गुरुचरित्र अध्याय अठ्ठेचाळीसावा।४८ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४८(अठ्ठेचाळीसावा)

॥शूद्रवरप्रदानं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । अपूर्व झालें परियेसीं । गुरुचरित्र विस्तारेंसी । सांगतां संतोष होतसे ॥ १	सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणतात, "अत्यंत आश्चर्यकारक कथा घडली आहे. गुरुचरित्र विस्ताराने सांगताना मलाही मोठा आनंद होत आहे."
गाणगापुरीं असतां गुरु । ख्याति झाली अपरंपारु । भक्त होता एक शूद्रू । तयाची कथा ऐक पां ॥ २	गाणगापुरात असताना श्रीगुरूंची कीर्ती अफाट वाढली होती. तिथे त्यांचा एक शूद्र जातीचा भक्त होता, त्याची ही कथा तू ऐक.
श्रीगुरु नित्य संगमासी । जात असता अनुष्ठानासी । मार्गी तो शूद्र परियेसीं । आपुले शेतीं उभा असे ॥ ३	श्रीगुरु रोज अनुष्ठानासाठी संगमावर जात असत आणि वाटेतच त्या भक्ताचे शेत होते.
श्रीगुरुतें नित्य देखोनि । धावत येऊनि शेतांतूनी । आपण साष्टांगीं नमोनि । पुनरपि जात आपुले स्थाना ॥ ४	श्रीगुरूंना पाहताच तो शेतातून धावत यायचा, साष्टांग नमस्कार करायचा आणि पुन्हा आपल्या कामाला जायचा.
माध्यान्हकाळीं मठासी येता । पुनरपि चरणीं ठेवी माथा । ऐसे कितीएक दिवस होतां । शूद्राची भक्ति वाढली ॥ ५	दुपारी श्रीगुरु परत येतानाही तो त्यांना नमस्कार करायचा. असे अनेक दिवस केल्याने त्याची भक्ती अधिकच दृढ झाली.
श्रीगुरु तयासी न बोलती । नमन केलिया उभे असती । येणें विधीं बहु काळ क्रमिती । आला शूद्र नमस्कारा ॥ ६	सुरुवातीला श्रीगुरु काहीच बोलत नसत, फक्त उभे राहत असत. असा खूप काळ निघून गेला.
नमस्कारितां शूद्रासी श्रीगुरु पुसती संतोषीं । कां गा नित्य तूं कष्टतोसी । नमन करिसी येऊनिया ॥ ७	एके दिवशी प्रसन्न होऊन श्रीगुरूंनी त्याला विचारले, "अरे, तू रोज कशाला कष्ट करतोस आणि वाटेत येऊन नमस्कार करतोस?"
तुझे मनीं काय वासना । सांग त्वरित आम्हां जाणा । शूद्र म्हणे आवड मना । शेत अधिक पिकावें ॥ ८	"तुझ्या मनात काय इच्छा आहे?" तो म्हणाला, "स्वामी, माझे शेत जोमाने पिकावे, एवढीच इच्छा आहे."
तयासी पुसती गुरुनाथ । काय पेरिलें शेतांत । शूद्र म्हणे यावनाळ बहुत । पीक आलें तुझे धर्मीं ॥ ९	श्रीगुरूंनी विचारले, "काय पेरले आहेस?" तो म्हणाला, "मी सातू पेरले आहे आणि आपल्या कृपेने पीक खूप छान आले आहे."
नमस्कारितां तुम्हां नित्य । पीक आलें असे अत्यंत । पोटरीं येतील त्वरित । आतां तुझेनि धर्मीं जेवूं ॥ १०	"आपल्याला रोज वंदन केल्यामुळे पीक छान डोलत आहे. आता त्याला दाणे भरतील आणि आम्ही पोटभर जेवू."
स्वामी यावें शेतापाशीं । पहावें अमृतदृष्टींसी । तूं समस्तां प्रतिपाळिसी । शूद्र म्हणोनि न उपेक्षावें ॥ ११	"स्वामी, एकदा माझ्या शेतावर येऊन आपल्या अमृतदृष्टीने पिकाकडे पहावे. मी शूद्र असलो तरी माझी उपेक्षा करू नका."
श्रीगुरु गेले शेतापाशीं । पाहूनि म्हणती त्या शूद्रासी । सांगेन एक ऐकसी । विश्वास होईल बोलाचा ॥ १२	श्रीगुरु शेतावर गेले आणि म्हणाले, "मी तुला एक काम सांगतो, तुझ्या मनात माझ्या शब्दावर पूर्ण विश्वास आहे का?"
जें सांगेन मी तुजसी । जरी भक्तीनें अंगिकारिसी । तरीच सांगूं परियेसीं । एकभावें त्वां करावें ॥ १३	"जर तू श्रद्धेने ते पूर्ण करणार असशील, तरच मी तुला ते सांगेन."
शूद्र विनवी स्वामियासी । गुरुवाक्य कारण आम्हांसी । दुसरा भाव आम्हांसी । नाहीं स्वामी म्हणे तो ॥ १४	शूद्र म्हणाला, "स्वामी, आपले वचनच माझे प्रमाण आहे. माझ्या मनात दुसरा कोणताही विचार नाही."
मग निरोपिती श्रीगुरु तयासी । आम्ही जातों संगमासी । परतोनि येऊं मध्यान्हासी । तंव कापावें सर्व पीक ॥ १५	श्रीगुरु म्हणाले, "आम्ही संगमावर जाऊन दुपारी परत येईपर्यंत तू हे सर्व उभे पीक कापून टाक."
ऐसें सांगोनि शूद्रासी । श्रीगुरु गेले संगमासी । शूद्र विचारी मानसीं । गुरुवाक्य आपणा कारण ॥ १६	श्रीगुरु निघून गेले आणि शूद्राने मनोमन ठरवले की गुरूंची आज्ञा हीच आपली सर्वश्रेष्ठ दिशा आहे.
शीघ्र आला ग्रामांत । अधिकारियासी विनवीत । खंडोनि द्यावें मला शेत । गत संवत्सराप्रमाणें धान्य देईन ॥ १७	तो तातडीने गावात आला आणि जमीनदाराला (अधिकारी) म्हणाला, "माझ्या शेताचा सारा ठरवून टाका, मी गेल्या वर्षीच्या प्रमाणात धान्य देईन."
अधिकारी म्हणती तयासी । पीक झालें असे बहुवसीं । या कारणें उक्तें मागसी । अंगिकार न करिती ॥ १८	अधिकारी म्हणाले, "तुझ्या शेतात यंदा भरपूर पीक आहे, म्हणून तू आताच वाटा ठरवू पाहतोयस का? आम्ही ते मान्य करणार नाही."
नाना प्रकारें विनवी त्यासी । द्विगुण देईन गतसंवत्सरेसी । अंगिकारिलें संतोषीं । वचनपत्र लिहून घेती ॥ १९	त्याने विनवणी केली की, "मी गेल्या वर्षीच्या दुप्पट धान्य देईन." तेव्हा त्यांनी आनंदाने करार लिहून घेतला.
आपण अभयपत्र घेऊनि । लोक मिळवोनि तत्क्षणीं । गेला शेतांत संतोषोनि । म्हणे कापा तयासी ॥ २०	करार घेऊन तो शेतावर आला आणि कामगारांना घेऊन उभे पीक कापायला सुरुवात केली.
कापूं लागतां शेतासी । स्त्री-पुत्र वर्जिती तयासी । पाषाण घेऊनि स्त्रियेसी । मारुं आला तो शूद्र ॥ २१	भरभराटलेले पीक कापताना पाहून बायको-मुले ओरडू लागली, पण तो त्यांना दगड घेऊन मारायला धावला.
पुत्रातें मांरी येणेंपरी । पळत आले गांवाभीतरीं । आड पडतां राजद्वारीं । पिसें लागलें पतीसी ॥ २२	मुले आणि पत्नी गावात पळून आली आणि अधिकाऱ्यांकडे रडू लागली की, "आमच्या पतीला वेड लागले आहे!"
पीक असे बहुवसी । कापून टाकिंतो मूर्खपणेंसी । वर्जितां पहा आम्हांसी । पाषाणघाईं मारिलें ॥ २३	"इतके उत्तम पीक आले असताना तो मूर्खासारखा ते कापून फेकतोय आणि आम्हाला मारायला उठला आहे."
संन्याशाचें माहात्म्य वाचें बोले । पीक सर्व कोमळ कापिलें । आमुचें जीवित्व भाणास गेलें । आणिक भक्षितों एक मास आम्ही ॥ २४	"एका संन्याशाच्या सांगण्यावरून त्याने आमचे अन्न तोडले. आता आम्ही काय खाणार?"
अधिकारी म्हणती तयासी । कापी ना का आपुल्या शेतासी । पत्र असे आम्हांपाशीं । गतसंवत्सरा द्विगुण धान्य द्यावें ॥ २५	अधिकारी म्हणाले, "तो त्याचेच शेत कापतोय, आपल्याला काय? आपल्याकडे करार आहे, तो आपल्याला दुप्पट धान्य देणारच आहे."
वर्जावया माणसें पाठविती । शूद्र न ऐके कवणे गतीं । शूद्र म्हणे अधिकारी भीतीं । पेवीचे कण आतां देईन ॥ २६	अधिकाऱ्यांनी माणसे पाठवली पण शूद्र कोणाचेच ऐकेना. तो म्हणाला, "जर भीती वाटत असेल तर कोठारातील धान्य आताच नेऊन ठेवा."
दूत सांगती अधिकारियासी । आम्हीं सांगितलें शूद्रासी । सांगोनि पाठविलें तुम्हांसी । विनोद असे परियेसा ॥ २७	दूतांनी अधिकाऱ्यांना येऊन सर्व परिस्थिती सांगितली.
जरी भितील अधिकारी । तरी देईन आतांचि घरीं । गुरें बांधीन तयांचे द्वारीं । पत्र आपण दिलें असे ॥ २८	"मी माझे घर आणि गुरे गहाण ठेवायला तयार आहे, पण पिकाचे मी काय करावे हा माझा अधिकार आहे."
दूत सांगती ऐशा रीतीं । पुढें वर्तली काय स्थिति । राजा अधिकारी तयाप्रती । काय उत्तर बोलतसे ॥ २९	दूतांनी हे सर्व सांगितल्यावर अधिकारी शांत झाले.
अधिकारी म्हणती तयासी । आम्हां चिंता कायसी । पेव ठाउकीं आहे आम्हांसी । धान्य आहे अपार ॥ ३०	अधिकाऱ्यांनी विचार केला की याचे आधीचे धान्य कोठारात आहेच, त्यामुळे आपले नुकसान होणार नाही.
इतुकें होतां शूद्रें देखा । पीक कापिलें मनःपूर्वका । उभा असे मार्गीं ऐका । श्रीगुरु आले परतोनि ॥ ३१	तोपर्यंत शूद्राने सर्व पीक कापून टाकले. श्रीगुरु संगमावरून परत आले.
नमन करोनि श्रीगुरुसी । शेत दाखविलें कापिलें ऐसी । श्रीगुरु म्हणती तयासी । वायां कापिलें म्हणोनि ॥ ३२	त्याने कापलेले शेत दाखवले. श्रीगुरु मिश्किलपणे म्हणाले, "अरे, तू खरंच पीक कापून टाकले? हे तर वाया गेले!"
विनोदें तुज सांगितलें । तुवां निर्धारें कापलें । शूद्र म्हणे तुमचें वाक्य भलें । तेंचि मज कामधेनु ॥ ३३	"मी सहज गंमत म्हणून म्हटले होते." शूद्र म्हणाला, "स्वामी, आपले वचनच माझ्यासाठी कामधेनू आहे."
ऐसें ऐकोनि श्रीगुरु म्हणती । निर्धार असे तुझे चित्तीं । होईल अत्यंत फळप्राप्ति । चिंता न करीं मानसीं ॥ ३४	श्रीगुरु म्हणाले, "तुझ्या या अढळ श्रद्धेमुळे तुला याचे फळ नक्कीच मिळेल, मनात कोणतीही शंका न धरता जा."
ऐसें सांगोनि श्रीगुरुनाथ । आले आपण ग्रामांत । सवें शूद्र असे येत । आपुले घराप्रती गेला ॥ ३५	श्रीगुरु मठात आले आणि शूद्र आपल्या घरी गेला.
पुसावया येती समस्त । तयाचे घरीं होतो आकांत । स्त्री-पुत्र सर्व रुदन करीत । म्हणती आपुला ग्रास गेला ॥ ३६	त्याच्या घरी सर्वजण रडत होते की आता आपण काय खायचे? आमचे अन्न हिरावले गेले.
शूद्र समस्तांतें संबोखी । न करीं चिंता रहा सुखी । गुरुसोय नेणती मूर्खी । कामधेनु वाक्य तयांचें ॥ ३७	शूद्राने सर्वांना शांत केले, "मूर्ख लोक गुरूंचे महत्त्व जाणत नाहीत. त्यांचे शब्द कधीही व्यर्थ जात नाहीत."
एकेकाचे सहस्रगुण । अधिक लाभ तुम्हां जाण । स्थिर करा अंतःकरण । हानि नव्हे निर्धार पैं ॥ ३८	"एका दाण्याऐवजी हजारो पटीने आपल्याला धान्य मिळेल, हा माझा ठाम विश्वास आहे."
गुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य कैचें होय त्यासी । निधान जोडलें आम्हांसी । म्हणोनि शूद्र सांगतसे ॥ ३९	"ज्यावर गुरूंची कृपा आहे, तो कधीही दरिद्री राहत नाही. मला मोठा खजिना सापडला आहे."
नर म्हणूं नये श्रीगुरुसी । शिवस्वरुप जाणा भरंवसीं । असे कारण पुढें आम्हांसी । म्हणोनि निरोपिलें असे मज ॥ ४०	"श्रीगुरूंना फक्त माणूस समजू नका, ते साक्षात शिवस्वरूप आहेत. त्यांनी पीक कापायला लावले यामागे काहीतरी मोठे कारण असेलच."
नानापरी स्त्री-पुत्रांसी । संबोधित असे शूद्र अति हर्षीं । इष्टजन बंधुवर्गासी । येणेंचि रीतीं सांगतसे ॥ ४१	त्याने आपल्या कुटुंबियांना आणि आप्तांना मोठ्या आनंदाने समजावून सांगितले.
समस्त राहिले निवांत । ऐसें आठ दिवस क्रमीत । वायु झाला अति शीत । समस्त पिकें नासलीं ॥ ४२	आठ दिवसांनंतर कडाक्याची थंडी पडली आणि अवेळी पाऊस आला, ज्यामुळे गावाची सर्व पिके करपून गेली.
समस्त ग्रामींची पिकें देखा । शीतें नासलीं सकळिका । पर्जन्य पडला अकाळिका । मूळ नक्षत्रीं परियेसा ॥ ४३	संपूर्ण परिसरातील उभे पीक थंडी आणि पावसामुळे पूर्णपणे नष्ट झाले.
ग्राम राहिला पिकावीण । शूद्रशेत वाढलें शतगुणें । वाढला यावनाळ सगुण । एकेका अकरा फरगडेंसी ॥ ४४	सर्व गाव पिकाविना झाला, पण या शूद्राने कापलेल्या पिकाच्या मुळांतून पुन्हा जोमाने फुटवे आले. एका झाडाला अकरा अकरा कणसे आली आणि पीक शंभर पटीने वाढले!
तैं शूद्र-स्त्री संतोषोनि । शेता आली पूजा घेऊनि । अवलोकितसे आपुले नयनीं । महानंद करितसे ॥ ४५	त्याची पत्नी, जी आधी रडत होती, ती आता आनंदाने शेतावर आली आणि तिने पिकाची पूजा केली.
पीक झालें अत्यंत । देखोनिया समस्त । येऊनि जन समस्त तेथ । महदाश्चर्य करीत देखा ॥ ४६	हे अफाट पीक पाहून गावकरी थक्क झाले. हा एक मोठा चमत्कार होता.
येऊनि लागे पतिचरणीं । विनवीतसे कर जोडोनि । बोले मधुर करुणावचनीं । क्षमा करीं म्हणतसे ॥ ४७	तिने पतीच्या पाया पडून क्षमा मागितली.
अज्ञानमदें अति वेष्टिलें । नेणतां तुम्हांते निंदिलें । गुरु कैचा काय म्हणितलें । क्षमा करणें प्राणनाथ ॥ ४८	"मी अज्ञानामुळे आपल्याला आणि श्रीगुरूंना खूप नावे ठेवली, मला क्षमा करा."
ऐसें पतीसी संबोधोनि । शेतींचा देव पूजोनि । विचार केला दोघांनीं । गुरुदर्शना जावें आतां ॥ ४९	मग त्या दोघांनी मिळून श्रीगुरूंच्या दर्शनाला जाण्याचे ठरवले.
म्हणोनि सांगे स्त्रियेसी । पूजों आलीं श्रीगुरुसी । स्वामी पुसती तयांसी । काय वर्तमान म्हणोनिया ॥ ५०	ते सर्वजण श्रीगुरूंची पूजा करायला आले. स्वामींनी विचारले, "आता काय चालू आहे?"
चरणीं लागलीं तेव्हां दोन्ही । हस्तद्वय जोडोनि । स्वामीदर्शन उल्हासोनि । उभीं ठाकलीं संमुख ॥ ५१	दोघेही पती-पत्नी श्रीगुरूंच्या चरणी लीन झाले आणि हात जोडून उभे राहिले.
दोघेंजणें स्तोत्र करिती । जय जयाजी श्रीगुरुमूर्ती । कामधेनु कुळदैवत म्हणती । तूंचि आमुचा गुरुराया ॥ ५२	ते दोघे श्रीगुरूंची स्तुती करू लागले, "स्वामी, आपणच आमचे रक्षणकर्ते आहात."
तुझें अमृतवचन आम्हां । चिंतामणिप्रकार महिमा । पूर्ण केलें आमुच्या कामा । शरण आलों तुज आम्ही ॥ ५३	"आपले शब्द आमच्यासाठी चिंतामणीसारखे आहेत, आमच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत."
भक्तवत्सल ब्रीदख्याति । ऐसें जगीं तुज वानिती । आम्हीं देखिलें दृष्टांतीं । म्हणोनि चरणीं लागलीं ॥ ५४	"आपल्या भक्तवत्सलेची प्रचिती आम्ही प्रत्यक्ष घेतली आहे."
नाना प्रकारें पूजा आरती । शूद्र-स्त्री करीतसे भक्तीं । श्रीगुरु बोलती अतिप्रीतीं । लक्ष्मी अखंड तुझे घरीं ॥ ५५	श्रीगुरूंनी त्यांना आशीर्वाद दिला की, "तुझ्या घरी लक्ष्मीचा अखंड वास राहील."
निरोप घेऊनि दोघेंजण । गेलीं आपुले आश्रमीं जाण । करितां मास काळक्रमण । पीक आलें अपार ॥ ५६	ते आपल्या घरी गेले आणि काही दिवसातच पीक कापणीसाठी तयार झाले.
गतसंवत्सराहूनि देखा । शतगुणी झालें धान्य अधिका । शूद्र म्हणतसे ऐका । अधिकारियातें बोलावोनि ॥ ५७	गेल्या वर्षीपेक्षा शंभर पट जास्त धान्य झाले. शूद्राने अधिकाऱ्यांना बोलावले.
शूद्र म्हणे अधिकारियासी । पीक गेलें सर्व गांवासी । वोस दिसे कोठारासी । आपण देऊं अर्धा भाग ॥ ५८	शूद्र म्हणाला, "गावातील सर्वांचे पीक वाया गेले आहे, तुमची कोठारे रिकामी असतील, मी अर्धा वाटा द्यायला तयार आहे."
गतवर्षा द्विगुण तुम्हांसी । अंगिकारिलें मीं परियेसीं । धान्य झालें बहुवसीं । शतगुणें अधिक देखा ॥ ५९	"मी दुप्पट धान्य देण्याचे मान्य केले होते, पण मला शंभर पट धान्य मिळाले आहे."
परी देईन अर्ध संतोषीं । संदेह न धरा हो मानसीं । अधिकारी म्हणती तयासी । धर्महानि केवी करुं ॥ ६०	अधिकारी म्हणाले, "तुझ्यावर देवाची कृपा झाली आहे, तुझे धान्य घेऊन आम्ही पाप का करावे?"
गुरुकृपा होतां तुजवरी । पीक झालें बहुतांपरी । नेऊनिया आपुले घरीं । राज्य करीं म्हणती तया ॥ ६१	"तू आनंदाने हे धान्य घेऊन सुखात राहा."
संतोषोनि शूद्र देखा । विप्रासी वांटी धान्य अनेका । घेऊनि गेला सकळिका । राजधान्य देऊनि ॥ ६२	शूद्राने खूप दानधर्म केला आणि राजाचा वाटा देऊन उरलेले धान्य घरी नेले.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरुचरित्र-महिमा परियेसीं । दृढ भक्ति असे ज्यासी । दैन्य कैचें तया घरीं ॥ ६३	सिद्धमुनी म्हणतात, "ज्याची भक्ती अढळ असते, त्याच्याकडे कधीही गरीबी येत नाही."
सकळाभीष्टें त्यासी होती । लक्ष्मी राहे अखंडिती । गुरु सेवा हो निश्चिती । म्हणे सरस्वतीगंगाधर ॥ ६४	श्रीगुरूंच्या सेवेने सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि लक्ष्मी अखंड नांदते.
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । गुरुशिष्यसंवाद विख्यात । भक्ता शूद्रा वर प्राप्त । अष्टचत्वारिंशोऽध्याय हा ॥ ६५	अशा प्रकारे हा ४८ वा अध्याय पूर्ण झाला, ज्यात शूद्र भक्तावर झालेल्या कृपेचे वर्णन आहे.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे शूद्रवरप्रदानं नाम अष्‍टचत्वारिंशो‍ऽध्यायः ॥४८॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥६५॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पितमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय एकोणपन्नासावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील एकोणपन्नासावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.