गुरुचरित्र अध्याय पंचेचाळीसावा ।४५ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४५(पंचेचाळीसावा)

॥नरहरिकवीश्वर-वरप्राप्ति॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक विनवी सिद्धासी । मागें कथा निरोपिलीसी । नंदीनामा कवि ऐसी । दुसरा आणिक आला म्हणोनि ॥ १	नामधारकाने सिद्धमुनींना विनंती केली, "स्वामी, आपण मागे नंदी नावाच्या कवीची कथा सांगितली. पण आपण असेही म्हणाला होता की दुसरा एक कवी श्रीगुरूंचा शिष्य झाला."
कवणेंपरी झाला शिष्य । तें सांगावें जी आम्हांस । विस्तार करुनि आदिअंतास । कृपा करुनि दातारा ॥ २	"तो दुसरा कवी श्रीगुरूंचा शिष्य कसा झाला? ती कथा मला सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत विस्ताराने सांगा."
सिद्ध म्हणे नामधारका । सांगों तुतें कथा ऐका । आश्चर्य झालें कवतुका । श्रीगुरुचरित्र अति गोड ॥ ३	सिद्धमुनी म्हणाले, "हे नामधारका ऐक, श्रीगुरूंचे चरित्र अत्यंत गोड आणि आश्चर्यकारक आहे, ते मी तुला सांगतो."
गाणगापुरीं असतां गुरु । ख्याती झाली अपरांपरु । लोक येती थोरथोरु । भक्त बहुत जाहले ॥ ४	श्रीगुरु गाणगापुरात असताना त्यांची कीर्ती सर्वदूर पसरली होती. मोठे मोठे विद्वान लोक त्यांच्या दर्शनाला येऊ लागले आणि त्यांचे भक्त झाले.
नंदीनामा कवि होता । कवित्व केलें अपरिमिता । समस्त लोक शिकती अमृता । प्रकाश झाला चहूं राष्ट्रीं ॥ ५	नंदी कवीने श्रीगुरूंची अनेक स्तोत्रे रचली होती, जी लोक अमृताप्रमाणे आवडीने म्हणत असत. त्यामुळे चहूकडे श्रीगुरूंचा महिमा पसरला.
ऐसे असतां एके दिवसीं देखा । श्रीगुरुसी नेलें भक्तें एका । आपुले घरीं शोभनदायक । म्हणोनि नेलें आपुले ग्रामा ॥ ६	अशा काळात एका भक्ताने मंगल कार्यासाठी श्रीगुरूंना आपल्या गावी येण्याची विनंती केली आणि त्यांना घेऊन गेला.
हिपरगी म्हणिजे ग्रामासी । नेलें आमुचे श्रीगुरुसी । पूजा केली तेथें बहुवसी । समारंभ थोर जाहला ॥ ७	श्रीगुरूंना 'हिपरगी' नावाच्या गावी नेण्यात आले. तिथे त्यांची मोठी पूजा आणि उत्सव साजरा झाला.
तया ग्रामीं शिवालय एक । नाम ‘कल्लेश्वर’ लिंग ऐक । जागृत स्थान प्रख्यात निक । तेथें एक द्विजवर सेवा करी ॥ ८	त्या गावात 'कल्लेश्वर' नावाचे एक अतिशय जागृत शिवमंदिर होते. तिथे एक ब्राह्मण दररोज सेवा करत असे.
तया नाम ‘नरहरी’ । लिंगसेवा बहु करी । आपण असे कवीश्वरी । नित्य करी पांच कवित्वें ॥ ९	त्या ब्राह्मणाचे नाव 'नरहरी' होते. तो मोठा कवी होता आणि रोज कल्लेश्वराची पूजा करून पाच नवीन स्तोत्रे रचून देवाला अर्पण करत असे.
कल्लेश्वरावांचूनि । आणिक नाणी कदा वचनीं । एकचित्तें एकमनीं । शिवसेवा करीतसे ॥ १०	नरहरी हा अत्यंत कडक शिवभक्त होता. कल्लेश्वराशिवाय तो दुसऱ्या कोणाचेही नाव घेत नसे किंवा कोणाची स्तुती करत नसे.
समस्त लोक त्यासी म्हणती । तुझे कवित्वाची असे ख्याति । श्रीगुरुसी कवित्वावरी प्रीति । गुरुस्मरण करीं तूं कांहीं ॥ ११	लोक त्याला म्हणायचे, "अरे, तू इतका मोठा कवी आहेस. श्रीगुरूंना कविता खूप आवडतात, तू त्यांचीही एखादी स्तुती कर."
त्यांसी म्हणे तो नर । कल्लेश्वरासी विकिलें जिव्हार । अन्यत्र देव अपार । नरस्तुति मी न करीं ॥ १२	नरहरी म्हणाला, "मी माझे हृदय कल्लेश्वराला अर्पण केले आहे. जगात कितीही देव किंवा मोठे लोक (नर) असले, तरी मी कोणाचीही स्तुती करणार नाही."
ऐसे बोलोनियां आपण । गेला देवपूजेकारण । पूजा करितां तत्क्षण । निद्रा आली तया द्विजा ॥ १३	असे बोलून तो कल्लेश्वराच्या पूजेला गेला. पूजा करता करता त्याला मंदिरातच झोप लागली.
नित्य पूजा करुनि आपण । कवित्व करी पार्वतीरमणा । ते दिवसीं अपरिमाण । निद्रा आली तया देखा ॥ १४	एरव्ही तो पूजा करून स्तोत्रे रचायचा, पण त्या दिवशी त्याला अनावर झोप आली.
निद्रा केली देवळांत । देखता जाहला स्वप्नांत । लिंगावरी श्रीगुरु बैसत । आपण पूजा करीतसे ॥ १५	स्वप्नात त्याला दिसले की, शिवलिंगाच्या ठिकाणी साक्षात श्रीगुरु (श्रीनृसिंह सरस्वती) बसले आहेत आणि तो त्यांची पूजा करत आहे.
लिंग न दिसे श्रीगुरु असे । आपणासी पुसती हर्षें । नरावरी तुझी भक्ति नसे । कां गा आमुतें पूजितोसि ॥ १६	त्याला स्वप्नात शिवलिंग दिसलेच नाही, फक्त श्रीगुरु दिसले. श्रीगुरु त्याला हसून विचारू लागले, "अरे, तू तर माणसांची (नराची) स्तुती करत नाहीस, मग आता मला का पूजत आहेस?"
षोडशोपचारेंसीं आपण । पूजा करी स्थिर मनीं । ऐसें देखोनियां स्वप्न । जागृत झाला तो द्विज ॥ १७	त्याने स्वप्नातच श्रीगुरूंची षोडशोपचार पूजा केली. त्यानंतर तो जागा झाला.
विस्मय करी आपुले मनीं । म्हणे नरसिंहसरस्वती शिवमुनि । आला असे अवतरोनि । आपण निंदा त्याची केली ॥ १८	त्याला स्वतःच्या वागण्याचा पश्चात्ताप झाला. तो विचार करू लागला, "श्रीनृसिंह सरस्वती हे साक्षात शिवस्वरूप आहेत आणि मी उगाच त्यांची निंदा केली."
हाचि होय सद्गुरु । त्रयमूर्तींचा अवतारु । भेट घ्यावी आतां निर्धारु । म्हणूनि आला श्रीगुरुपाशीं ॥ १९	"हेच साक्षात त्रैमूर्तींचे अवतार आहेत," असा निश्चय करून तो तात्काळ श्रीगुरूंच्या भेटीला निघाला.
आला विप्र लोटांगणेंसीं । येऊनि लागला चरणासी । कृपा करीं गा अज्ञानासी । नेणों तुझें स्वरुप आपण ॥ २०	तो ब्राह्मण श्रीगुरूंकडे आला आणि त्यांच्या चरणी लोटांगण घातले. "स्वामी, मी अज्ञानी आहे, मला क्षमा करा, मी आपले स्वरूप ओळखले नाही."
प्रपंचमाया वेष्टोनि । नोळखें आपण अज्ञानी । तूंचि साक्षात् शिवमुनि । निर्धार जाहला आजि मज ॥ २१	"मी मायेत गुरफटल्यामुळे आपल्याला ओळखू शकलो नाही. आपण साक्षात शिव आहात, याची मला आता खात्री पटली आहे."
कल्लेश्वर कर्पूरगौरु । तूंचि होसी जगद्गुरु । माझें मन झालें स्थिरु । तुझे चरणीं विनटलों ॥ २२	"जो कल्लेश्वर आहे, तोच तू आहेस. आता माझे मन स्थिर झाले असून मी आपल्याला शरण आलो आहे."
तूंचि विश्वाचा आधारु । शरणागता वज्रपंजरु । चरणकमळ वास भ्रमर । ठाकोनि आलों अमृत घ्यावया ॥ २३	"आपण विश्वाचा आधार आहात. आपल्या चरणी भक्तीचे अमृत घेण्यासाठी मी भुंग्याप्रमाणे आलो आहे."
जवळी असतां निधानु । कां हिंडावें रानोरानु । घरा आलिया कामधेनु । दैन्य काय आम्हांसी ॥ २४	"जवळच खजिना असताना मी रानावनात का भटकू? जर कामधेनू स्वतः घरी आली, तर मग गरिबी कशाची?"
पूर्वी समस्त ऋषि देखा । तप करिती सहस्त्र वर्षें निका । तूं न पवसी एकएका । अनेक कष्ट करिताति ॥ २५	"पूर्वी ऋषीमुनी हजारो वर्षे तप करूनही आपल्याला प्रसन्न करू शकत नव्हते."
न करितां तपानुष्ठान । आम्हां भेटलासि तूं निधान । झाली आमुची मनकामना । कल्लेश्वर लिंग प्रसन्न झालें ॥ २६	"पण कोणतेही तप न करता मला साक्षात ईश्वर भेटला आहे. कल्लेश्वराने प्रसन्न होऊन मला आपले दर्शन घडवले."
तूंचि सत्य कल्लेश्वरु । ऐसा माझे मनीं निर्धारु । कृपा करीं गा जगद्गुरु । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ २७	"आपणच खरे कल्लेश्वर आहात, असा माझा ठाम विश्वास आहे." असे म्हणून तो पुन्हा चरणी लागला.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । नित्य आमुची निंदा करिसी । आजि कैसें तुझे मानसीं । आलासी भक्ति उपजोनि ॥ २८	श्रीगुरु थट्टेने म्हणाले, "अरे, तू तर रोज माझी निंदा करायचास. मग आज अचानक तुझ्या मनात ही भक्ती कशी काय निर्माण झाली?"
विप्र म्हणे स्वामियासी । अज्ञान अंधकार आम्हांसी । कैसे भेटाल परियेसी । ज्योतिर्मय न होतां ॥ २९	ब्राह्मण म्हणाला, "स्वामी, मी अज्ञानाच्या अंधारात होतो. जोपर्यंत आपण ज्ञानाचा प्रकाश दाखवला नाही, तोपर्यंत मला आपली ओळख कशी पटणार?"
म्यां कल्लेश्वराची पूजा केली । तेणें पुण्यें आम्हां भेटी लाधली । आजि आम्ही पूजेसी गेलों ते काळीं । लिंगस्थानीं तुम्हांसि देखिलें ॥ ३०	"मी केलेल्या कल्लेश्वराच्या पूजेचे फळ म्हणून मला आपली भेट झाली. आज मला प्रत्यक्ष शिवलिंगात आपले रूप दिसले."
स्वप्नावस्थेंत देखिलें आपण । प्रत्यक्ष भेटले तुझे चरण । स्थिर जाहलें अंतःकरण । मिळवावें शिष्यवर्गांत ॥ ३१	"स्वप्नात आणि आता प्रत्यक्षात आपले दर्शन झाले आहे. आता मला आपला शिष्य म्हणून स्वीकारा."
ऐसे विनवोनि द्विजवर । स्तोत्र करीतसे अपार । स्वप्नीं पूजा षोडशोपचार । तैसें कवित्व केलें देखा ॥ ३२	असे विनवून त्याने श्रीगुरूंची अत्यंत सुंदर स्तुती केली. त्याने स्वप्नात जशी पूजा केली होती, तसेच काव्य त्याने रचले.
मानसपूजेचें विधान । पूजा व्यक्त केली त्याणें । श्रीगुरु म्हणती तत्क्षण । आम्ही स्वप्नरुप लोकांसी ॥ ३३	त्याने रचलेली मानसपूजा ऐकून श्रीगुरु म्हणाले, "आम्ही केवळ लोकांच्या स्वप्नात येतो असे तुला वाटते का?"
प्रत्यक्ष आम्ही असतां देखा । स्वप्नावस्थीं कवित्व ऐका । येणें भक्तें केलें निका । स्वप्नीं भेदूनि समस्त ॥ ३४	श्रीगुरु कौतुकाने म्हणाले, "या भक्ताने स्वप्नात सुद्धा भेदाभेद न ठेवता माझी मनोभावे पूजा केली आहे."
ऐसे म्हणोनि शिष्यांसी । वस्त्रें देती त्या कवीसी । लागला तो श्रीगुरुचरणासी । म्हणे आपण शिष्य होईन ॥ ३५	श्रीगुरूंनी त्याला वस्त्रे देऊन त्याचा सन्मान केला. नरहरी कवी पुन्हा चरणी लागून म्हणाला की मला कायमचा आपला शिष्य करून घ्या.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । कल्लेश्वर श्रेष्ठ आम्हांसी । पूजा करीं गा नित्य त्यासी । आम्ही तेथें सदा वसों ॥ ३६	श्रीगुरु त्याला म्हणाले, "कल्लेश्वर आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहेत. तू त्यांचीच नित्य पूजा करत जा, आम्ही तिथेच वास करतो."
विप्र म्हणे स्वामियासी । प्रत्यक्ष सांडोनि चरणासी । काय पूजा कल्लेश्वरासी । तेथेंही तुम्हांसी म्यां देखिलें ॥ ३७	नरहरी म्हणाला, "स्वामी, तुमचे प्रत्यक्ष चरण सोडून मी दगडाच्या पूजेला का जाऊ? तिथेही मला आता तुमचेच रूप दिसते."
तूंचि स्वामी कल्लेश्वरु । त्रयमूर्तीचा अवतारु । हाचि माझा सत्य निर्धारु । न सोडीं आतां तुझे चरण ॥ ३८	"आपणच साक्षात कल्लेश्वर आणि त्रैमूर्तींचे अवतार आहात. आता मी आपले पाय कधीच सोडणार नाही."
ऐसे विनवोनि स्वामियासी । आला सवें गाणगापुरासी । कवित्वें केलीं बहुवसी । सेवा करीत राहिला ॥ ३९	असे म्हणून तो श्रीगुरूंसोबत गाणगापूरला आला आणि तिथे अनेक स्तोत्रे रचून त्यांची सेवा करू लागला.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । कवीश्वर दोघे श्रीगुरुपाशी । आले येणें रीतीसीं । भक्ति करिती बहुवस ॥ ४०	सिद्धमुनी म्हणाले, "अशा प्रकारे नंदी आणि नरहरी हे दोन्ही श्रेष्ठ कवी श्रीगुरूंचे शिष्य झाले आणि त्यांची भक्ती करू लागले."
म्हणे सरस्वती-गंगाधरु । ज्यासी प्रसन्न होय श्रीगुरु । त्याचे घरीं कल्पतरु । चिंतिलें फळ पाविजे ॥ ४१	सरस्वती गंगाधर म्हणतात, ज्याच्यावर श्रीगुरु प्रसन्न होतात, त्याच्या घरी साक्षात कल्पतरू येतो आणि त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
कथा कवीश्वराची ऐसी । सिद्ध सांगे नामधारकासी । पुढील कथा विस्तारेंसीं । सांगेल सिद्ध नामधारका ॥ ४२	कवीश्वरांची ही कथा सिद्धमुनींनी नामधारकाला सांगितली. यापुढील कथाही ते सविस्तर सांगणार आहेत.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे नरहरिकवीश्वर-वरप्राप्ति नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४५॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या ४२ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय सेहेचाळीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील सेहेचाळीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.