गुरुचरित्र अध्याय सेहेचाळीसावा ।४६ वा । मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४६(सेहेचाळीसावा)

॥अष्‍टस्वरुपधारणं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढें कथा वर्तली कैसी । तें विस्तारोनि सांगावें आम्हांसी । कृपा करीं गा दातारा ॥ १	नामधारक सिद्धमुनींना विचारतात, "स्वामी, यापुढे कोणती कथा घडली? ती मला कृपा करून विस्ताराने सांगा."
सिद्ध म्हणे श्रीमंता । ऐकेन म्हणसी गुरुचरित्रा । तुज होतील पुत्रपौंत्रा । सदा श्रियायुक्त तूं होसी ॥ २	सिद्धमुनी म्हणाले, "हे भाग्यवाना, तू हे गुरुचरित्र ऐकत आहेस, त्यामुळे तुला पुत्र-पौत्र आणि अखंड लक्ष्मीची प्राप्ती होईल."
सांगो आतां एक विचित्र । जेणें होतील पतित पवित्र । ऐसें असे श्रीगुरुचरित्र । तत्परेंसीं परियेसा ॥ ३	"आता मी तुला एक अद्भूत कथा सांगतो, जिच्या श्रवणाने पापी लोकही पवित्र होतात. ती लक्षपूर्वक ऐक."
गाणगापुरीं असतां श्रीगुरु । सण आला दिपवाळी थोरु । शिष्य आले पाचारुं । आपुले घरीं भिक्षेसी ॥ ४	श्रीगुरु गाणगापुरात असताना दिवाळीचा मोठा सण आला. तेव्हा त्यांचे सात शिष्य त्यांना आपापल्या घरी भिक्षेसाठी आमंत्रण द्यायला आले.
सप्त शिष्य बोलाविती । एकाहूनि एक प्रीतीं । सातै जण पायां पडती । यावें आपुले घरासी ॥ ५	ते सातही शिष्य अत्यंत प्रेमाने श्रीगुरूंच्या पाया पडले आणि प्रत्येकाने विनंती केली की, "स्वामी, दिवाळीसाठी आपण माझ्या घरी यावे."
एकएक ग्राम एकेकासी । श्रीगुरु म्हणती तयासी । समस्तांच्या घरीं यावें कैसी । तुम्ही आपणचि विचारा ॥ ६	ते सातही शिष्य वेगवेगळ्या गावचे होते. श्रीगुरु त्यांना म्हणाले, "मी एकटा तुमच्या सात जणांच्या घरी एकाच वेळी कसा येऊ शकेन? तुम्हीच विचार करा."
तुम्हीं वांटा आपणियांत । कवणाकडे निरोप होत । तेथें आम्हीं जाऊं म्हणत । शिष्याधीन आम्ही असों ॥ ७	"तुम्ही आपसात ठरवा की मी कोणाकडे जावे. मी शिष्यांच्या अधीन आहे, तुम्ही सांगाल तिथे मी येईन."
आपणांत आपण पुसती । समस्त आपण नेऊं म्हणती । एकमेकांत झगडती । आपुला स्वामी म्हणोनियां ॥ ८	शिष्य आपसात चर्चा करू लागले, पण प्रत्येकजण म्हणू लागला की स्वामी माझ्याच घरी येतील. त्यावरून त्यांच्यात प्रेमळ वाद (झगडणे) सुरू झाला.
श्रीगुरु वारिती तयासी । तुम्ही भांडतां कासयासी । आम्ही एक गुरु सातांसी । एका घरीं येऊं म्हणती ॥ ९	श्रीगुरूंनी त्यांना थांबवले आणि विचारले, "तुम्ही का भांडत आहात? मी तर एकच आहे, मग सर्वाकडे कसा येणार?"
ऐसें वचन ऐकोनि । समस्त विनविती कर जोडूनि । स्वामी प्रपंच न पहावा नयनीं । समर्थ-दुर्बळ म्हणों नये ॥ १०	शिष्य हात जोडून म्हणाले, "स्वामी, आमची गरिबी किंवा श्रीमंती पाहू नका. आम्हाला समर्थ किंवा दुर्बळ समजू नका."
समस्तांसी पहावें समान । न विचारावें न्यून पूर्ण । उपेक्षिसी दुर्बळ म्हणोन । गंगाप्रवेश करुं आम्ही ॥ ११	"आम्हा सर्वांना समान माना. जर आपण गरीब म्हणून कोणाकडे गेला नाहीत, तर आम्ही गंगेत उडी देऊन प्राण देऊ."
विदुराचिया घरासी । श्रीकृष्ण जाय भक्तींसीं । राजा-कौरवमंदिरासी । नवचे तो भक्तवत्सल ॥ १२	"भगवान श्रीकृष्ण दुर्योधनाचा राजवाडा सोडून विदुरजींच्या घरी गेले होते, कारण ते भक्तवत्सल आहेत."
आम्ही समस्त तुमचे दास । कोणासी न करावें उदास । जो निरोप द्याल आम्हांस । तोचि आपण करुं म्हणती ॥ १३	"आम्ही सर्व आपले दास आहोत, कोणालाही निराश करू नका. आपण जो आदेश द्याल तो आम्ही मानू."
ऐसें म्हणोनियां समस्त । करिती साष्टांग दंडवत । समस्त आम्हां पहावें म्हणत । विनविताति श्रीगुरुसी ॥ १४	असे म्हणून त्यांनी साष्टांग नमस्कार केला आणि 'आम्हा सर्वांवर कृपा करा' अशी विनवणी केली.
श्रीगुरु म्हणती समस्तांसी । येऊं तुमच्या घरासी । चिंता न धरावी मानसीं । भाक आमुची घ्या म्हणती ॥ १५	शेवटी श्रीगुरु म्हणाले, "ठीक आहे, मी तुमच्या सर्वांच्या घरी येईन. काळजी करू नका, हे माझे तुम्हाला वचन आहे."
ऐसें ऐकोनि श्रीगुरुवचन । विनविताति सातै जण । समस्तां आश्वासितां येऊं म्हणोन । कवणें करावा भरंवसा ॥ १६	शिष्यांना प्रश्न पडला, "स्वामी तर एकच आहेत आणि सात ठिकाणी येण्याचे वचन देत आहेत, हे कसे शक्य आहे?"
श्रीगुरु मनीं विचारिती । अज्ञानी लोक नेणती । तयां सांगावें एकांतीं । एकेकातें बोलावूनि ॥ १७	श्रीगुरूंनी मनात विचार केला की हे अज्ञानी लोक माझा महिमा जाणत नाहीत. मग त्यांनी एकेका शिष्याला एकांतात बोलावले.
जवळी बोलावूनि एकासी । कानीं सांगती तयासी । आम्ही येतों तुझे घरासी । कोणापुढें न सांगावें ॥ १८	एका शिष्याला जवळ घेऊन त्याच्या कानात सांगितले, "मी फक्त तुझ्याच घरी येणार आहे, पण हे कोणालाही सांगू नकोस."
ऐसी भाक तयासी देती । उठोनि जाईं गांवा म्हणती । दुजा बोलावूनि एकांतीं सांगती । येऊं तुझ्या घरासी ॥ १९	असे वचन देऊन त्याला गावी पाठवले. मग दुसऱ्या शिष्याला बोलावून त्यालाही तेच सांगितले.
ऐसें सांगोनि तयासी । पाठविलें ग्रामासी । बोलावूनि तिसरेयासी । तेणेंचि रीतीं सांगती ॥ २०	अशा प्रकारे तिसऱ्याला आणि मग सातही जणांना एकांतात बोलावून 'मी तुझ्याच घरी येणार' असे सांगून रवाना केले.
ऐसें सातै जण देखा । समजावोनि गुरुनायका । पाठविले तेणेंचिपरी ऐका । महदाश्चर्य वर्तलें ॥ २१	सातही जणांना निरोप दिल्यावर एक मोठे आश्चर्य घडले, ते ऐका.
एकमेकां न सांगत । गेले सातही भक्त । श्रीगुरु आले मठांत । अतिविनोद प्रवर्तला ॥ २२	एकमेकांना काहीही न सांगता सातही भक्त आपापल्या गावी गेले. इकडे श्रीगुरु मठात परतले, तिथे एक वेगळीच लीला घडली.
ग्रामांतील भक्तजन । हे व्यवस्था ऐकोन । विनविताति कर जोडोन । आम्हां सांडोनि जातां स्वामी ॥ २३	गावातील लोकांना समजले की स्वामी बाहेरगावी जाणार आहेत, तेव्हा तेही धावत आले आणि म्हणाले, "स्वामी, आम्हाला सोडून जाऊ नका."
त्यांसी म्हणती श्रीगुरुमूर्ति । आम्ही राहिलों जाणा चित्तीं । न करावी मनीं खंती । आम्ही असों येथेंचि ॥ २४	श्रीगुरु गावकऱ्यांना म्हणाले, "तुम्ही वाईट वाटून घेऊ नका, मी इथेच मठात आहे, मी कुठेही जाणार नाही."
ऐसें बोलतां संतोषीं । जवळीं होऊं आली निशी । दिवाळीची त्रयोदशी । रात्रीं मंगळस्नान करावें ॥ २५	असे म्हणता म्हणता दिवाळीची धनत्रयोदशी आली. रात्री अभ्यंगस्नानाची वेळ झाली.
आठरुप झाले आपण । अपार महिमा नारायण । सात ठायींही गेले आपण । गाणगापुरीं होतेचि ॥ २६	तेव्हा साक्षात नारायण स्वरूप श्रीगुरूंनी आठ रूपे धारण केली! सात रूपांनी ते सात शिष्यांच्या घरी गेले आणि आठव्या रूपाने ते गाणगापुरात मठात राहिले.
ऐसी दिपवाळी जाहली । समस्तां ठायीं पूजा घेतली । पुनः तैसेचि व्यक्त जाहले । गौप्यरुपें कोणी नेणें ॥ २७	सातही ठिकाणी त्यांनी भिक्षा स्वीकारली आणि पूजा करून घेतली. दिवाळी संपल्यावर ते पुन्हा मूळ रूपात गाणगापुरात प्रकट झाले. ही त्यांची गुप्त लीला कोणालाही समजली नाही.
कार्तिकमासीं पौर्णिमेसी । करावया दीपाराधनेसी । समस्त भक्त आले दर्शनासी । गाणगाग्रामीं श्रीगुरुजवळी ॥ २८	कार्तिकी पौर्णिमेला दीपाराधनेसाठी ते सातही शिष्य आणि इतर भक्त गाणगापूरला श्रीगुरूंच्या दर्शनासाठी आले.
समस्त नमस्कार करिती । भेटीं दहावे दिवसीं म्हणती । एकमेकातें विचारिती । म्हणती आपले घरीं गुरु होते ॥ २९	प्रत्येक शिष्य म्हणू लागला, "स्वामी दिवाळीत दहा दिवस माझ्याकडेच होते." हे ऐकून सर्वजण एकमेकांकडे आश्चर्याने पाहू लागले.
एक म्हणती सत्य मिथ्या । समस्त शिष्य खुणा दावित । आपण दिल्हें ऐसें वस्त्र । तें गा श्रीगुरुजवळी असे ॥ ३०	कोणाला वाटे हे खरे की खोटे? पण शिष्यांनी त्यांनी दिलेली वस्त्रे श्रीगुरूंच्या अंगावर पाहिली, तेव्हा त्यांची खात्री पटली.
समस्त जाहले तटस्थ । ग्रामलोक त्यासी असत्य म्हणत । आमुचे गुरु येथेंचि होते । दिपवाळी येथेंचि केली ॥ ३१	गावकरी म्हणू लागले, "अरे, हे शक्य नाही! गुरुदेव तर संपूर्ण दिवाळीत इथेच मठात होते, आम्ही त्यांना रोज पाहिले आहे."
विस्मय करिती सकळही जन । म्हणती होय हा त्रैमूर्ति आपण । अपार महिमा नारायण । अवतार होय श्रीहरीचा ॥ ३२	सर्व लोक थक्क झाले. त्यांना खात्री पटली की हे साक्षात दत्तप्रभू (त्रैमूर्ती) असून श्रीहरीचे अवतार आहेत.
ऐसे म्हणोनि भक्त समस्त । नानापरी स्तोत्र करीत । न कळे महिमा तुझी म्हणत । वेदमूर्ति श्रीगुरुनाथा ॥ ३३	सर्व भक्तांनी श्रीगुरूंची स्तुती केली. "स्वामी, आपला महिमा अगाध आहे, तो कोणालाही पूर्णपणे कळणे शक्य नाही."
तूंचि विश्वव्यापक होसी । महिमा न कळे आम्हांसी । काय वर्णावें श्रीचरणासी । त्रैमूर्ति तूंचि एक ॥ ३४	"आपणच विश्वव्यापी आहात. आपल्या चरणांचे काय वर्णन करावे? आपणच साक्षात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश आहात."
ऐसी नानापरी स्तुति करिती । दीपाराधना अतिप्रीतीं । ब्राह्मणभोजन करविती । महानंद भक्तजना ॥ ३५	भक्तांनी मोठ्या आनंदाने दीपाराधना केली आणि ब्राह्मणभोजन घालून श्रीगुरूंची सेवा केली.
श्रीगुरुमहिमा ऐसी ख्याति । सिद्ध सांगे नामधारकाप्रती । भूमंडळीं झाली ख्याति । श्रीनृसिंहसरस्वतीची ॥ ३६	सिद्धमुनींनी नामधारकाला सांगितले की, अशा प्रकारे श्रीनृसिंह सरस्वतींची कीर्ती संपूर्ण पृथ्वीवर पसरली.
म्हणें सरस्वती-गंगाधरु । जवळी असतां कल्पतरु । नोळखिती जन अंध-बधिरु । वायां कष्टती दैन्यवृत्तीं ॥ ३७	सरस्वती गंगाधर म्हणतात की, आपल्या जवळ साक्षात कल्पतरू (श्रीगुरु) असताना अज्ञानी लोक त्यांना ओळखत नाहीत आणि दारिद्र्यात कष्ट भोगतात.
भजा भजा हो श्रीगुरुसी । जें जें काम्य तुमचे मानसीं । साध्य होईल त्वरितेसीं । आम्हां प्रचीति आली असे ॥ ३८	"श्रीगुरूंची मनोभावे भक्ती करा. तुमच्या मनातील सर्व इच्छा त्वरित पूर्ण होतील, याचा अनुभव आम्हाला आला आहे."
अमृत पान करावयासी । अनुमान पडे मूर्खासी । ज्ञानवंत भक्तजनांसी । नामामृत श्रीगुरुचें ॥ ३९	"मूर्ख लोक शंका घेतात, पण ज्ञानवान भक्तांसाठी श्रीगुरूंचे नाव हे साक्षात अमृतासमान आहे."
श्रीगुरुसेवा करा हो करा । मारीतसे मी डांगोरा । संमत असे वेदशास्त्रां । गुरु तोचि त्रैमूर्ति ॥ ४०	"मी ओरडून सांगत आहे की श्रीगुरूंची सेवा करा. वेद-शास्त्रेही हेच सांगतात की गुरु हेच साक्षात त्रैमूर्ती आहेत."
गुरुवेगळी गति नाहीं । वेदशास्त्रें बोलतीं पाहीं । जे निंदिती नरदेहीं । सूकरयोनीं जन्मती ॥ ४१	"गुरूशिवाय गती नाही. वेद-शास्त्रेही हेच सांगतात. जे लोक गुरूंची निंदा करतात, त्यांना पुढच्या जन्मी डुक्कर म्हणून जन्म घ्यावा लागतो."
तुम्ही म्हणाल भज ऐसी । आपुले इच्छेनें लिहिलेंसी । वेदशास्त्र-संमतेसीं । असेल तरी अंगीकारा ॥ ४२	"हे मी स्वतःच्या मनाने लिहीत नाही, तर वेद-शास्त्रांच्या संमतीने सांगत आहे, तरी याचा स्वीकार करा."
संसारसागर धुरंधर । उतरावया पैलपार । आणिकाचा निर्धार । नव्हे गुरुवांचोनि ॥ ४३	"हा अथांग संसारसागर पार करण्यासाठी गुरूंच्या कृपाप्रसादाशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही."
निर्जळ संसार-अरण्यांत । पोई घातली असे अमृत । सेवा सेवा तुम्ही समस्त । अमरत्व त्वरित होईल ॥ ४४	"या रुक्ष संसारात गुरुचरित्र ही अमृताची पोई (पाणी पिण्याची जागा) आहे. तिचे सेवन करा, तुम्हाला अमरत्व लाभेल."
श्रीगुरु नृसिंहसरस्वती । अवतरला असे त्रयमूर्ति । गाणगाग्रामीं वास करिती । आतां असे प्रत्यक्ष ॥ ४५	श्रीनृसिंह सरस्वती हे साक्षात त्रैमूर्ती अवतार असून ते गाणगापुरात प्रत्यक्ष वास करत आहेत.
जे जे जाती तया स्थाना । तात्काळ होय मनकामना । कांहीं न करावें अनुमाना । प्रत्यक्ष देव तेथें असे ॥ ४६	"जे लोक त्या स्थानी (गाणगापूर) जातात, त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात. मनात कोणताही संशय धरू नका, तिथे प्रत्यक्ष देव आहे."
आमी सांगतों तुम्हांसी हित । प्रशस्त झालिया तुमचें चित्त । गाणगापुरा जावें त्वरित । म्हणे सरस्वती-गंगाधर ॥ ४७	सरस्वती गंगाधर म्हणतात, "तुमचे कल्याण व्हावे असे वाटत असेल, तर त्वरित गाणगापूरला जाऊन श्रीगुरूंचे दर्शन घ्या."
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे अष्‍टस्वरुपधारणं नाम षट्‌चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४६॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या ४७ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय सत्तेचाळीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील सत्तेचाळीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.