गुरुचरित्र अध्याय एकोणपन्नासावा ।४९ वा । मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ४९(एकोणपन्नासावा)

॥अमरजासंगमगाणगापुरक्षेत्रमहिमावर्णनं॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक शिष्य सगुण । सिद्धमुनीतें नमन करुन । विनवीतसे कर जोडून । भक्तिभावेंकरोनिया ॥ १	सगुणभक्त नामधारक शिष्याने सिद्धमुनींना नमस्कार केला आणि हात जोडून अत्यंत भक्तिभावाने विनंती केली.
त्रैमूर्तीचा अवतार । झाला वेषधारी नर । राहिला प्रीतीं गाणगापुर । कवण क्षेत्र म्हणोनिया ॥ २	"स्वामी, साक्षात दत्तप्रभू (त्रिमूर्ती) मानवी वेष धारण करून गाणगापुरात प्रेमाने राहिले, ते क्षेत्र नेमके कोणते आहे?"
भूमीवरी प्रख्यात । तीर्थें असती असंख्यात । समस्त सांडोनिया येथ काय कारण वांस केला ॥ ३	"पृथ्वीवर असंख्य प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रे असताना, ती सर्व सोडून श्रीगुरूंनी याच ठिकाणी निवास का केला?"
या स्थानाचें महिमान । सांगा स्वामी विस्तारोन । म्हणोनि धरी सिद्धाचे चरण । नामधारक तये वेळीं ॥ ४	"या स्थानाचे महिमा मला विस्ताराने सांगा," असे म्हणून नामधारकाने सिद्धमुनींचे चरण धरले.
ऐकोन तयाचें वचन । सिद्धमुनि संतोषोन । सांगतसे विस्तारोन । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ५	नामधारकाचे शब्द ऐकून सिद्धमुनींना आनंद झाला. ते म्हणाले, "श्रोत्यांनो, आता एकाग्र चित्ताने ऐका, मी तुम्हाला विस्ताराने सांगतो."
आश्विन वद्य चतुर्दशीसी । दिपवाळी पर्वणीसी । श्रीगुरु म्हणती शिष्यांसी । स्नान करावें त्रिस्थळीचें ॥ ६	आश्विन वद्य चतुर्दशीला, म्हणजे दिवाळीच्या दिवशी श्रीगुरु आपल्या शिष्यांना म्हणाले, "आज त्रिस्थळीचे (प्रयाग, काशी, गया) स्नान करावे."
गया-प्रयाग-वाराणशीसी । चला यात्रे पुत्रकलत्रेंसी । विप्र म्हणती श्रीगुरुसी । आइती करणें म्हणोनिया ॥ ७	"तुम्ही सर्वजण कुटुंबियांसह या यात्रेला चला." त्यावर ब्राह्मण म्हणाले, "स्वामी, प्रवासाची तयारी (आयती) करावी लागेल."
ऐकोन श्रीगुरु हांसती । ग्रामजवळी तीर्थें असती । करणें न लागे तुम्हां आइती । चला नेईन तुम्हांसी ॥ ८	श्रीगुरु हसून म्हणाले, "या गावानजीकच ही सर्व तीर्थे आहेत. तुम्हाला कोणतीही विशेष तयारी करण्याची गरज नाही, मी स्वतः तुम्हाला घेऊन जातो."
ऐसें म्हणोनि भक्तांसी । गेले अमरजासंगमासी । स्नान केलें महाहर्षीं । शिष्यांसहित श्रीगुरुंनीं ॥ ९	असे म्हणून ते सर्व भक्तांना घेऊन अमरजा आणि भीमा नद्यांच्या संगमावर गेले आणि तिथे सर्वांनी आनंदाने स्नान केले.
गुरु म्हणती शिष्यांसी । महिमा अपार संगमासी । प्रयागसमान परियेसीं । षट्‌कुळामध्यें स्नान करणें ॥ १०	श्रीगुरु म्हणाले, "या संगमाचा महिमा अफाट आहे. हे स्थान साक्षात प्रयाग क्षेत्रासारखेच आहे. येथे षट्‌कुळात स्नान करावे."
विशेष नदी भीमातीर । अमरजासंगम थोर । गंगा यमुना वाहे निर्धार । तीर्थ बरवें परियेसा ॥ ११	"येथे भीमा नदीच्या तीरावर अमरजा नदीचा संगम होतो. येथे गंगा-यमुना गुप्तपणे वाहतात, हे तीर्थ अत्यंत पवित्र आहे."
विशेषें आपण उत्तरे वाहे । याचें पुण्य अपार आहे । शताधिक पुण्य पाहे । काशीहून परियेसा ॥ १२	"येथे नदी उत्तरवाहिनी होते आणि तिचे पुण्य काशीपेक्षाही शंभर पटीने जास्त आहे."
आणिक अष्ट तीर्थें असती । तयांचा महिमा विख्यात जगतीं । सांगेन ऐका एकचित्तीं । श्रीगुरु म्हणती शिष्यांसी ॥ १३	"येथे आणखी आठ प्रसिद्ध तीर्थे आहेत, त्यांचा महिमा मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही शांतपणे ऐका."
ऐकोन श्रीगुरुचें वचन । विनविताती भक्तजंन । अमरजानदी नाम कोण । कोणापासाव उत्पत्ति ॥ १४	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून भक्त विचारू लागले, "स्वामी, या नदीचे नाव 'अमरजा' का पडले? आणि तिची उत्पत्ती कशी झाली?"
श्रीगुरु म्हणती भक्तांसी । बरवें पुसिलें आम्हांसी । जालंधर पुराणासी । असे कथा प्रख्यात ॥ १५	श्रीगुरु म्हणाले, "तुम्ही चांगला प्रश्न विचारलात. जालंधर पुराणात याबद्दल एक प्रसिद्ध कथा आहे."
जालंधर नामें निशाचर । समस्त जिंकिलें सुरवर । आपुलें केलें इंद्रपुर । समस्त देव पळाले ॥ १६	"प्राचीन काळी जालंधर नावाच्या राक्षसाने सर्व देवांना जिंकून इंद्राची नगरी बळकावली. सर्व देव भयभीत होऊन पळून गेले."
देवा दैत्यां झालें युद्ध । सुरवर मारिले बहुविध । इंद्रें जाऊनि प्रबोध । ईश्वराप्रती सांगितला ॥ १७	"देव आणि दैत्यांच्या युद्धात अनेक देव मारले गेले. तेव्हा इंद्राने भगवान शंकरांना शरण जाऊन सर्व हकीकत सांगितली."
इंद्र म्हणे ऐक शिवा । दैत्यें मारिलें असे देवां । शीघ्र प्रतिकार करावा । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ १८	इंद्र म्हणाला, "हे शिवा, दैत्यांनी देवांचा नाश केला आहे, आता काहीतरी उपाय करा."
आम्ही मारितों दैत्यांसी । रक्त पडतसे भूमीसी । अखिल दैत्यबिंदूंसी । अधिक उपजवी भूमीवरी ॥ १९	"आम्ही जेव्हा दैत्यांना मारतो, तेव्हा त्यांच्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून नवीन दैत्य जन्माला येतात."
स्वर्ग मृत्यु पाताळ । सर्वत्र मारिलें दैत्यकुळ । मारिले आमुचे देव सकळ । म्हणोनि आलों तुम्हांपासीं ॥ २०	"स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ अशा तिन्ही लोकात त्यांनी हाहाकार माजवला आहे, म्हणून मी आपल्याला शरण आलो आहे."
ऐसें वचन ऐकोनि । ईश्वर प्रज्वाळला मनी่ । निघाला रुद्र होऊनि । दैत्यनिर्दाळण करावया ॥ २१	इंद्राचे बोलणे ऐकून भगवान शंकर क्रोधीत झाले आणि दैत्यांचा नाश करण्यासाठी 'रुद्र' रूपाने निघाले.
इंद्र विनवी ईश्वरासी । वधावया दैत्यांसी । जीवन आणावया देवांसी । ऐसा प्रतिकार करावा ॥ २२	इंद्राने विनंती केली की, "स्वामी, दैत्यांना तर माराच, पण आमचे जे देव मारले गेले आहेत, त्यांना पुन्हा जिवंत करण्यासाठी काहीतरी उपाय करा."
संतोषोनि गिरिजारमण । अमृतमंत्र उच्चारोन । घट दिधला तत्क्ष्ण । संजीवनी उदक देखा ॥ २३	तेव्हा प्रसन्न होऊन शंकरांनी 'अमृतमंत्र' उच्चारला आणि संजीवनी उदकाने भरलेला एक घडा (घट) इंद्राला दिला.
तें उदक घेवोनि इंद्रराव । शिंपताचि समस्त देव । उठोनिया अमर सर्व । स्वर्गास जाती तये वेळीं ॥ २४	इंद्राने ते संजीवनी जल मृतांवर शिंपडताच सर्व देव जिवंत झाले (अमर झाले) आणि पुन्हा स्वर्गाला गेले.
उरलें अमृत घटीं होतें । घेऊनि जातां अमरनाथें । पडिलें भूमीं अवचितें । प्रवाह आला क्षितीवरी ॥ २५	घड्यामध्ये थोडे अमृत शिल्लक होते. इंद्र ते घेऊन जात असताना त्यातील काही थेंब अचानक जमिनीवर पडले आणि तिथे एक प्रवाह सुरू झाला.
ते संजीवनी नामें नदी । उद्‌भवली भूमीं प्रसिद्धी । अमरजा नाम याचि विधीं । प्रख्यात झाली अवधारा ॥ २६	"त्या अमृतापासून जी नदी निर्माण झाली तिला 'संजीवनी' किंवा 'अमरजा' (ज्यामुळे देव अमर झाले) असे नाव पडले."
या कारणें या नदीसी । जे स्नान करिती भक्तींसी । काळमृत्यु न बाधे त्यासी । अपमृत्यु घडे केवी ॥ २७	"म्हणून या नदीत जे भक्तीने स्नान करतात, त्यांना अकाली मृत्यू येत नाही."
शतायुषी पुरुष होती । रोगराई न पीडिती । अपस्मारादि रोग जाती । ब्रह्महत्यादि पातकें ॥ २८	"या स्नानाने मनुष्य दीर्घायुषी होतो, त्याचे सर्व रोग आणि ब्रह्महत्येसारखी महापापेही नष्ट होतात."
अमृतनदी नाम तियेसी । संगम झाला भीमरथीसी । तीर्थ झालें प्रयागसरसी । त्रिवेणीचा संगम ॥ २९	"या अमृतनदीचा जिथे भीमा नदीशी संगम झाला, ते स्थान प्रयागसारखेच त्रिवेणी संगम मानले जाते."
कार्तिकादि माघमासीं । स्नान करिती भक्तींसी । इह सौख्य परलोकासी । मोक्षस्थाना पावती ॥ ३०	"कार्तिक किंवा माघ महिन्यात येथे स्नान केल्याने या लोकात सुख मिळते आणि मृत्यूनंतर मोक्ष प्राप्त होतो."
सोम-सूर्य-ग्रहणासी । संक्रमण सोम-अमावास्येसी । पुण्यतिथि एकादशीसी । स्नान करावें अनंत पुण्य ॥ ३१	"ग्रहण, संक्रांत, सोमवती अमावस्या किंवा एकादशी या दिवशी स्नान केल्यास अनंत पुण्य मिळते."
साधितां प्रतिदिवस जरी । सदा करावें मनोहरी । समस्त दोष जाती दूरी । शतायुषी श्रियायुक्त होय ॥ ३२	"रोज येथे स्नान केल्यास सर्व दोष दूर होऊन मनुष्य ऐश्वर्यसंपन्न आणि दीर्घायुषी होतो."
ऐसा संगममहिमा ऐका । पुढें सांगतसें तीर्थ विशेखा । दिसे अश्वत्थ संमुखा । मनोहर तीर्थ असे ॥ ३३	"असा हा संगमाचा महिमा आहे. आता समोर जो अश्वत्थ (पिंपळाचा वृक्ष) दिसत आहे, ते दुसरे मनोहर तीर्थ आहे."
या तीर्थी स्नान केलिया । मनोहर पाविजे काया । कल्पवृक्षस्थानीं अनुपम्या । कल्पिलें फळ पाविजे ॥ ३४	"येथे स्नान केल्याने शरीर निरोगी होते आणि या कल्पवृक्षापाशी जी इच्छा धरली जाते ती पूर्ण होते."
अश्वत्थ नव्हे हा कल्पतरु । जाणावें तुम्हीं निर्धारु । जें जें चिंतिती मनीं नरु । पावती काम्यें अवधारा ॥ ३५	"हा केवळ अश्वत्थ वृक्ष नसून साक्षात कल्पवृक्ष आहे, याची खात्री बाळगा."
ऐसें मनोहर तीर्थ । ठावें असे प्रख्यात । संमुख असे अश्वत्थ । सदा असो याचिया गुणें ॥ ३६	"असे हे प्रख्यात तीर्थ आहे, जिथे हा अश्वत्थ सदैव भक्तांवर कृपा करत असतो."
जे जन येऊनि सेवा करिती । तयांचे मनोरथ पुरती । न धरावा संदेह आतां चित्तीं । ऐसें म्हणती श्रीगुरुनाथ ॥ ३७	"जे येथे येऊन सेवा करतात, त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात, यात शंका धरू नका."
आमी वसतों सदा येथें । ऐसें जाणा तुम्ही निरुतें । दृष्टीं पडतां मुक्ति होते । खूण तुम्हां सांगेन ॥ ३८	श्रीगुरु म्हणाले, "मी सदैव याच ठिकाणी (अश्वत्थाखाली) वास करतो. माझे दर्शन घेणाऱ्याला मुक्ती मिळते, ही खुण लक्षात ठेवा."
कल्पवृक्षातें पूजोनि । मग जावें शंकरभुवनीं । संगमेश्वर असे त्रिनयनी । पूजा करावी मनोभावें ॥ ३९	"कल्पवृक्षाची पूजा केल्यावर मग संगमेश्वराच्या (महादेवाच्या) मंदिरात जाऊन मनोभावे पूजा करावी."
जैसा पर्वती मल्लिकार्जुन । तैसा संगमीं रुद्र आपण । भक्तिपूर्वक प्रदक्षिण । करावी तुम्ही अवधारा ॥ ४०	"श्रीशैल्य पर्वतावर जसे मल्लिकार्जुन आहेत, तसेच येथे संगमेश्वर रुद्र रूपाने आहेत. त्यांची भक्तिभावाने प्रदक्षिणा करावी."
नंदिकेश्वरातें नमोनि । नमन करावें चंडस्थानीं । पूर्ण नदीं सव्य करोनि । मग जावें सोमसूत्रासी ॥ ४१	"प्रथम नंदीला नमन करावे, मग चंडेश्वराला वंदन करावे, मग नदीकडे पाहून सोमसूत्रापर्यंत जावे."
सवेंचि परतोनि वृषभासी । नमोनि जावें चंडापासीं । पुनः जावें सोमसूत्रासी । येणें विधीं प्रदक्षिणा ॥ ४२	(येथे प्रदक्षिणेचा विशिष्ट विधी सांगितला आहे - शिवप्रदक्षिणेचा सोमसूत्र न ओलांडता करायचा विधी).
ऐसी प्रदक्षिणा देखा । तीन वेळां करोनि ऐका । वृषभस्थानीं येऊनि निका । अवलोकावें शिवासी ॥ ४३	"अशी प्रदक्षिणा तीन वेळा करावी आणि नंदीपाशी येथे येऊन महादेवाचे दर्शन घ्यावे."
वामहस्तीं वृषण धरोनि । तर्जनी अंगुष्ठ शृंगीं ठेवोनि । पूजा पहावी दोनी नयनीं । इंद्रासमान होय नर ॥ ४४	"नंदीच्या दोन शिंगांतून शिवाची मूर्ती पाहिल्याने माणसाला इंद्रासमान वैभव प्राप्त होते."
धनधान्यादि संपत्ति । लक्ष्मी राहे अखंडिती । पुत्र पौत्र त्यासी होती । संगमेश्वर पूजिलिया ॥ ४५	"संगमेश्वराच्या पूजेने धन-धान्य, लक्ष्मी आणि पुत्र-पौत्रांचे सुख लाभते."
पुढें तीर्थ वाराणशी । अर्घ कोश परियेसीं । ग्राम असे नागेशी । तेथोनि उद्‌भव असे जाण ॥ ४६	"पुढील तीर्थ 'वाराणशी' (काशी) आहे, जे इथून अर्ध्या कोसावर आहे. तिथे नागेशी नावाच्या गावाजवळ त्याचा उगम आहे."
याचें असे आख्यान । कथा नव्हे प्रत्यक्ष जाण । होता एक ब्राह्मण । भारद्वाज गोत्राचा ॥ ४७	"या तीर्थाची एक कथा आहे, जी प्रत्यक्षात घडली आहे. तिथे एक भारद्वाज गोत्राचा ब्राह्मण राहत असे."
विरक्त असे ईश्वरभक्त । सर्वसंग त्याग करीत । आपण रत अनुष्ठानांत । सदा ध्याई शिवासी ॥ ४८	"तो मोठा विरक्त शिवभक्त होता. त्याने संसाराचा त्याग करून सदैव शिवाचे ध्यान धरले होते."
प्रसन्न झाला चंद्रमौळी । सदाशिव दिसे जवळी । विप्रा आल्हाद सर्व काळीं । देहभाव विसरोनि हिंडत ॥ ४९	"भगवान शंकर त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि त्याला सदैव आपल्या जवळ असल्याचे जाणवू लागले. तो देहभान विसरून भक्तीत दंग असायचा."
लोक म्हणती पिसा त्यासी । निंदा करिती बहुवसीं । दोघे बंधु असती तयासी । नामें त्यांचीं अवधारा ॥ ५०	"लोक त्याला वेडा समजून त्याची निंदा करत असत. त्याला ईश्वर आणि पांडुरंगेश्वर नावाचे दोन भाऊ होते."
एका नाम असे ईश्वर । दुसरा नामें असे पांडुरंगेश्वर । बंधु एकला करोनि अव्हेर । आपण निघाले काशीसी ॥ ५१	"त्या भावांनी या पिसाळलेल्या भावाचा कंटाळा करून त्याला सोडून दिले आणि स्वतः काशी यात्रेला निघाले."
करोनिया सर्व आइती । सर्व निघाले त्वरिती । तया पिशातें पाचारिती । चला जाऊं म्हणोनिया ॥ ५२	"प्रवासाची तयारी झाल्यावर त्यांनी त्या भावालाही 'चल काशीला' म्हणून विचारले."
ब्रह्मज्ञानी द्विज निका । पिसा म्हणती मूर्ख लोका । बंधूंसि म्हणे द्विज ऐका । नका जाऊं काशीसी ॥ ५३	"तो ब्राह्मण जरी लोकांना वेडा वाटला, तरी तो ब्रह्मज्ञानी होता. त्याने भावांना सांगितले, 'तुम्ही काशीला जाऊ नका'."
विश्वेश्वर असे मजजवळी । दावीन तुम्हां तात्काळीं । आश्चर्य करिती सकळी । दावीं म्हणती बंधुजन ॥ ५४	"'साक्षात विश्वेश्वर माझ्या जवळच आहेत, मी तुम्हाला त्यांचे दर्शन घडवतो.' हे ऐकून त्याच्या भावांना आश्चर्य वाटले."
काशीस जावें अति प्रयास । येथें भेटे तरी कां सायास । म्हणोनि बोलताती हर्ष । तये वेळीं अवधारा ॥ ५५	"इतक्या लांब काशीला जाण्याचे कष्ट वाचतील, जर इथेच दर्शन मिळाले तर!" असे म्हणून ते भाऊ त्याला खोचकपणे विचारू लागले.
इतुकिया अवसरीं । विप्र गंगास्नान करी । ध्यानस्थ होता साक्षात्कारी । ईश्वर आला तयाजवळी ॥ ५६	"तेवढ्यात तो ब्राह्मण ध्यानस्थ झाला आणि साक्षात शंकर त्याच्या जवळ प्रकट झाले."
विनवीतसे शिवासी । आम्हां नित्य पाहिजे काशी । दर्शन होय विश्वेश्वरासी । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ५७	"त्याने शंकरांना विनंती केली की, 'स्वामी, मला इथेच नित्य काशीचे दर्शन घडावे'."
ईश्वर भोळा चक्रवर्ती । प्रसन्न झाला अतिप्रीतीं । दिसे तीच काशी त्वरितीं । मणिकर्णिका कुंड झालें ॥ ५८	"भोल्या शंकरांनी प्रसन्न होऊन तिथेच काशी निर्माण केली आणि मणिकर्णिका कुंड प्रकट झाले."
विश्वेश्वराची मूर्ति एक । निघाली कुंडीं विशेख । नदी उत्तरे दिसे निक । एकबाणप्रमाण असे ॥ ५९	"कुंडा मधून विश्वेश्वराची मूर्ती प्रकट झाली आणि तिथे एक उत्तरवाहिनी नदी वाहू लागली."
उदक निघालें कुंडांतून । जैसें भागीरथी गहन । ज्या ज्या असती काशींत खुणा । समस्त असती तयासी ॥ ६०	"कुंडातील पाणी गंगेसारखे पवित्र होते. खऱ्या काशीत ज्या ज्या खुणा आहेत, त्या सर्व तिथे दिसू लागल्या."
संगम झाला नदी भीमा । तीर्थ असे काशी उत्तमा । आचार करिती सप्रेमा । बंधु ज्ञानी म्हणती मग ॥ ६१	"त्या तीर्थाचा भीमा नदीशी संगम झाला. हे पाहून त्याचे भाऊ त्याला ज्ञानी समजू लागले आणि तिथेच भक्ती करू लागले."
म्हणे ब्राह्मण बंधूंसी । काशीस न जावें आमुचे वंशीं । समस्तें आचरावें ही काशी । आम्हां शंकरें सांगितलें ॥ ६२	"त्या ब्राह्मणाने आपल्या भावांना सांगितले की, आपल्या वंशात कोणीही काशीला जाण्याची गरज नाही, कारण हीच खरी काशी आहे."
आपुलें नाम ऐसें जाणा । गोसावी नाम निर्धारीं खुणा । तुम्हीं बंधु दोघेजणां । आराधावें ऐसें निरोपिलें ॥ ६३	"आता आपले आडनाव 'गोसावी' असे पडेल, तुम्ही दोघांनी येथेच ईश्वर सेवा करावी, असा ईश्वरी संकेत आहे."
दोघीं जावें पंढरपुरा । तेथें असे पुंडलीकवरा । सदा तुम्ही पूजा करा । आराध्या नामें विख्यात ॥ ६४	(मागील कथेचा संदर्भ) त्या दोघा भावांनी पंढरपूरला जावे, तिथे पुंडलीकासाठी विठ्ठल उभा आहे. तुमची भक्ती पाहून तुम्ही 'आराध्ये' या नावाने प्रसिद्ध व्हाल.
प्रतिवर्षीं कार्तिकीसी । येथें यावें निर्धारेंसी । तीर्थ असे विशेषीं । ऐसें म्हणे ब्राह्मण ॥ ६५	"प्रत्येक वर्षी कार्तिकी एकादशीला तुम्ही येथे नक्की येत जा, हे विशेष तीर्थ आहे," असे त्या ब्राह्मणाने सांगितले.
श्रीगुरु म्हणती भक्तासी । काशीतीर्थ प्रगटलें ऐसी । न धरावा संशय तुम्हीं मानसीं । वाराणसी प्रत्यक्ष ही ॥ ६६	श्रीगुरु शिष्यांना म्हणाले, "अशा प्रकारे येथे काशी तीर्थ प्रगट झाले आहे. ही प्रत्यक्ष वाराणसीच आहे, यात शंका धरू नका."
ऐकोनि समस्त द्विजवर । करिती स्नान निर्मळ आचार । तेथोनि पुढें येती गुरुवर । सिद्ध सांगे नामधारका ॥ ६७	हे ऐकून सर्व ब्राह्मणांनी तिथे स्नान केले आणि त्यानंतर श्रीगुरु सर्वांना घेऊन पुढच्या तीर्थाकडे निघाले.
श्रीगुरु म्हणती सकळिकांसी । तीर्थ दाविती पापविनाशी । स्नानमात्रें पाप नाशी । जैसा तृणा अग्नि लागे ॥ ६८	श्रीगुरूंनी सर्वांना 'पापविनाशी' तीर्थ दाखवले आणि सांगितले की, "येथे स्नान केल्याने पापांचा नाश तसाच होतो जसा गवताला अग्नी लागल्यावर गवत जळून जाते."
आपुले भगिनी रत्‍नाईसी । दोष असे बहुवसीं । बोलावोनि त्या समयासी । पुसताती श्रीगुरुमूर्ति ॥ ६९	श्रीगुरूंची बहीण रत्नाई तिथे आली होती. तिच्याकडून एक दोष घडला होता, म्हणून श्रीगुरूंनी तिला बोलावून विचारले.
ऐक पूर्वदोष भगिनी । तूं आलीस आमुचे दर्शनीं । पाप तुझें असे गहनीं । आठवणें करीं मनांत ॥ ७०	"हे भगिनी, तू माझ्या दर्शनाला आली आहेस, पण तुझ्याकडून पूर्वी एक मोठे पाप घडले आहे, त्याचे आठवण करून पहा."
ऐकोनि श्रीगुरुच्या बोला । पायां पडे वेळोवेळां । अज्ञान आपण मूढ केवळा । इतुकें कैसें ज्ञान मज ॥ ७१	श्रीगुरूंचे बोलणे ऐकून ती त्यांच्या पाया पडली आणि म्हणाली, "स्वामी, मी अज्ञानी आहे, मला माझ्या पापांची कल्पना नाही."
तूं जगदात्मा विश्वव्यापक । तूंचि ज्ञानज्योतिप्रकाशक । सर्व जाणसी तूंचि एक । विस्तारोनि सांग मज ॥ ७२	"आपण जगदात्मा आणि सर्वज्ञ आहात. आपणच मला सांगा की माझ्याकडून काय चूक झाली आहे."
श्रीगुरु म्हणती तियेसी । आपुलें पाप मज पुससी । वधिलें पांच मार्जारांसी । नेणसी खूण धरीं आपुलीं ॥ ७३	श्रीगुरु म्हणाले, "तू पाच मांजरांच्या पिल्लांची हत्या केली आहेस, तुला ते आठवते का?"
होती मार्जारी गर्भिणी । प्रसूति झाली भांडयामधुनी । न पाहतां उदक घालुनी । झाकोनि ठेविली अग्नीवरी ॥ ७४	"एक मांजर व्याली होती आणि तिने एका भांड्यात पिल्ले दिली होती. तू न पाहता त्यात पाणी ओतले आणि ते भांडं विस्तवावर ठेवलेस."
पांच मार्जारांचा घात । लागला दोष बहुत । ऐसें ऐकोनिया त्वरित । श्वेतकुष्‍ठ झाले तिसी ॥ ७५	"त्या पाच पिल्लांचा मृत्यू झाला आणि तुला त्याचे मोठे पाप लागले." हे ऐकताच तिच्या शरीरावर पांढरे डाग (श्वेतकुष्ठ) उमटले.
देखोनिया भयाभीत झाली । श्रीगुरुचरणा येऊनि लागली । विनवीतसे करुणा बहाळी । कृपा करी गा गुरुमूर्ति ॥ ७६	ती अत्यंत घाबरली आणि श्रीगुरूंच्या चरणी लोळण घेऊन करुणा भाकू लागली.
करोनि समस्तपापराशि । तीर्थीं जाती वाराणशी । मी आलें तुझे दर्शनासी । पापावेगळी होईन म्हणोनि ॥ ७७	"लोक पाप धुण्यासाठी काशीला जातात, मी तर साक्षात आपल्या दर्शनाला आले आहे. मला या पापातून मुक्त करा."
श्रीगुरु पुसती तियेसी । तुज राहे पापराशि । पुढले जन्मीं जरी भोगिसी । तरी कुष्‍ठ जाईल आतां ॥ ७८	श्रीगुरूंनी तिला विचारले, "तुला हे पाप याच जन्मी भोगायचे आहे की पुढच्या? जर पुढच्या जन्मी भोगणार असशील, तर आताचे कुष्ठ जाईल."
रत्‍नाई विनवी स्वामियासी । उबगलें बहुत जन्मासी । याचि कारणें तुझे दर्शनासी । पापावेगळें होऊं म्हणतसें ॥ ७९	रत्नाई म्हणाली, "स्वामी, मला जन्म-मरणाच्या फेऱ्याचा कंटाळा आला आहे. मला याच जन्मी शुद्ध व्हायचे आहे."
आतां पुरे जन्म आपणा । म्हणोनि धरिले तुझे चरणा । याचि जन्मीं भोगीन जाणा । पापाचें फळ म्हणतसे ॥ ८०	"मला पुन्हा जन्म नको, जे काही फळ असेल ते मी याच जन्मी भोगायला तयार आहे."
इतुकें ऐकोनि गुरुमूर्ति । रत्‍नाईस निरोप देती । पापविनाश तीर्था जाय त्वरिती । स्नानमात्रें जाईल कुष्‍ठ ॥ ८१	तिची श्रद्धा पाहून श्रीगुरूंनी तिला 'पापविनाशी' तीर्थात स्नान करायला सांगितले.
नित्य करीं हो येथें स्नान । सप्तजन्मींचे दोष दहन संदेह न करितां होय अनुमान । म्हणोनि सांगती श्रीगुरु ॥ ८२	"येथे नित्य स्नान कर, तुझे सात जन्मांचे दोष जळून जातील," असे श्रीगुरूंनी सांगितले.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । आम्हीं देखिलें दृष्टींसी । स्नान करितां त्रिरात्रीसी । कुष्‍ठ तिचें परिहारिलें ॥ ८३	सिद्धमुनी म्हणतात, "मी स्वतः पाहिले आहे की, फक्त तीन रात्री तिथे स्नान केल्यावर तिचे कुष्ठ पूर्णपणे बरे झाले."
ऐसें प्रख्यात तीर्थ देखा । नाम पापविनाशी ऐका । जे करिती स्नान भक्तिपूर्वका । सप्तजन्मींचीं पापें जाती ॥ ८४	असे हे प्रसिद्ध 'पापविनाशी' तीर्थ आहे. जे कोणी भक्तीने येथे स्नान करतात त्यांची सात जन्मांची पापे नष्ट होतात.
तीर्थमहिमा देखोन । रत्‍नाबाई संतोषोन । राहिली मठ बांधोन । तीर्थासन्निध अवधारा ॥ ८५	या तीर्थाचा महिमा पाहून रत्नाबाई तिथेच मठ बांधून राहू लागली.
पुढें कोटितीर्थ देखा । श्रीगुरु दाविती सकळिकां । स्नानमात्रें होय निका । याचें आख्यान बहु असे ॥ ८६	आगे श्रीगुरूंनी 'कोटितीर्थ' दाखवले. येथे स्नान केल्याने मोठे पुण्य लाभते.
जंबुद्वीपीं जितकीं तीर्थें । एकेक महिमा अपरिमितें । इतुकिया वास कोटितीर्थें । विस्तार असे सांगतां ॥ ८७	पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांचे पुण्य या एका 'कोटितीर्था'त सामावलेले आहे.
सोम-सूर्य-ग्रहणासी । अथवा संक्रांतिपर्वणीसी । अमापौर्णिमा प्रतिपदेसी । स्नान तेथें करावें ॥ ८८	"ग्रहण, संक्रांत किंवा अमावास्या-पौर्णिमेला येथे आवर्जून स्नान करावे."
सवत्सेसी धेनु देखा । सालंकृत करोनि ऐका । दान द्यावें द्विजा निका । एकेक दान कोटिसरसे ॥ ८९	येथे वासरासह गाय दान केल्यास कोटी पटीने फळ मिळते.
तीर्थमहिमा आहे कैसी । स्नान केलिया अनंत फळ पावसी । एकेक दान कोटीसरसी । दोन तीर्थीं करावें ॥ ९०	या तीर्थाचा महिमा अगाध असून येथे केलेले दान अक्षय ठरते.
पुढें तीर्थ रुद्रपद । कथा असे अतिविनोद । गयातीर्थ समप्रद । तेथें असे अवधारा ॥ ९१	"पुढील तीर्थ 'रुद्रपद' आहे, जे गया तीर्थाच्या समान फळ देणारे आहे."
जे जे आचार गयेसी । करावे तेथें परियेसीं । पूजा करा रुद्रपदाची । कोटि जन्मींचीं पापें जाती ॥ ९२	"गयेला जे विधी (श्राद्ध इ.) केले जातात, ते येथे केल्यास पितरांना गती मिळते आणि कोटी जन्मांची पापे जातात."
पुढें असे चक्रतीर्थ अतिविशेष पवित्र । केशव देव सन्निध तत्र । पुण्यराशिस्थान असे ॥ ९३	"त्यानंतर अत्यंत पवित्र असे 'चक्रतीर्थ' आहे, जिथे जवळच केशव देवाचे मंदिर आहे."
या तीर्थी स्नान करितां । ज्ञान होय पतितां । अस्थि होती चक्रांकिता । द्वारावतीसमान देखा ॥ ९४	येथे स्नान केल्याने पापी माणसालाही ज्ञान प्राप्त होते. हे क्षेत्र द्वारकेसारखेच पावन आहे.
या तीर्थीं स्नान करोनि । पूजा करावी केशवचरणीं । द्वारावती चतुर्गुणी । पुण्य असे अवधारा ॥ ९५	येथे स्नान करून केशवाची पूजा केल्यास द्वारकेपेक्षा चार पट जास्त पुण्य मिळते.
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । समस्त करिती स्नान दान । पुढें असे मन्मथदहन । तीर्थ सांगती श्रीगुरु ॥ ९६	शिष्यांनी तिथे स्नान-दान केले. मग श्रीगुरूंनी 'मन्मथदहन' तीर्थाबद्दल सांगितले.
ग्रामपूर्वभागेसी । कल्लेश्वर देव परियेसीं । जैसें गोकर्णमहाबळेश्वरासी । समान क्षेत्र परियेसा ॥ ९७	"गावाच्या पूर्व दिशेला कल्लेश्वर देवाचे मंदिर आहे, जे गोकर्ण महाबळेश्वरासारखेच जागृत आहे."
मन्मथ तीर्थीं स्नान करावें । कल्लेश्वरातें पूजावें । प्रजावृद्धि होय बरवें । अष्टैश्चर्यें पाविजे ॥ ९८	मन्मथ तीर्थात स्नान करून कल्लेश्वराची पूजा केल्यास ऐश्वर्य आणि वंशवृद्धी होते.
आषाढ श्रावण मासीं । अभिषेक करावा देवासी । दीपाराधना कार्तिकमासीं । अनंत पुण्य अवधारा ॥ ९९	आषाढ-श्रावणात अभिषेक आणि कार्तिकात दीपदान केल्यास अनंत पुण्य मिळते.
ऐसा अष्टतीर्थमहिमा । सांगती श्रीगुरु पुरुषोत्तमा । संतोषोनि भक्त उत्तमा । अति उल्हास करिताती ॥ १००	"असा हा अष्टतीर्थांचा महिमा श्रीगुरूंनी सांगितले, जो ऐकून भक्तांना खूप आनंद झाला."
म्हणती समस्त भक्तजन । नेणों तीर्थाचें महिमान । स्वामीं निरोपिलें कृपेनें । पुनीत केलें आम्हांसी ॥ १०१	"भक्त म्हणाले, ""आम्हाला या तीर्थांचे महत्त्व ठाऊक नव्हते, आपण कृपा करून आम्हाला पावन केले."""
जवळी असतां समस्त तीर्थें । कां जावें दूर यात्रे । स्थान असे हें पवित्र । म्हणोनि समस्त आचरती ॥ १०२	"""सर्व तीर्थे जवळ असताना लांब यात्रेला कशाला जायचे?"" असे समजून सर्वजण तिथेच भक्ती करू लागले."
अष्टतीर्थें सांगत । श्रीगुरु गेले मठांत । समाराधना करिती भक्त । महानंद प्रवर्तला ॥ १०३	अष्टतीर्थांचे दर्शन देऊन श्रीगुरु मठात परतले आणि भक्तांनी मोठा उत्सव केला.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । तीर्थमहिमा आहे अशी । श्रीगुरु सांगती आम्हांसी । म्हणोनि तुज निरोपिलें ॥ १०४	"सिद्धमुनी म्हणतात, ""हा तीर्थमहिमा मला श्रीगुरूंनी सांगितला, तोच मी तुला सांगितला आहे."""
म्हणें सरस्वतीगंगाधर । क्षेत्र थोर गाणगापुर । तीर्थें असती अपरंपार । आचरा तुम्ही भक्तीनें ॥ १०५	"ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर म्हणतात की, गाणगापूर हे थोर क्षेत्र असून तिथल्या तीर्थांची मनोभावे सेवा करा."
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । सिद्धमुनि-शिष्यसंवाद बहुत । गाणगापुरमाहात्म्य विख्यात । एकुणपन्नासाव्यांत कथियेलें ॥ १०६	अशा प्रकारे ४९ व्या अध्यायात गाणगापूर माहात्म्य पूर्ण झाले.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे अमरजासंगमगाणगापुरक्षेत्रमहिमावर्णनं नाम एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥४९॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥ १०६ ॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय पन्नासावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील पन्नासावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.