गुरुचरित्र अध्याय सत्तेचाळीसावा ।४७ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४७(सत्तेचाळीसावा)

॥शूद्रवरप्रदानं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । अपूर्व एक कथा वर्तली परियेसीं । श्रीगुरुचरित्र अतिकवतुकेंसीं । परम पवित्र ऐक पां ॥ १	सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणतात, "एक अत्यंत अद्भूत आणि पवित्र कथा घडली आहे, ती तू अत्यंत आवडीने ऐक."
गाणगापुरीं असतां श्रीगुरु । ख्याति जाहली अपारु । भक्त होता एक शूद्रु । नाम तया ‘पर्वतेश्वर’ ॥ २	श्रीगुरु गाणगापुरात असताना त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती. तिथे 'पर्वतेश्वर' नावाचा एक शूद्र जातीचा भक्त राहत असे.
त्याच्या भक्तीचा प्रकारु । सांगेन ऐका मन स्थिरु । भक्ति केली श्रीगुरु । कायावाचामनेंकरुनि ॥ ३	"त्याने श्रीगुरूंची भक्ती काया-वाचा-मनाने कशी केली, ते मी तुला सांगतो, तू मन स्थिर करून ऐक."
श्रीगुरु नित्य संगमासी । जात असती अनुष्ठानासी । मार्गीं तो शूद्र परियेसीं । आपुले शेतीं उभा असे ॥ ४	श्रीगुरु रोज अनुष्ठानासाठी संगमावर जात असत. त्यांच्या वाटेतच त्या शूद्राचे शेत होते आणि तो तिथे उभा असायचा.
श्रीगुरुतें नित्य देखोनि । येई धांवत शेतांतूनि । साष्टांगीं नमन करुनि । पुनरपि जाय आपुले स्थाना ॥ ५	श्रीगुरूंना पाहताच तो शेतातून धावत यायचा, त्यांना साष्टांग नमस्कार करायचा आणि पुन्हा आपल्या कामाला जायचा.
माध्यान्हकाळीं मठासी । येतां मागुती नमस्कारी परियेसीं । ऐसें किती दिवसवर्षीं । शूद्र भक्ति करीतसे ॥ ६	दुपारी श्रीगुरु मठात परत येत असतानाही तो त्यांना नमस्कार करायचा. असे अनेक वर्षे तो नियमाने करत होता.
श्रीगुरु तयासी न बोलती । नमन केलिया उगीच असती । येणेंविधि बहु काळ क्रमिती । आला शूद्र नमस्कारा ॥ ७	श्रीगुरु सुरुवातीला त्याच्याशी काहीच बोलत नसत, तो नमस्कार करून निघून जायचा. असा बराच काळ गेला.
नमन करितां शूद्रासी । पुसती श्रीगुरु संतोषीं । कां रे नित्य कष्टतोसी । आड पडतोसी येऊनियां ॥ ८	एके दिवशी तो नमस्कार करत असताना श्रीगुरु त्याला प्रसन्न होऊन म्हणाले, "अरे, तू रोज कशाला कष्ट घेतोस आणि माझ्या वाटेत आडवा पडून नमस्कार करतोस?"
तुझे मनीं काय वासना । सांगे त्वरित विस्तारुन । शूद्र विनवी कर जोडून । शेत आपुलें पिकावें ॥ ९	"तुझ्या मनात काय इच्छा आहे, ती मला नीट सांग." शूद्र हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, फक्त माझे शेत चांगले पिकावे, एवढीच इच्छा आहे."
श्रीगुरु पुसती तयासी । काय पेरिलें तुझ्या शेतासी । शूद्र म्हणे यावनाळ बहुवसी । पीक जाहलें तुझे धर्में ॥ १०	श्रीगुरूंनी विचारले, "तू शेतात काय पेरले आहेस?" तो म्हणाला, "मी सातू (ज्वारी/यावनाळ) पेरले आहे आणि आपल्या कृपेने पीक खूप छान आले आहे."
तुम्हांसी नित्य नमन करितां । पीक दिसे अधिकता । पोटरें येतील आतां । आतां तुझेनि धर्में जेवूं ॥ ११	"आपल्याला रोज नमस्कार केल्यामुळे पीक जोमाने वाढले आहे. आता त्याला कणसे येतील आणि आपल्या कृपेने आमचे पोट भरेल."
स्वामी यावें शेतापाशीं । पहावें अमृतदृष्टींसीं । तूं समस्तां प्रतिपाळिसी । शूद्र म्हणोनि नुपेक्षावें ॥ १२	"स्वामी, एकदा माझ्या शेतावर या आणि आपल्या अमृतदृष्टीने पिकाकडे पहा. आपण सर्वांचे पालनकर्ता आहात, मी शूद्र आहे म्हणून माझी उपेक्षा करू नका."
श्रीगुरु गेले शेतापाशीं । पाहूनि म्हणती त्या शूद्रासी । सांगेन तुज जरी ऐकसी । विश्वास होईल बोलाचा ॥ १३	श्रीगुरु त्याच्या शेतावर गेले आणि त्याला म्हणाले, "मी तुला एक गोष्ट सांगेन, जर तुझा माझ्या शब्दावर विश्वास असेल तरच ती कर."
जें सांगेन तुज एक वाक्येंसीं । जरी भक्तीनें अंगीकारिसी । तरीच सांगूं परियेसीं । एकोभावें त्वां करावें ॥ १४	"मी जे सांगेन ते तू एकाग्र चित्ताने आणि पूर्ण श्रद्धेने पाळले पाहिजेस."
शूद्र विनवी स्वामियासी । गुरुवाक्य कारण आम्हांसी । दुसरा भाव मजपाशीं । नाहीं स्वामी म्हणतसे ॥ १५	शूद्र म्हणाला, "स्वामी, माझ्यासाठी आपले वाक्यच सर्वस्व आहे. माझ्या मनात दुसरा कोणताही विचार नाही."
मग निरोपिती श्रीगुरु त्यासी । आम्ही जातों संगमासी । परतोनि येऊं माध्यान्हेसी । तंव सर्व पीक कापावें ॥ १६	मग श्रीगुरु त्याला म्हणाले, "आम्ही आता संगमावर जातो. दुपारी परत येईपर्यंत तू हे सर्व उभे पीक कापून टाक."
ऐसें सांगोनि शूद्रासी । श्रीगुरु गेले संगमासी । शूद्र विचार करी मानसीं । गुरुवाक्य मज कारण ॥ १७	असे सांगून श्रीगुरु निघून गेले. शूद्राने विचार केला की गुरूंची आज्ञा हीच माझ्यासाठी प्रमाण आहे.
शीघ्र आला ग्रामांत । अधिकारियासी विनवीत । खंडोनि द्यावें आपलें शेत । गत संवत्सराप्रमाणें देईन धान्य ॥ १८	तो लगेच गावात गेला आणि जमीनदाराला (अधिकारी) म्हणाला, "माझ्या शेताचा सारा/खंड ठरवून टाका, मी गेल्या वर्षीपेक्षा जास्त धान्य देईन."
अधिकारी म्हणती त्यासी । पीक जाहलें बहु शेतासी । म्हणोनि गुतका मागतोसी । अंगीकार न करूं जाण ॥ १९	अधिकारी म्हणाले, "तुझ्या शेतात यंदा खूप पीक आले आहे, म्हणून तू आताच वाटा ठरवायला बघतोयस? आम्ही तुझे म्हणणे ऐकणार नाही."
नानाप्रकारें विनवी त्यासी । द्विगुण देईन गतसंवत्सरासी । अंगीकारिलें संतोषीं । वचनपत्र लिहूनि घेती ॥ २०	त्याने विनवणी करून सांगितले की, "मी गेल्या वर्षीच्या दुप्पट धान्य देईन." तेव्हा अधिकाऱ्यांनी आनंदाने तसे लिहून घेतले.
आपण अभयपत्र घेऊनि । लोक मिळवोनि तत्क्षणीं । गेला शेता संतोषोनि । कापीन म्हणे वेगेंसीं ॥ २१	करारपत्र खिशात घालून तो काही माणसे घेऊन शेतावर आला आणि उभे पीक कापायला सुरुवात केली.
कापूं आरंभिलें पिकासी । स्त्री-पुत्र वर्जिती त्यासी । पाषाण घेऊनि स्त्री-पुत्रांसी । मारुं आला तो शूद्र ॥ २२	भरघोस आलेले उभे पीक कापताना पाहून त्याची पत्नी व मुले ओरडू लागली. पण तो त्यांना दगड घेऊन मारायला धावला.
समस्तांतें मारी येणेंपरी । पळत आलीं गांवाभीतरी । आड पडती राजद्वारीं । “पिसें लागलें पतीसी ॥ २३	तो कोणाचेच ऐकेना, म्हणून त्याची मुले-बायको गावात पळाली आणि अधिकाऱ्यांकडे जाऊन रडू लागली की, "आमच्या माणसाला वेड लागले आहे!"
पीक होतें बहुवसीं । कापूनि टाकितो मूर्खपणेंसीं । वर्जितां पहा आम्ही त्यासी । पाषाण घेउनि मारी तो ॥ २४	"इतके सुंदर पीक आले असताना तो मूर्खासारखा ते कापून टाकतोय आणि आम्ही अडवायला गेलो तर आम्हाला मारायला येतोय."
संन्यासी यतीश्वराच्या बोलें । पीक सर्वही कापिलें । आमुचें जेवितें भाण गेलें । आणिक मासां भक्षितों आम्ही”॥ २५	"त्या संन्याशाच्या (श्रीगुरूंच्या) सांगण्यावरून त्याने पीक नष्ट केले. आता आम्ही काय खाणार? उपासमारीची वेळ आली आहे."
अधिकारी म्हणती तयांसी । कापीना कां आपुल्या शेतासी । पत्र असे आम्हांपाशीं । गतवत्सरेसीं द्विगुण द्यावें ॥ २६	अधिकारी म्हणाले, "तो त्याचे शेत कापतोय तर आमचे काय जाते? आमच्याकडे लेखी करार आहे, तो आम्हाला दुप्पट धान्य देणारच आहे."
वर्जावया माणसें पाठविती । नायके शूद्र कवणें गतीं । शूद्र म्हणे जरी अधिकारी भीती । पेंवीं धान्य असें तें देईन ॥ २७	तरीही अधिकाऱ्यांनी त्याला थांबवायला माणसे पाठवली. शूद्र म्हणाला, "जर अधिकाऱ्यांना शंका असेल, तर माझ्या कोठारातले जुने धान्य त्यांनी आताच नेऊन ठेवावे."
जावोनि सांगती अधिकारियासी । आम्हीं सांगितलें त्या शूद्रासी । त्यानें सांगितलें तुम्हांसी । विनोद असे परियेसा ॥ २८	लोकांनी अधिकाऱ्यांना सांगितले की तो शूद्र कोणाचेही ऐकायला तयार नाही आणि त्याने ही उत्तर दिले आहे.
जरी भीतील अधिकारी । तरी धान्य देईन आतांचि घरीं । गुरें बांधीन त्यांचे द्वारीं । पत्र आपण दिलें असे ॥ २९	"मी माझे घर-दार, गुरे-ढोरे सर्व गहाण ठेवायला तयार आहे, पण पिकाचे मी काय करावे हा माझा प्रश्न आहे."
अधिकारी म्हणती तयासी । आम्हां चिंता असे कायसी । पेंवें ठाउकीं असतीं आम्हांसी । धान्य असे अपार ॥ ३०	अधिकाऱ्यांनी विचार केला की याचे आधीचे धान्य साठवलेले आहेच, त्यामुळे आपले नुकसान होणार नाही.
इतुकें होतां शूद्र देखा । पीक कापिलें मनःपूर्वका । उभा असे मार्गीं ऐका । श्रीगुरु आले परतोनि ॥ ३१	तोपर्यंत त्या शूद्राने सर्व पीक कापून टाकले. तो वाटेवर उभा राहिला आणि श्रीगुरु संगमावरून परत आले.
नमन करुनि श्रीगुरुसी । शेत कापिलें दाविलें त्यांसी । श्रीगुरुनाथ म्हणती तयासी । वायां कापिलें म्हणोनि ॥ ३२	त्याने नमस्कार करून कापलेले शेत दाखवले. श्रीगुरु हसून म्हणाले, "अरे, तू खरंच पीक कापले? मी तर सहज गंमत म्हणून म्हटले होते!"
विनोदें तुज सांगितलें । तुवां निर्धारें कापिलें । म्हणे तुमचें वाक्य भलें । तेंचि कामधेनु मज ॥ ३३	"मी थट्टेने सांगितले आणि तू ते कापून टाकले?" शूद्र म्हणाला, "स्वामी, आपले शब्दच माझ्यासाठी कामधेनू आहेत."
ऐसें ऐकोनि श्रीगुरु म्हणती । निर्धार असेल तुझे चित्तीं । होईल अत्यंत फळश्रुती । चिंता न करीं म्हणोनियां ॥ ३४	श्रीगुरु म्हणाले, "जर तुझा इतका ठाम विश्वास आहे, तर तुला याचे खूप मोठे फळ मिळेल, काळजी करू नकोस."
ऐसें सांगोनि श्रीगुरुनाथ । आले आपण ग्रामांत । सवें शूद्र असे येत । आपुले घराप्रती गेला ॥ ३५	श्रीगुरु मठात आले आणि तो शूद्र आपल्या घरी गेला.
पुसावया लोक येती समस्त । होतसे त्याचे घरीं आकांत । स्त्री-पुत्र सर्व रुदन करीत । म्हणती आमुचा ग्रास गेला ॥ ३६	त्याच्या घरी लोकांची गर्दी झाली, बायको-मुले रडत होती, "आता आपण काय खायचे?"
शूद्र समस्तां संबोखी । न करीं चिंता रहा सुखी । गुरुसोय नेणिजे मूर्खीं । कामधेनु असे वाक्य त्यांचें ॥ ३७	शूद्राने सर्वांना समजावले, "काळजी करू नका. तुम्हाला गुरूंचे महत्त्व कळत नाही, त्यांचे बोलणे कधीही खोटे ठरत नाही."
एकेकाचे सहस्त्रगुण । अधिक लाभाल तुम्ही जन । स्थिर करा अंतःकरण । हानि नव्हे मी जाणें ॥ ३८	"एका दाण्याच्या बदल्यात हजारो पटीने आपल्याला लाभ होईल, हे लक्षात ठेवा."
नर म्हणतां तुम्ही त्यासी । शिवमुनि असे भरंवसीं । असेल कारण पुढें आम्हांसी । म्हणोनि निरोपिलें ऐसें मज ॥ ३९	"तुम्ही त्यांना फक्त माणूस समजता, पण ते साक्षात शिव आहेत. त्यांनी हे पीक कापायला लावले, त्यामागे नक्कीच काहीतरी कारण असेल."
श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य कैंचें असे त्यासी । निधान जोडलें आम्हांसी । म्हणोनि तो शूद्र सांगतसे ॥ ४०	"ज्याच्यावर गुरूंची कृपा असते, त्याच्याकडे गरीबी कशी राहील? मला तर मोठा खजिना सापडला आहे."
नानापरीनें स्त्री-पुत्रांसी । संबोखीतसे शूद्र अति हर्षीं । इष्टवर्ग बंधुजनासी । येणेंचि रीतीं सांगतसे ॥ ४१	त्याने आपल्या पत्नीला, मुलांना आणि नातेवाईकांना मोठ्या आनंदाने धीर दिला.
समस्त राहिले निवांत । ऐसे आठ दिवस क्रमीत । वारा वाजला अति शीत । ग्रामींचें पीक नासलें ॥ ४२	आठ दिवस गेल्यानंतर अचानक अत्यंत कडाक्याची थंडी पडली आणि गारठा वाढल्यामुळे गावातील उभे पीक करपून गेले.
समस्त राष्ट्रींचें पीक देखा । शीतें नासलें सकळिका । पर्जन्य पडिला अकाळिका । मूळनक्षत्रीं परियेसा ॥ ४३	कडाक्याच्या थंडीमुळे आणि अवेळी पडलेल्या पावसामुळे सर्वांचे पीक वाया गेले.
ग्राम राहिला पिकेंवीण । शूद्रशेत वाढलें दशगुण । वाढले यावनाळ सगुण । एकेका अकरा फरगडेंसीं ॥ ४४	सर्वांचे पीक गेले, पण त्या शूद्राने कापलेल्या पिकाच्या मुळांतून पुन्हा जोमाने फुटवे आले आणि ते पीक दसपटीने वाढले. एका एका झाडाला अकरा-अकरा कणसे आली!
पीक झालें अत्यंत । समस्त लोक विस्मय करीत । देश राहिला स्वभावें दुष्कृत । महदाश्चर्य जहालें देखा ॥ ४५	इतके प्रचंड पीक आले की सर्व लोक थक्क झाले. हा एक मोठा चमत्कारच होता.
ते शूद्रस्त्री संतोषोनि । शेता आली पूजा घेऊनि । अवलोकीतसे आपुले नयनीं । महानंद करीतसे ॥ ४६	ती पत्नी, जी आधी रडत होती, ती आता आनंदात शेतावर आली आणि तिने पिकाची पूजा केली.
येऊनि लागे पतीचे चरणीं । विनवीतसे कर जोडूनि । बोले मधुर करुणावचनीं । क्षमा करणें म्हणतसे ॥ ४७	तिने पतीच्या पाया पडून क्षमा मागितली.
अज्ञानमदें अति वेष्टिलें । नेणतां तुम्हांसी अति निंदिलें । श्रीगुरु कैंचा काय ऐसें म्हणितलें । क्षमा करणें प्राणेश्वरा ॥ ४८	"मी अज्ञानामुळे आपल्याला आणि श्रीगुरूंना खूप बोलले, मला क्षमा करा."
ऐसें पतीसी विनवोनि । शेतींचे पांडवांसी पूजोनि । विचार करिती दोघेजणी । श्रीगुरुदर्शना जावें आतां ॥ ४९	मग त्या दोघांनी मिळून श्रीगुरूंच्या दर्शनाला जाण्याचे ठरवले.
म्हणोनि सर्व आयतीसीं । पूजों आलीं श्रीगुरुसी । स्वामी पुसती तयांसी । काय वर्तमान म्हणोनियां ॥ ५०	त्यांनी श्रीगुरूंची मनोभावे पूजा केली. श्रीगुरूंनी विचारले, "काय म्हणतेय तुझे शेत?"
दोघेंजण स्तोत्र करिती । जय जया शिवमुनि म्हणती । कामधेनु कुळदैवती । तूंचि आमुचा देवराया ॥ ५१	दोघेही श्रीगुरूंची स्तुती करू लागले, "स्वामी, आपणच आमचे दैवत आहात."
तुझें वचनामृत आम्हां । चिंतामणिप्रकार महिमा । पूर्ण जाहलें आमुचें काम्य । शरण आलों तुज आजि ॥ ५२	"आपले शब्द आमच्यासाठी चिंतामणीसारखे आहेत. आमची सर्व दुःखे दूर झाली आहेत."
‘भक्तवत्सल’ ब्रीद ख्याति । ऐसें जगीं तुज वानिती । आम्हीं देखिलें दृष्टांतीं । म्हणोनि चरणीं लागलीं ॥ ५३	"आपण भक्तवत्सल आहात, हे आम्ही प्रत्यक्ष अनुभवले आहे."
नाना प्रकारें पूजा आरती । शूद्र-स्त्री करीतसे भक्तीं । श्रीगुरु संतोषले अतिप्रीतीं । म्हणती लक्ष्मी अखंड तुझे घरीं ॥ ५४	श्रीगुरूंनी त्यांना आशीर्वाद दिला की, "तुझ्या घरी लक्ष्मी अखंड वास करेल."
निरोप घेऊनि दोघेंजण । गेलीं आपुले आश्रमासी जाण । करितां मास काळक्रमण । पीक जाहलें अपार ॥ ५५	ते आनंदाने घरी गेले. महिनाभरात पीक पूर्णपणे तयार झाले.
गतसंवत्सराहूनि देखा । शतगुण जाहलें धान्य अधिका । शूद्र म्हणतसे ऐका । अधिकारियासी बोलावोनि ॥ ५६	गेल्या वर्षीपेक्षा शंभर पटीने जास्त धान्य झाले. शूद्राने अधिकाऱ्यांना बोलावले.
शूद्र म्हणे अधिकारियासी । पीक गेलें सर्व गांवासी । रिता दिसतसे कोठारासी । आपण देईन अर्ध वांटा ॥ ५७	शूद्र म्हणाला, "गावातील सर्वांचे पीक गेले आहे, तुमचे कोठार रिकामे असेल, तर मी तुम्हाला माझ्या पिकाचा अर्धा हिस्सा द्यायला तयार आहे."
गतवत्सर-द्विगुण तुम्हांसी । अंगीकृत होय परियेसीं । धान्य जाहलें बहुवसीं । शताधिकगुण देखा ॥ ५८	"करारानुसार मला दुप्पट द्यायचे होते, पण मला शंभर पट धान्य मिळाले आहे."
देईन अर्ध भाग मी संतोषीं । संदेह न करा हो मानसीं । अधिकारी म्हणती तयासी । धर्महानि केवीं करुं ॥ ५९	अधिकारी प्रामाणिक होते, ते म्हणाले, "तुझ्यावर गुरूंची कृपा झाली आहे, तुझे धान्य घेऊन आम्ही आमचा धर्म का बुडवू?"
गुरुकृपा असतां तुजवरी । पीक जाहलें बहुतापरी । नेऊनियां आपुले घरीं । राज्य करीं म्हणती त्यासी ॥ ६०	"हे सर्व तुझेच आहे, तू आनंदाने तुझे आयुष्य जग."
संतोषोनि शूद्र देखा । विप्रांसी वांटी धान्य अनेका । घेऊनि गेला सकळिका । राजवांटा देऊनि ॥ ६१	शूद्राने ब्राह्मणांना आणि गरजूंना धान्य वाटले आणि राज्याचा वाटा देऊन उरलेले धान्य घरी नेले.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरुचरित्र-महिमा परियेसीं । दृढ भक्ति असे सदा ज्यासी । कैंचें दैन्य तया घरीं ॥ ६२	सिद्धमुनी म्हणतात, "ज्याची भक्ती अढळ असते, त्याच्या घरी कधीही दारिद्र्य राहत नाही."
सकळाभीष्ट तयासी होती । लक्ष्मी राहे अखंडिती । श्रीगुरुसेवा भावभक्तीं । म्हणे सरस्वती-गंगाधर ॥ ६३	सरस्वती गंगाधर म्हणतात, श्रीगुरूंच्या भक्तीने सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि लक्ष्मी अखंड नांदते.
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे शूद्रवरप्रदानं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४७॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओंवीसंख्या ६३ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय अठ्ठेचाळीसावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील अठ्ठेचाळीसावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.