझ्या निमित्ताने मलाही काशीयात्रेचे मोठे पुण्य मिळेल.'
यापरतें आम्हांसी । काय लाभ विशेषीं । वृथा जन्म मानवासी । काशीवास न करितां ॥ १५५	"'माणसाचा जन्म घेऊन जर एकदाही काशीवास केला नाही, तर तो जन्म व्यर्थ आहे. यातच खरा लाभ आहे.'"
तुजकरितां आपणासी । दर्शन घडे पुरी काशी । चला जाऊं त्वरितेंसी । म्हणोनि दोघे निघाले ॥ १५६	"'तुझ्यामुळे मलाही काशीचे दर्शन होईल. चल, आपण लगेच निघूया,' असे म्हणून ते दोघे निघाले."
मनोवेगें तात्काळीं । पातले विश्वेश्वराजवळीं । तापसी म्हणे तये वेळीं । बाळका यात्रा करीं आतां ॥ १५७	"योग्याच्या सामर्थ्याने ते मनाच्या वेगाने लगेच काशीला विश्वेश्वराच्या मंदिराजवळ पोहचले. योगी म्हणाले, 'बाळा, आता काशीची यात्रा कर.'"
बाळ म्हणें तयासी । स्वामी मातें निरोप देसी । नेणें यात्रा आहे कैसी । कवणेंपरी रहाटावें ॥ १५८	बालक म्हणाला, 'स्वामी, तुम्ही मला निरोप देत आहात, पण मला काशीची यात्रा कशी करायची आणि तिथे कसे वागायचे हे माहीत नाही.'
आपण बाळ ब्रह्मचारी । नेणें तीर्थ कवणेंपरी । कवणें विधिपुरःसरीं । विस्तारोनि सांगा मज ॥ १५९	"'मी एक लहान ब्रह्मचारी आहे, मला तीर्थयात्रेचे विधी माहीत नाहीत. कृपया मला सविस्तर समजावून सांगा.'"
तापसी म्हणे तयासी । सांगेन यात्राविधीसी । तुंवा करावें भावेंसी । नेमें भक्तिपूर्वक ॥ १६०	तापसी म्हणाले, 'मी तुला यात्रेचा विधी सांगतो, तू तो अत्यंत श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने कर.'
पहिलें मणिकर्णिकेसी । स्नान करणें नेमेंसी । जाऊनिया विनायकासी । पांचाळेश्वरा नमावें ॥ १६१	"'प्रथम मणिकर्णिका घाटावर स्नान कर. त्यानंतर विनायक आणि पांचाळेश्वराला नमस्कार कर.'"
मग जावें महाद्वारा । विश्वेश्वरदर्शन करा । पुनरपि यावें गंगातीरा । मणिकर्णिकास्नान करावें ॥ १६२	"'मग महाद्वारातून जाऊन विश्वेश्वराचे दर्शन घे आणि पुन्हा गंगेच्या तीरावर येऊन मणिकर्णिकेवर स्नान कर.'"
मणिकर्णिकेचा ईश्वर । पूजूनिया निर्धार । जाऊनिया कंबळेश्वर । पूजा करीं गा भावेंसी ॥ १६३	"'मग मणिकर्णिकेश्वर आणि त्यानंतर कंबळेश्वराची भक्तीने पूजा कर.'"
पुढें ईश्वरवासुकीसी । पूजा करीं भक्तींसी । पर्वतेश्वर पूजोनि हर्षी । गंगाकेशव पूजीं मग ॥ १६४	"'त्यानंतर वासुकीश्वर, पर्वतेश्वर आणि गंगाकेशव यांची मनोभावे पूजा कर.'"
ललिता देवी पूजोनि । मग जावें तेथूनि । जरासंधेश्वर ध्यानी่ । पूजा करीं गा भक्तींसी ॥ १६५	"'ललिता देवीचे पूजन केल्यावर जरासंधेश्वराचे ध्यान करून त्याची पूजा कर.'"
सोमनाथ असे थोर पूजावा शूळटंकेश्वर । तयापुढें वाराहेश्वर । पूजा करीं गा ब्रह्मेश्वरी ॥ १६६	"'मोठ्या सोमनाथाची आणि शूळटंकेश्वराची पूजा कर. त्यानंतर वाराहेश्वराचे पूजन कर.'"
अगस्त्येश्वर कश्यपासी । पूजा करीं हरिहरेश्वरासी । वैजनाथ महाहर्षी । ध्रुवेश्वर पूजीं मग ॥ १६७	"'अगस्त्येश्वर, कश्यपेश्वर, हरिहरेश्वर, वैजनाथ आणि ध्रुवेश्वर यांची आनंदाने पूजा कर.'"
गोकर्णेश्वर असे थोर । पूजा करीं गा हाटकेश्वर । अस्थिक्षेप तटाकेश्वर । किंकरेश्वर पूजावा ॥ १६८	"'गोकर्णेश्वर, हाटकेश्वर, तटाकेश्वर आणि किंकरेश्वर यांची पूजा कर.'"
भारतभूतेश्वरासी । पूजा करीं गा भावेंसी । चित्रगुप्तेश्वरासी । चित्रघंट पूजावा ॥ १६९	"'भारतभूतेश्वर, चित्रगुप्तेश्वर आणि चित्रघंटाची भक्तीने पूजा कर.'"
पाशुपतेश्वर निका । पूजा करोनि तेथें बाळका । पितामह असे जो का । ईश्वरातें पूजावें ॥ १७०	"'पाशुपतेश्वराची पूजा केल्यावर पितामह ईश्वराचे पूजन कर.'"
कल्लेश्वरातें वंदूनी । पुढें जावें एक मनीं । चंद्रेश्वरातें पूजोनि । पूजा करीं गा विश्वेश्वरा ॥ १७१	"'कल्लेश्वराला वंदन करून पुढे जा आणि चंद्रेश्वराची पूजा करून पुन्हा विश्वेश्वराचे दर्शन घे.'"
पुढें पूजीं विघ्नेश्वर । त्यानंतर अग्नीश्वर । मग पूजा नागेश्वर । हरिश्चंद्रेश्वर पूजीं जाण ॥ १७२	"'विघ्नेश्वर, अग्नीश्वर, नागेश्वर आणि हरिश्चंद्रेश्वर यांची एकामागून एक पूजा कर.'"
चिंतामणि विनायका । सोमनाथ विनायक देखा । पूजा करोनि ऐका । वसिष्ठ वामदेव पूजावा ॥ १७३	"'चिंतामणी विनायक आणि सोमनाथ विनायकाची पूजा कर. मग वसिष्ठ आणि वामदेवांचे पूजन कर.'"
पुढें त्रिसंध्येश्वर । पूजीं लिंग असे थोर । विशालाक्ष मनोहर । धर्मेश्वर पूजावा ॥ १७४	"'त्रिसंध्येश्वर, विशालाक्ष महादेव आणि धर्मेश्वराचे पूजन कर.'"
विश्वबाहु पूजा निका । पुढें आशा-विनायका । वृद्धादित्य असे जो का । पूजा करीं वो मनोभावें ॥ १७५	"'विश्वबाहु, आशा-विनायक आणि वृद्धादित्य सूर्याची मनापासून पूजा कर.'"
चतुर्वक्रेश्वर असे थोर । लिंग असे मनोहर । पूजा करीं गा ब्रह्मेश्वर । अनुक्रमें करुनिया ॥ १७६	"'चतुर्वक्रेश्वर आणि सुंदर अशा ब्रह्मेश्वराची क्रमाने पूजा कर.'"
पुनः प्रकामेश्वर असे खूण । पुढें ईश्वरईशान । चंडी चंडेश्वरा जाण । पूजा करीं भक्तींसी ॥ १७७	"'प्रकामेश्वर, ईशान आणि चंडी-चंडेश्वराची भक्तीने पूजा कर.'"
पूजीं भवानीशंकर । धुंडिराज मनोहर । अर्ची राजराजेश्वर । लंगूलेश्वर पूजीं मग ॥ १७८	"'भवानीशंकर, धुंडिराज (गणपती), राजराजेश्वर आणि लंगूलेश्वर यांची अर्चना कर.'"
नकुलेश्वर पूजेसी । तुवां जावें भक्तींसी । परान्नापरद्रव्येश्वरासी । पाणिग्रहणेश्वर पूजीं मग ॥ १७९	"'नकुलेश्वर, परद्रव्येश्वर आणि पाणिग्रहणेश्वर यांची पूजा करण्यास जा.'"
गंगेश्वर मोरेश्वर पूजोन । ज्ञानवापीं करीं स्नान । ज्ञानेश्वर अर्चून । नंदिकेश्वर पूजीं मग ॥ १८०	"'गंगेश्वर आणि मोरेश्वराचे पूजन केल्यावर ज्ञानवापी कुंडात स्नान कर आणि ज्ञानेश्वर व नंदिकेश्वराची पूजा कर.'"
निष्कलंकेश्वर थोर । लिंग असे मनोहर । पूजीं मार्कंडेयेश्वर । असुरेश्वर पूजीं मग ॥ १८१	"'सुंदर अशा निष्कलंकेश्वराची, मार्कंडेयेश्वराची आणि असुरेश्वराची पूजा कर.'"
तारकेश्वर असे थोर । लिंग बहु मनोहर । पूजा महाकाळेश्वर । दंडपाणि पूजीं मग ॥ १८२	"'तारकेश्वर, महाकाळेश्वर आणि दंडपाणि यांची पूजा कर.'"
महेश्वरातें पूजोनि । अर्ची मोक्षेश्वर ध्यानीं । वीरभद्रेश्वरसुमनीं । पूजा करीं गा बाळका ॥ १८३	"'महेश्वर आणि मोक्षेश्वराचे ध्यान करून वीरभद्रेश्वराची फुलांनी पूजा कर.'"
अविमुक्तेश्वरापासीं । तुवां जाऊनियां हर्षी । पूजा करीं गा भावेंसी । मोदादि पंच विनायका ॥ १८४	"'अविमुक्तेश्वराकडे जाऊन पाच विनायकांची (मोद इ.) आनंदाने पूजा कर.'"
आनंदभैरवपूजा करीं । पुनरपि जाय महाद्वारीं । जेथें असे मन्मथारि। विश्वनाथ पूजावा ॥ १८५	"'आनंदभैरवाचे पूजन करून पुन्हा महाद्वाराकडे जा आणि तिथे कामदेवाचा शत्रू असलेल्या भगवान विश्वनाथाची पूजा कर.'"
बाळा तूंचि येणेंपरी । अंतरगृहयात्रा करीं । मुक्तिमंडपाभीतरीं जाऊनिया मंत्र म्हणावा ॥ १८६	बाळा, अशा प्रकारे तू 'अंतरगृहयात्रा' पूर्ण कर आणि मुक्तिमंडपात जाऊन मंत्राचा जप कर.
अंतर्गृहस्य यात्रेयं यथावद्या मया कृता । न्यूनातिरिक्तया शंभुः प्रीयतामनया विभुः ॥ १ (श्लोक)	"मी ही अंतर्गृहयात्रा माझ्या शक्तीनुसार यथासांग पूर्ण केली आहे. यात काही कमी-जास्त किंवा चूक झाली असल्यास, हे विभु शंभो (महादेव), आपण प्रसन्न व्हावे आणि तिचा स्वीकार करावा."
इति मंत्रं समुच्चार्य क्षणं वै मुक्तिमान्भवेत्‌ । विश्रम्य यायाद्‌भवने निष्पापः पुण्यभाग्भवेत्‌ ॥ २ (श्लोक)	असा मंत्र उच्चारून क्षणभर तिथे थांबल्याने मनुष्य मुक्त होतो. थोडी विश्रांती घेऊन आपल्या घरी परतल्यावर तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन पुण्यवान बनतो.
ऐसा मंत्र जपून । विश्वनाथातें नमून । मग निघावें तेथून । दक्षिणमानसयात्रेसी ॥ १८७	हा मंत्र जपून आणि भगवान विश्वनाथांना वंदन करून, त्यानंतर 'दक्षिण मानस' यात्रेसाठी निघावे.
मणिकर्णिकेसी जाउनी । स्नान उत्तरवाहिनी । विश्वनाथातें पूजोनि । संकल्पावें यात्रेसी ॥ १८८	मणिकर्णिका घाटावर उत्तरवाहिनी गंगेत स्नान करावे, विश्वनाथाची पूजा करावी आणि यात्रेचा संकल्प सोडावा.
तेथोनि निघावें हर्षीं । मोदादि पंच विनायकांसी । पूजा करीं गा भक्तींसी । धुंडिराज पूजीं मग ॥ १८९	तिथून आनंदाने निघून पाच विनायकांची (मोद इ.) भक्तीने पूजा करावी आणि मग धुंडिराज गणपतीची पूजा करावी.
पूजीं भवानीशंकर । दंडपाणि नमन कर । विशालाक्षा अवधार । पूजा तुम्ही भक्तींसी ॥ १९०	भवानीशंकर आणि दंडपाणी यांना वंदन करावे आणि विशालाक्ष महादेवाची भक्तीने पूजा करावी.
स्नान धर्मकूपेसी । श्राद्धविधि करा हर्षी । पूजा धर्मेश्वरासी । गंगाकेशव पूजीं मग ॥ १९१	धर्मकुंडावर स्नान करून तिथे आनंदाने श्राद्ध विधी करावा. धर्मेश्वर आणि गंगाकेशव यांची पूजा करावी.
पूजावी देवी ललिता । जरासंघेश्वर नमितां । पूजीं मग सोमनाथा । वराहेश्वरा भक्तींसी ॥ १९२	ललिता देवी आणि जरासंघेश्वराला वंदन करून सोमनाथ व वराहेश्वर यांची भक्तीने पूजा करावी.
दशाश्वमेधतीर्थेसी । स्नान करीं श्राद्धेंसी । प्रयागतीर्थें परियेसीं । स्नान श्राद्ध करावें ॥ १९३	दशाश्वमेध घाटावर स्नान आणि श्राद्ध करावे. तसेच प्रयाग तीर्थावरही स्नान-श्राद्ध उरकावे.
पूजोनिया प्रयागेश्वरासी । दशाश्वमेध ईश्वरासी । पूजा करीं गा भक्तींसी । शीतलेश्वर अर्चीं मग ॥ १९४	प्रयागेश्वर आणि दशाश्वमेध ईश्वराची पूजा करून शीतलेश्वराची अर्चना करावी.
अर्ची मग वंदि देवी । सर्वेश्वर मनोभावीं । धुंडिराज भक्ति पूर्वीं । पूजा करीं गा ब्रह्मचारी ॥ १९५	वंदि देवी आणि सर्वेश्वराची मनोभावे पूजा करावी. हे ब्रह्मचारी, त्यानंतर पुन्हा धुंडिराज गणपतीची पूजा करावी.
तिळभांडेश्वर देखा । पूजा करोनि पुढें ऐका । रेवाकुंडीं स्नान निका । मानससरोवरीं मग स्नान ॥ १९६	तिळभांडेश्वराची पूजा करून रेवाकुंडात आणि मानससरोवरात उत्तम स्नान करावे.
श्राद्धादि पितृतर्पण । मानसेश्वर मग पूजोन । मनकामना पावे जाण । ऐक बाळा ब्रह्मचारी ॥ १९७	तिथे श्राद्ध आणि पितृतर्पण करून मानसेश्वराची पूजा केल्यास मनातील इच्छा पूर्ण होतात, असे योगी म्हणाले.
केदारकुंडीं स्नान । करावें तेथें तर्पण । केदारेश्वर पूजोन । गौरीकुंडीं स्नान करा ॥ १९८	केदारकुंडात स्नान करून तर्पण करावे, केदारेश्वराचे पूजन करावे आणि गौरीकुंडात स्नान करावे.
पूजीं वृद्धकेदारेश्वर । पूजीं मग हनुमंतेश्वर । पूजोनिया रामेश्वर । स्नान श्राध्द कृमिकुंडीं ॥ १९९	वृद्धकेदारेश्वर, हनुमंतेश्वर आणि रामेश्वराची पूजा करावी. कृमिकुंडात स्नान आणि श्राद्ध करावे.
सिद्धेश्वरा करीं नमन । करुनि स्वप्नकुंडीं स्नान । स्वप्नेश्वर पूजोन । स्नान करीं गा संगमांत ॥ २००	सिद्धेश्वराला नमन करून स्वप्नकुंडात स्नान करावे. स्वप्नेश्वराची पूजा करून संगमावर स्नान करावे.
संगमेश्वर पूजोन । लोलार्ककूपीं करीं स्नान । श्राद्धकर्म आचरोन । गतिप्रदीप ईश्वरासी ॥ २०१	संगमेश्वराचे पूजन करून लोलार्क विहिरीत (कूप) स्नान करावे, श्राद्धकर्म उरकावे आणि गतिप्रदीप ईश्वराची पूजा करावी.
पूजीं अर्कविनायका । पाराशरेश्वरा अधिका । पूजा करोनि बाळका । सन्निहत्य कुंडीं स्नान करीं ॥ २०२	अर्कविनायक आणि पाराशरेश्वराची पूजा करून सन्निहत्य कुंडात स्नान करावे.
कुरुक्षेत्र कुंड देखा । स्नान करावें विशेखा । सुवर्णादि दानादिका । तेथें तुम्हीं करावें ॥ २०३	कुरुक्षेत्र कुंडात विशेष स्नान करून तिथे सोने इत्यादी वस्तूंचे दान करावे.
अमृतकुंडीं स्नान निका । पूजीं दुर्गा विनायका । दुर्गादेवीसी बाळका । पूजा करीं मनोभावें ॥ २०४	अमृतकुंडात स्नान करून दुर्गा विनायकाची आणि दुर्गा देवीची मनोभावे पूजा करावी.
पुढें चौसष्ट योगिनी । पूजा करीं गा मनकामनीं । कुक्कुट द्विजातें वंदुनी । मंत्र तेथें जपावा ॥ २०५	चौसष्ट योगिनींची पूजा करून 'कुक्कुट' नावाच्या ब्राह्मणाचे (द्विज) स्मरण करत तिथे मंत्र जपावा.
वाराणस्यां दक्षिणे भागे कुक्कुटो नाम वै द्विजः । तस्य स्मरणमात्रेण दुःस्वप्नः सुस्वप्नो भवेत्‌ ॥ ६ (श्लोक)	वाराणसीच्या दक्षिण भागात 'कुक्कुट' नावाचे एक ब्राह्मण राहत होते. त्यांच्या केवळ स्मरणाने वाईट स्वप्ने नाहीशी होऊन चांगली स्वप्ने पडू लागतात.
पुढें मासोपवासासी । पूजिजे गोबाईसी । सात कवर्डया घालूनिया तिसी । नमन भावें करावें ॥ २०७	त्यानंतर मासोपवासाची पूर्तता करण्यासाठी 'गोबाई'ची पूजा करावी. तिला सात कवर्ड्या अर्पण करून भावपूर्ण नमस्कार करावा.
पूजा करीं रेणुकेसी । पुढें स्नान करीं हर्षी । शंखोद्धारकुंडेसी । शंखविष्णु पूजिजे ॥ २०८	रेणुका देवीची पूजा करून शंखोद्धार कुंडात स्नान करावे आणि शंखविष्णूची पूजा करावी.
कामाक्षिकुंडीं करीं स्नान । कामाक्षिदेवी पूजोन । अयोध्याकुंडीं करीं स्नान । सीताराम पूजावा ॥ २०९	कामाक्षी कुंडात स्नान करून देवीची पूजा करावी. अयोध्या कुंडात स्नान करून सीतारामांची पूजा करावी.
लवांकुशकुंडीं करीं स्नान । लवांकुशातें पूजोन । लक्ष्मीकुंडीं करीं स्नान । लक्ष्मीनारायण पूजावा ॥ २१०	लवांकुश कुंडात स्नान करून त्यांची पूजा करावी आणि लक्ष्मी कुंडात स्नान करून लक्ष्मीनारायणाचे पूजन करावे.
सूर्यकुंडीं करीं स्नान । श्राद्धकर्म आचरोन । सांबादित्य पूजोन । जावें पुढें बाळका ॥ २११	सूर्यकुंडात स्नान करून श्राद्धकर्म करावे. सांबादित्य सूर्याची पूजा करून पुढे जावे.
वैजनाथकुंड बरवें । तेथें स्नान तुवां करावें । वैजनाथातें पूजावें । एकभावेंकरुनिया ॥ २१२	वैजनाथ कुंडात उत्तम स्नान करून वैजनाथाची एकाग्र चित्ताने पूजा करावी.
गोदावरीकुंडेसी । स्नान करा भक्तींसी । गौतमेश्वर लिंगासी । पूजीं बाळ ब्रह्मचारी ॥ २१३	गोदावरी कुंडात भक्तीने स्नान करून गौतमेश्वर लिंगाची पूजा करावी.
अगस्तिकुंडीं जावोनि । अगस्तेश्वरा नमूनि । स्नान करीं मनापासोनि । पूजा करीं भक्तिभावें ॥ २१४	अगस्ती कुंडात जाऊन अगस्तेश्वराला वंदन करावे आणि मनःपूर्वक स्नान-पूजा करावी.
शुक्रकूपीं करीं स्नान । करी शुक्रेश्वर अर्चन । मग पुढें अन्नपूर्णा नमून । पूजा करीं भावेंसी ॥ २१५	शुक्र विहिरीत स्नान करून शुक्रेश्वराचे अर्चन करावे. त्यानंतर अन्नपूर्णा मातेला वंदन करून तिची पूजा करावी.
धुंडिराजातें पूजोन । ज्ञानवापीं करीं स्नान । ज्ञानेश्वर अर्चोन । दंडपाणि पूजावा ॥ २१६	धुंडिराज गणपतीची पूजा करून ज्ञानवापी कुंडात स्नान करावे आणि ज्ञानेश्वर व दंडपाणी यांची पूजा करावी.
आनंदभैरव वंदोनि । महाद्वारा जाऊनि । साष्टांगेसी नमोनि । विश्वनाथा अर्चिजे ॥ २१७	आनंदभैरवाला वंदन करून महाद्वारातून मंदिरात जावे आणि विश्वनाथाला साष्टांग नमस्कार करून त्यांची पूजा करावी.
ऐसें दक्षिणमानस । यात्रा असे विशेष । ब्रह्मचारी करी हर्ष । योगिराज सांगतसे ॥ २१८	"अशी ही विशेष 'दक्षिण मानस' यात्रा आहे, असे योगिराज त्या ब्रह्मचाऱ्याला आनंदाने सांगत होते."
आतां उत्तरमानसासी । सांगेन विधि आहे कैशी । संकल्प करोनिया हर्षी । निघावें तुवां बाळका ॥ २१९	"आता मी तुला 'उत्तर मानस' यात्रेचा विधी सांगतो. आनंदाने संकल्प करून तू प्रवासाला नीघ."
जावें पंचगंगेसी । स्नान करीं महाहर्षी । कोटिजन्मपाप नाशी । प्रख्यात असे पुराणीं ॥ २२०	"सर्वप्रथम पंचगंगेला जा. तिथे स्नान केल्याने कोटी जन्मांची पापे नष्ट होतात, असे पुराणांत प्रसिद्ध आहे."
पंचगंगा प्रख्यात नामें । सांगेन असतीं उत्तमें । किरणा धूतपापा नामें । तिसरी पुण्यसरस्वती ॥ २२१	"पंचगंगेत मिसळणाऱ्या नद्यांची नावे अशी आहेत - किरणा, धूतपापा आणि तिसरी पवित्र सरस्वती."
गंगा यमुना मिळोनी । पांचही ख्याति जाणोनि । नामें असती सगुणी । ऐक बाळा एकचित्तें ॥ २२२	"गंगा आणि यमुना यांसह या पाच नद्यांच्या संगमाला पंचगंगा म्हणतात. हे बाळा, एकाग्र चित्ताने ऐक."
कृतयुगीं त्या नदीसी । धर्मनदी म्हणती हर्षी । धूतपापा नाम तिसी । त्रेतायुगीं अवधारा ॥ २२३	"कृतयुगात या नदीला 'धर्मनदी' म्हणत, तर त्रेतायुगात तिला 'धूतपापा' या नावाने ओळखले जाई."
बिंदुतीर्थ द्वारापासी । नाम जाण विस्तारेंसी । कलियुगाभीतरीं तिसी । नाम झालें पंचगंगा ॥ २२४	"द्वापर युगात तिला 'बिंदुतीर्थ' म्हणत आणि आता कलियुगात तिला 'पंचगंगा' असे नाव मिळाले आहे."
प्रयागासी माघमासीं । स्नान करितां फळें जैसीं । कोटिगुण पंचगंगेसी । त्याहूनि पुण्य अधिक असे ॥ २२५	"माघ महिन्यात प्रयागला स्नान केल्यावर जे पुण्य मिळते, त्यापेक्षा कोटी पटीने जास्त पुण्य पंचगंगेत स्नान केल्यावर मिळते."
ऐशापरी पंचगंगेसी । स्नान करीं गा भावेंसी । बिंदुमाधवपूजेसी । पूजा करीं गा केशवा ॥ २२६	"अशा प्रकारे पंचगंगेत भक्तीने स्नान करून बिंदुमाधव आणि केशव यांची पूजा कर."
गोपालकृष्ण पूजोनि । जावें नृसिंहभुवनीं । मंगळागौरी वंदोनि । गभस्तेश्वर पूजावा ॥ २२७	"गोपालकृष्णाची पूजा करून नृसिंह मंदिरात जावे. मंगळागौरीला वंदन करून गभस्तेश्वराची पूजा करावी."
मयूखादित्यपूजेसी । तुवां जावें भक्तींसी । पुनरपि जावें हर्षी । विश्वेश्वरदर्शना ॥ २२८	"मयूखादित्य सूर्याची भक्तीने पूजा करावी आणि पुन्हा आनंदाने विश्वेश्वराच्या दर्शनासाठी जावे."
मागुती मुक्तिमंडपासी । तुवां जावें भक्तींसी । संकल्पावें विधींसी । निघावें उत्तरमानसा ॥ २२९	"पुन्हा मुक्तिमंडपात जाऊन भक्तीने विधीवत संकल्प करावा आणि उत्तर मानस यात्रेसाठी निघावे."
मग निघा तेथून । आदित्यातें पूजोन । अमर्दकेश्वर अर्चोन । पापभक्षेश्वरा पूजिजे ॥ २३०	"तिथून निघून आदित्य, अमर्दकेश्वर आणि पापभक्षेश्वर यांची पूजा करावी."
नवग्रहातें पूजोनि । काळभैरवातें वंदूनि । क्षेत्रपाळातें अर्चोनि । काळकूपीं स्नान करीं ॥ २३१	"नवग्रह, काळभैरव आणि क्षेत्रपाळ यांची पूजा करून काळ विहिरीत (कूप) स्नान करावे."
पूजा करोनि काळेश्वरा । हंसतीर्थी स्नान करा । श्राद्धपितृकर्म सारा । ऐक बाळा एकचित्तें ॥ २३२	"काळेश्वराची पूजा करून हंसतीर्थावर स्नान करावे आणि श्राद्धादी पितृकर्म पूर्ण करावे."
कृत्तिवासेश्वरा देखा । पूजा करोनि बाळका । पुढें जाऊनि ऐका । शंखवापीं स्नान करीं ॥ २३३	"कृत्तिवासेश्वराची पूजा करून पुढे जा आणि शंखवापी कुंडात स्नान कर."
तेथें आचमन करोनि । रत्नेश्वरातें पूजोनि । सीतेश्वरा अर्चोनि । दक्षेश्वर पूजीं मग ॥ २३४	"तिथे आचमन करून रत्नेश्वर, सीतेश्वर आणि दक्षेश्वर यांची पूजा करावी."
चतुर्वक्रेश्वरीं पूजा । करीं वो बाळा तूं वोजा । पुढें स्नान करणें काजा । वृद्धकाळकूपा जावें ॥ २३५	"चतुर्वक्रेश्वराची उत्तम पूजा करून स्नानासाठी वृद्धकाळ विहिरीकडे जावे."
काळेश्वराचे पूजेसी । तुवां जावें भक्तींसी । अपमृत्येश्वरा हर्षी । पूजा करीं गा बाळका ॥ २३६	"काळेश्वराची भक्तीने पूजा करावी आणि अपमृत्येश्वराची आनंदाने पूजा करावी."
मंदाकिनी स्नान करणें । मध्यमेश्वरातें पूजणें । तेथोनि मग पुढें जाणें । जंबुकेश्वर पूजावया ॥ २३७	"मंदाकिनी नदीत स्नान करून मध्यमेश्वराचे पूजन करावे आणि त्यानंतर जंबुकेश्वराच्या पूजेसाठी जावे."
वक्रतुंडपूजेसी । तुवां जावें भक्तींसी । दंडखात कूपेसी । स्नान श्राद्ध तूं करीं ॥ २३८	"वक्रतुंड (गणपती) ची भक्तीने पूजा करून दंडखात विहिरीत स्नान व श्राद्ध करावे."
पुढें भूतभैरवासी । पूजिजे ईशानेश्वरासी । जैगीषव्यगुहेसी । नमन करुनि पुढें जावें ॥ २३९	"भूतभैरव आणि ईशानेश्वराची पूजा करून जैगीषव्य ऋषींच्या गुहेला वंदन करून पुढे जावे."
घंटाकुंडीं स्नान करीं । व्यासेश्वरातें अर्चन करीं । कंदुकेश्वरातें अवधारीं । पूजा करीं गा भक्तींसी ॥ २४०	"घंटाकुंडात स्नान करून व्यासेश्वराचे अर्चन करावे आणि कंदुकेश्वराची भक्तीने पूजा करावी."
ज्येष्ठवापीं स्नान करणें । ज्येष्ठेश्वरातें पूजणें । सवेंचि तुवां पुढें जाणें । स्नान सप्तसागरांत ॥ २४१	"ज्येष्ठवापी कुंडात स्नान करून ज्येष्ठेश्वराची पूजा करावी आणि लगेच पुढे जाऊन सप्तसागरात स्नान करावे."
तेथोनि वाल्मीकेश्वरासी । पूजा करीं गा भक्तींसी । भीमलोटा जाऊनि हर्षी । भीमेश्वर पूजावा ॥ २४२	"तिथून वाल्मीकेश्वराची भक्तीने पूजा करावी आणि भीमलोटा येथे जाऊन भीमेश्वराची पूजा करावी."
मातृ-पितृकुंडेसी । करणें श्राद्धविधीसी । पिशाचमोचन तीर्थेसी । पुढें जावें अवधारा ॥ २४३	"मातृ-पितृ कुंडात श्राद्ध विधी करावा आणि पिशाचमोचन तीर्थाच्या दिशेने पुढे जावे."
पुढें कपर्दिकेश्वरासी । पूजा करीं गा भक्तींसी । कर्कोटकवापीसी । स्नान करीं गा बाळका ॥ २४४	"कपर्दिकेश्वराची भक्तीने पूजा करून कर्कोटकवापी कुंडात स्नान करावे."
कर्कोटकेश्वरासी । पूजा करीं गा भक्तींसी । पुढें ईश्वरगंगेसी । स्नान दान करावें ॥ २४५	"कर्कोटकेश्वराची भक्तीने पूजा करून ईश्वरगंगेत स्नान आणि दान करावे."
अग्नीश्वराचे पूजेसी । चक्रकुंडीं स्नानासी । तुंवा जावें भक्तींसी । श्राद्धकर्म करावें ॥ २४६	"अग्नीश्वराची पूजा आणि चक्रकुंडात स्नानासाठी भक्तीने जावे व तिथे श्राद्धकर्म करावे."
उत्तरार्क पूजोन । मत्स्योदरीं करीं स्नान । ओंकारेश्वर अर्चोन । कपिलेश्वर पूजीं मग ॥ २४७	"उत्तरार्क सूर्याची पूजा करून मत्स्योदरी तीर्थात स्नान करावे. ओंकारेश्वर आणि कपिलेश्वर यांची पूजा करावी."
ऋणमोचन तीर्थेसी । श्राद्धादि करावीं भक्तींसी । पापविमोचनतीर्थेसी । स्नानादि श्राद्धें करावीं ॥ २४८	"ऋणमोचन तीर्थावर भक्तीने श्राद्ध करावे आणि पापविमोचन तीर्थावरही स्नान-श्राद्ध उरकावे."
तीर्थ कपालमोचन । स्नान श्राद्ध तर्पण । कुलस्तंभाप्रती जाऊन । पूजा करीं गा भक्तींसी ॥ २४९	"कपालमोचन तीर्थात स्नान, श्राद्ध आणि तर्पण करून कुलस्तंभाजवळ जाऊन भक्तीने पूजा करावी."
असे तीर्थ वैतरणी । श्राद्ध करावें तेथें स्नानीं । विधिपूर्वक गोदानीं । देतां पुण्य बहुत असे ॥ २५०	"वैतरणी तीर्थात स्नान करून श्राद्ध करावे. तिथे विधीपूर्वक गोदान केल्यास मोठे पुण्य मिळते."
मग जावें कपिलधारा । स्नान श्राद्ध तुम्ही करा । सवत्सेसी द्विजवरा । गोदान द्यावें परियेसा ॥ २५१	"त्यानंतर कपिलधारा तीर्थावर स्नान-श्राद्ध करावे आणि वासरासह गाय ब्राह्मणाला दान द्यावी."
वृषभध्वजातें पूजोन । मग निघावें तेथून । ज्वालानृसिंह वंदोन । वरुणासंगमीं तुम्हीं जावें ॥ २५२	"वृषभध्वजाची पूजा करून ज्वालानृसिंहाचे दर्शन घ्यावे आणि वरुणा नदीच्या संगमावर जावे."
स्नान श्राद्ध करोनि । केशवादित्य पूजोनि । आदिकेशव अर्चोनि । पुढें जावें परियेसा ॥ २५३	"तिथे स्नान-श्राद्ध करून केशवादित्य आणि आदिकेशव यांची पूजा करून पुढे जावे."
प्रल्हादतीर्थ असे बरवें । स्नान श्राद्ध तुवां करावें । प्रल्हादेश्वरातें पूजावें । एकभावें परियेसा ॥ २५४	"प्रल्हाद तीर्थावर स्नान-श्राद्ध करावे आणि प्रल्हादेश्वराची एकाग्र चित्ताने पूजा करावी."
कपिलधारा तीर्थ थोर । स्नान करावें मनोहर । पूजोनि त्रिलोचनेश्वर । असंख्यातेश्वरा पूजिजे ॥ २५५	"कपिलधारा या थोर तीर्थावर स्नान करून त्रिलोचनेश्वर आणि असंख्यातेश्वराची पूजा करावी."
पुढें जावें महादेवासी । पूजा करीं गा भक्तींसी । द्रुपदेश्वर सादरेंसी । एकभावें अर्चावा ॥ २५६	"आगे जाऊन महादेवाची भक्तीने पूजा करावी आणि द्रुपदेश्वराची आदराने व श्रद्धेने अर्चना करावी."
गंगायमुनासरस्वतींशीं । तिन्ही लिंगें विशेषीं । पूजा करीं गा भक्तींसी । काम्यतीर्थ पाहें मग ॥ २५७	"गंगा, यमुना आणि सरस्वती या नावांच्या तीन लिंगांची भक्तीने पूजा करावी आणि काम्य तीर्थाचे दर्शन घ्यावे."
कामेश्वरातें पूजोनि । गोप्रतारतीर्थ स्नानीं । पंचगंगेसी जाऊनि । स्नान मागुतीं करावें ॥ २५८	"कामेश्वराची पूजा करून गोप्रतार तीर्थात स्नान करावे आणि पुन्हा एकदा पंचगंगेत स्नान करावे."
मणिकर्णिकास्नान करणें । जलशायीतें पूजणें । हनुमंतातें नमन करणें । मोदादि पंच विनायकांसी ॥ २५९	"पुन्हा मणिकर्णिकेवर स्नान करावे, जलशायी विष्णू आणि हनुमंताला वंदन करावे व पाच विनायकांची पूजा करावी."
पूजा अन्नपूर्णेसी । धुंडिराज परियेसीं । ज्ञानवापीं स्नानेंसी । ज्ञानेश्वर पूजावा ॥ २६०	"अन्नपूर्णा माता आणि धुंडिराज गणपतीची पूजा करून ज्ञानवापीत स्नान करावे व ज्ञानेश्वराची पूजा करावी."
पूजीं दंडपाणीसी । मोक्षलक्ष्मीविलासासी । पूजा पंचपांडवासी । द्रौपदीदुपदविनायका ॥ २६१	"दंडपाणी, मोक्षलक्ष्मीविलास, पंचपांडव आणि द्रौपदी-दुपद विनायकांची पूजा करावी."
पूजा आनंदभैरवासी । अविमुक्तेश्वर हर्षीं । पूजोनिया संभ्रमेंसी । विश्वनाथ संमुख सांगें ॥ २६२	"आनंदभैरव आणि अविमुक्तेश्वर यांची आनंदाने पूजा करून भगवान विश्वनाथांसमोर उभे राहून प्रार्थना करावी."
उत्तरमानसयात्रेयं यथावद्या मया कृता । न्यूनातिरिक्तया शंभुः प्रीयतामनया विभुः ॥ ६३ (श्लोक)	"मी ही उत्तरमानसयात्रा माझ्या शक्तीनुसार यथासांग पूर्ण केली आहे. यात काही कमी-जास्त किंवा चूक झाली असल्यास, हे विभु शंभो, आपण प्रसन्न व्हावे."
ऐसा मंत्र जपोनि । साष्टांगें नमस्कारुनि । मग निघावें तेथोनि । पंचक्रोशयात्रेसी ॥ २६४	हा मंत्र जपून आणि साष्टांग नमस्कार करून त्यानंतर 'पंचक्रोश' यात्रेसाठी निघावे.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । गुरुचरित्र ऐकतां संतोषीं । येणेंचि तूं पावशी । चारी पुरुषार्थ इह सौख्य ॥ २६५	"सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, 'गुरुचरित्र ऐकल्याने तू संतोषी होशील आणि तुला धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ व इहलोकीचे सुख प्राप्त होईल.'"
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार । ऐकतां होय मनोहर । सकळाभीष्टे साधिजे ॥ २६६	"म्हणूनच सरस्वती गंगाधर गुरुचरित्राचा हा विस्तार सांगत आहेत, जो ऐकायला मधुर आहे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे."
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । काशीखंडीं यात्रा निरोपित । कथा असती पुराणविख्यात । एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ २६७	"अशा प्रकारे पुराणात विख्यात असलेली काशीयात्रेची कथा सांगणारा, श्रीगुरुचरित्रामृतातील 'काशीखंड' नावाचा हा एक्केचाळिसावा अध्याय येथे समाप्त होत आहे."
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे काशीमहायात्रानिरुपणं नाम एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥४१॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥२६७॥ ॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

गुरुचरित्र अध्याय बेचाळीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील बेचाळीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.