गुरुचरित्र अध्याय पन्नासावा ।५० वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ५०(पन्नासावा)

॥सार्वभौमस्फोटकशमने ऐश्वर्यावलोकने वैदुरीप्रवेशो॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
सिद्ध म्हणे नामधारका । पुढें अपूर्व झालें ऐका । पूर्वीं रंजक-कथानका । तूंतें आपण निरोपिलें ॥ १	सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणतात, "पुढील आश्चर्यकारक कथा ऐक. पूर्वी तुला मी 'रंजक' (धोबी) नावाच्या भक्ताची कथा सांगितली होती."
तयानें मागितला वर । राज्यपद धुरंधर । प्रसन्न झाले तयासी गुरुवर । दिधला वर परियेसा ॥ २	"त्या रंजकाने श्रीगुरूंना राज्यपद मिळावे असा वर मागितला होता. श्रीगुरु त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्याला तो वर दिला."
उपजला तो म्लेंच्छ जातींत । वैदुरीनगरीं राज्य करीत । पुत्रपौत्रीं नांदत । महानंदें परियेसा ॥ ३	"तोच रंजक पुढच्या जन्मात यवन (मुस्लिम) जातीत जन्माला आला आणि वैदुरी नगरीचा राजा झाला. तो आपल्या कुटुंबासह सुखात राहत होता."
ऐसा राजा तो यवन । होता आपण संतोषोन । अश्व गज अपार धन । पायभारा मिति नाहीं ॥ ४	"त्या राजाकडे अफाट संपत्ती, घोडे, हत्ती आणि सैन्य होते. तो खूप ऐश्वर्यसंपन्न होता."
आपण तरी यातिहीन । पुण्यवासना अंतःकरण । दानधर्म करी जाण । समस्त यातीं एकभावें ॥ ५	"जरी तो जन्माने यवन होता, तरी त्याचे मन पुण्याचे होते. तो सर्व जातींच्या लोकांना समान मानून दानधर्म करत असे."
विशेष भक्ति विप्रांवरी । ती असे पूर्वसंस्कारीं । असती देवालयें भूमीवरी । उपद्रव नेदी तयांसी ॥ ६	"मागील जन्माच्या संस्कारांमुळे त्याची ब्राह्मणांवर खूप भक्ती होती. त्याने देवालयांना कधीही त्रास दिला नाही."
तया घरचे पुरोहित । तया रायातें शिकवीत । आपण होऊन म्लेंच्छ जात । देवद्विज निंदावें ॥ ७	"त्याच्या दरबारातील (यवन) पुरोहित त्याला शिकवू लागले की, 'तू यवन आहेस, तू देव आणि ब्राह्मणांची निंदा केली पाहिजेस'."
तयांतें तुम्ही सेवितां देख । तेणें होय अपार पातक । यातिधर्म करणें सुख । अनंत पुण्य असे जाणा ॥ ८	"'त्यांची सेवा केल्याने तुला पाप लागेल. आपल्या जातीचा धर्म पाळण्यातच खरे पुण्य आहे'."
मंदमति द्विजजाती । देखा पाषाणपूजा करिती । समस्तांतें देव म्हणती । काष्ठवृक्षपाषाणांसी ॥ ९	"'हे ब्राह्मण मंदबुद्धीचे आहेत, जे दगड, लाकूड आणि झाडांना देव मानून त्यांची पूजा करतात'."
धेनूसी म्हणती देवता होय । पृथ्वी सोम अग्नि सूर्य । तीर्थयात्रा नदीतोय । समस्तां देव म्हणताती ॥ १०	"'ते गाईला, पृथ्वीला, अग्नीला आणि नद्यांना देव म्हणतात'."
ऐसे विप्र मंदमती । निराकारा साकार म्हणती । तयांतें म्लेंच्छ जे भजती । ते पावती अधःपात ॥ ११	"'अशा ब्राह्मणांना जे यवन मानतात, त्यांचा अधःपात होतो'."
ऐसे यवनपुरोहित । रायापुढें सांगती हित । ऐकोनि राजा उत्तर देत । कोपें करोनि परियेसा ॥ १२	पुरोहितांचे हे बोलणे ऐकून राजाला राग आला आणि त्याने त्यांना सडेतोड उत्तर दिले.
राजा म्हणे पुरोहितांसी । निरोपिलें तुम्हीं आम्हांसी । अणुरेणुतृणकाष्ठेंसी । सर्वेश्वर पूर्ण असे ॥ १३	राजा म्हणाला, "तुम्ही मला काय सांगताय? ईश्वर तर अणुरेणूत, गवतात आणि लाकडातही व्यापून उरलेला आहे."
समस्त सृष्टि ईश्वराची । स्थावर जंगम रचिली साची । सर्वत्र देव असे साची । तर्कभेद असंख्य ॥ १४	"ही संपूर्ण सृष्टी ईश्वराचीच रचना आहे. सर्वत्र देव आहे, फक्त पाहण्याचे दृष्टिकोन वेगळे आहेत."
समस्त जातींची उत्पत्ति । जाणावी तुम्ही पंचभूतीं । पृथ्वी आप तेज वायु निगुती । आकाशापासाव परियेसा ॥ १५	"सर्व जातींची उत्पत्ती तर शेवटी पंचमहाभूतांपासूनच (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) झाली आहे."
समस्तांची वृद्धि एक । जाणती मृत्तिका कुलाल लोक । नानापरीचीं करिती अनेक । भांडीं भेद परोपरी ॥ १६	"जसा कुंभार एकाच मातीपासून अनेक प्रकारची भांडी बनवतो, तसाच देवही सर्वांना बनवतो."
नानापरीच्या धेनु असती । क्षीर असे एकचि रीतीं । सुवर्ण जाण तेचि रीतीं । परोपरीचे अलंकार ॥ १७	"गाईंचे रंग वेगवेगळे असले तरी दूध पांढरेच असते. सोन्याचे दागिने अनेक असले तरी सोनं एकच असतं."
तैसा देह भिन्न जाण । परमात्मा एकचि पूर्ण । जैसा नभीं मृगलांछन । नाना घटीं दिसतसे ॥ १८	"त्याचप्रमाणे शरीर वेगवेगळे असले तरी सर्वांमधील आत्मा एकच आहे."
दीप असे एक घरीं । वाती लाविल्या सहस्त्र जरी । समस्त होती दीपावरी । भिन्न भाव कोठें असे ॥ १९	"एका दिव्याने हजार वाती पेटवल्या तरी प्रकाश तोच असतो."
एकचि सूत्र आणोनि । नानापरीचे ओविती मणि । सूत्र एकचि जाणोनि । न पाविजे भाव भिन्न ॥ २०	"माळेमध्ये मणी अनेक असले तरी त्यांना बांधणारा दोरा (सूत्र) एकच असतो."
तैशा जाति नानापरी । असताती वसुंधरीं । समस्तांसी एकचि हरी । भिन्न भाव करुं नये ॥ २१	"त्याचप्रमाणे पृथ्वीवर अनेक जाती असल्या तरी सर्वांचा देव एकच आहे."
आणिक तुम्ही म्हणाल ऐसें । पूजिती पाषाण देव कैसे । सर्वां ठायीं पूर्ण भासे । विश्वात्मा आहेचि ॥ २२	"तुम्ही म्हणता की ते दगडाला पूजतात, पण तो विश्वात्मा तर प्रत्येक कणात भरलेला आहे."
प्रतिमापूजा स्वल्पबुद्धि । म्हणोनि सांगती प्रसिद्धीं । आत्माराम पूजिती विधीं । त्यांचे मतीं ऐसें असे ॥ २३	"प्रतिमापूजा ही एकाग्रतेसाठी असते, प्रत्यक्षात ते त्या परमात्म्याचीच पूजा करत असतात."
स्थिर नव्हे अंतःकरण । म्हणोनि करिती प्रतिमा खूण । नाम ठेवोनि नारायण । तया नामें पूजिताती ॥ २४	"मन स्थिर होत नाही म्हणून ते प्रतिमेला प्रतीक मानून देवाची भक्ती करतात."
तयातें तुम्ही निंदा करितां । तरी सर्वां ठायीं पूर्ण कां म्हणतां । प्रतिष्ठाव्या आपुले मता । द्वेष आम्हीं न करावा ॥ २५	"जर देव सर्वव्यापी आहे, तर मग तुम्ही निंदा का करता? आपल्याला कोणाचाही द्वेष करण्याचा अधिकार नाही."
या कारणें ज्ञानवंतीं । करुं नये निंदास्तुति । असती नानापरी जाती । आपुले रहाटीं रहाटती ॥ २६	"ज्ञान्यांनी कोणाचीही निंदा करू नये. प्रत्येक जण आपापल्या श्रद्धेनुसार वागत असतो."
ऐशापरी पुरोहितांसी । सांगे राजा विस्तारेंसी । करी पुण्य बहुवसीं । विश्वास देवद्विजांवरी ॥ २७	अशा प्रकारे राजाने पुरोहितांना गप्प केले. त्याची देव आणि ब्राह्मणांवर मोठी श्रद्धा होती.
राजा देखा येणेंपरी । होता तया वैदुरीनगरीं । पुढें त्याचे मांडीवरी । स्फोटक एक उद्भवला ॥ २८	काही काळानंतर त्या राजाच्या मांडीवर एक मोठा फोड (कर्करोग किंवा जखम/स्फोटक) झाला.
नानापरीचे वैद्य येती । तया स्फोटकासी लेप करिती । शमन न होय कवणे रीतीं । महादुःखें कष्टतसे ॥ २९	"अनेक वैद्यांनी औषधे दिली, लेप लावले, पण त्याचा त्रास कमी होईना. राजा खूप वेदना सहन करत नव्हता."
ऐसें असतां वर्तमानीं । श्रीगुरु असतां गाणगाभुवनीं । विचार करिती आपुले मनीं । राजा येईल म्हणोनिया ॥ ३०	इकडे गाणगापुरात श्रीगुरूंनी ओळखले की तो राजा आता आपल्या दर्शनासाठी येणार आहे.
येथें येतां म्लेंच्छ लोक । होईल द्विजां उपबाधक । प्रगट झालों आतां ऐक । आम्हीं येथें असूं नये ॥ ३१	श्रीगुरु विचार करू लागले की, जर राजा इथे आला तर त्याच्यासोबत खूप सैन्य आणि लवाजमा येईल, ज्यामुळे इथल्या ब्राह्मणांना त्रास होईल.
प्रगट जहाली महिमाख्याति । पहावया येती म्लेंच्छ जाति । आतां रहावें आम्हीं गुप्तीं । लौकिकार्थ परियेसा ॥ ३२	"आता आमची कीर्ती खूप पसरली आहे, म्लेंच्छ लोकही येऊ लागले आहेत. त्यामुळे आता गुप्त राहणेच इष्ट आहे."
आला ईश्वरनाम संवत्सरु । सिंहेसी आला असे गुरु । गौतमी तीर्थ थोरु । यात्राप्रसंगें जावें आतां ॥ ३३	श्रीगुरु म्हणाले की, "अब गुरु ग्रह सिंह राशीत आला आहे, आपण गोदावरीच्या (गौतमी) यात्रेला जाऊया."
म्हणती समस्त शिष्यांसी । करा आयती वेगेंसी । येतो राजा बोलावावयासी । जावें त्वरित गंगेला ॥ ३४	"राजा मला बोलावण्यासाठी येत आहे, त्याआधीच आपण गंगेला निघून जावे."
ऐसें ऐकोनि शिष्यजन । विचार करिती आपअपण । जरी येईल राजा यवन । केवी होय म्हणताती ॥ ३५	हे ऐकून शिष्यांना काळजी वाटली की जर राजा खरंच आला तर काय होईल?
ऐसा मनीं विचार करिती । काय होईल पहा म्हणती । असे नरसिंहसरस्वती । तोचि रक्षील आपणांतें ॥ ३६	"पण काळजी कशाला? श्रीगुरु नरसिंह सरस्वती समर्थ आहेत, तेच सर्वांचे रक्षण करतील."
येणेंपरी श्रीगुरुमूर्ति । असतां गाणगापुरीं ख्याति । राजा यवना झाली मति । पूर्वसंस्कारीं परियेसा ॥ ३७	राजाला त्याच्या मागील जन्माच्या संस्कारांमुळे असा विचार सुचला की आपण एखाद्या सत्पुरुषाला शोधावे.
स्फोटकाचे दुःखें राजा । अपार कष्टला सहजा । नानापरी औषधें वोजा । करितां न होय तया बरवें ॥ ३८	राजा जखमेच्या वेदनांनी व्याकुळ झाला होता, कशानेही त्याला आराम मिळत नव्हता.
मग मनीं विचार करी । स्फोटकें व्यापिलें अपरंपारी । वैद्याचेनि नोहे दूरी । काय करावें म्हणतसे ॥ ३९	"त्याने विचार केला की वैद्य मला बरे करू शकत नाहीत, आता काय करावे?"
बोलावूनि विप्रांसी । पुसे काय उपाय यासी । विप्र म्हणती रायासी । सांगतों ऐका एकचित्तें ॥ ४०	"त्याने ब्राह्मणांना बोलावून विचारले, तेव्हा ते म्हणाले, महाराज, आम्ही सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐका."
पूर्वजन्मीं पापें करिती । व्याधिरुपें होऊन पीडिती । दानधर्में तीर्थी दैवतीं । व्याधि जाय परियेसा ॥ ४१	"पूर्वजन्मातील पापव्याधी म्हणून रोगाच्या रूपाने छळतात. दानधर्म आणि तीर्थयात्रेनेच यातून मुक्ती मिळते."
अथवा भल्या सत्पुरुषासी- । भजा आपण भावेंसी । तयाचे दृष्टिसुधारसीं । बरवें होईल परियेसा ॥ ४२	"किंवा एखाद्या थोर सत्पुरुषाला शरण जा, त्यांच्या केवळ नजरेने तुझे दुःख दूर होईल."
सत्पुरुषाचे कृपादृष्टीं । पापें जाती जन्म साठी । मग रोग कैचा पोटीं । स्फोटकादि त्वरित जाय ॥ ४३	"सत्पुरुषाच्या एका कृपादृष्टीने साठ जन्मांची पापे नष्ट होतात आणि रोग मुळापासून नाहीसा होतो."
ऐकोनिया विप्रवचन । राजा करीतसे नमन । मातें तुम्ही न म्हणा यवन । दास आपण विप्रांचा ॥ ४४	राजा त्यांना नमस्कार करून म्हणाला, "मला यवन समजू नका, मी तर ब्राह्मणांचा सेवक आहे."
पूर्वजन्मी आपण । केली सेवा गुरुचरण । पापास्तव झालों जाण । यवनाचे कुळीं देखा ॥ ४५	"मागील जन्मी मी गुरूंची सेवा केली होती, पण काही थोड्या पापामुळे मला यवन कुळात जन्म घ्यावा लागला."
एखादा पूर्ववृत्तान्त । मातें निरोपावा त्वरित । महानुभावदर्शन होत । कवणाचा रोग गेला असे ॥ ४६	"असा एखादा प्रसंग सांगा जिथे सत्पुरुषाच्या दर्शनाने रोग बरा झाला आहे."
रायाचें वचन ऐकोनि । विचार करिती विप्र मनीं । सांगूं नये या स्थानीं । एकान्तस्थळ पाहिजे ॥ ४७	ब्राह्मणांनी विचार केला की राजाला उघडपणे सांगण्याऐवजी एकांत स्थळी जाऊन सांगावे.
तुम्ही राव म्लेंच्छजाती । समस्त तुम्हां निंदा करिती । आम्ही असों द्विजजाती । केवी करावें म्हणताती ॥ ४८	"आपण यवन आहात आणि आम्ही ब्राह्मण, लोक निंदा करतील, म्हणून आपण शांतपणे चर्चा करू."
विप्रवचन ऐकोन । विनवीतसे तो यवन । चाड नाहीं जातीवीण । आपणास तुम्हीं उद्धरावें ॥ ४९	राजा म्हणाला, "मला आता जातीची चाड उरली नाही, फक्त मला या व्याधीतून उद्धरा."
ऐसें रायाचें अंतःकरण । अनुतप्त झालें असे जाण । मग निरोपिती ब्राह्मण । तया रायातें परियेसा ॥ ५०	राजाचा पश्चात्ताप पाहून ब्राह्मणांनी त्याला उपाय सांगायला सुरुवात केली.
विप्र म्हणती रायासी । स्थान बरवें पापविनाशी । जावें तुम्हीं सहजेंसी । विनोदार्थ परियेसा ॥ ५१	"ब्राह्मण म्हणाले, महाराज, आपण 'पापविनाशी' तीर्थाला (गाणगापूर जवळ) सहज फिरायला म्हणून चला."
तेथें असे स्थळ बरवें । एकान्तस्थान पहावें । स्नान करावें मनोभावें । एकचित्तें परियेसा ॥ ५२	"तिथे एकांत स्थळी मनोभावे स्नान करा."
ऐकोनिया विप्रवचन । संतोषला राजा आपण । निघाला त्वरित तेथोन । आला पापविनाश तीर्थासी ॥ ५३	राजा आनंदाने तिथून निघाला आणि पापविनाशी तीर्थावर पोहोचला.
समस्तांतें राहवूनि । एकला गेला तया स्थानीं । स्नान करितां तये क्षणीं । आला एक यति तेथें ॥ ५४	सर्वांना मागे थांबवून तो एकटाच स्नानासाठी गेला. तो स्नान करत असतानाच तिथे एक संन्यासी (यती) आले.
राजा देखोनि यतीसी । नमन करी भावेंसी । दावीतसे स्फोटकासी । म्हणे उपशमन केवी होय ॥ ५५	"त्या यतींना पाहून राजाने त्यांना नमस्कार केला आणि आपली जखम दाखवून विचारले, स्वामी, हे कसे बरे होईल?"
ऐकोनि तयाचें वचन । सांगता झाला विस्तारोन । महानुभावाच्या दर्शनें । तूंतें बरवें होय जाणा ॥ ५६	"यती म्हणाले, एखाद्या महान सत्पुरुषाच्या दर्शनानेच तुझे हे दुःख दूर होईल."
पूर्वीं याचें आख्यान । सांगेन ऐक विस्तारोन । एकचित्तें करोनि मन । ऐक म्हणती तये वेळीं ॥ ५७	"अशाच प्रकारची एक जुनी कथा मी तुला विस्ताराने सांगतो, ती शांतपणे ऐक."
अवंती म्हणिजे थोर नगरी । तेथें होता एक दुराचारी । जन्मोनिया विप्र उदरीं । अन्य रहाटीं रहातसे ॥ ५८	"अवंती नगरीत एक ब्राह्मणपुत्र होता जो अत्यंत दुराचारी होता."
आपण असे मदोन्मत्त । समस्त स्त्रियांसवें रमत । स्नानसंध्या त्यजूनि निश्चित । अन्यमार्गें वागतसे ॥ ५९	"तो गर्वाने मदांध झाला होता आणि त्याने सर्व कुकर्मे केली होती. त्याने स्नान-संध्या सोडून दिली होती."
ऐसें दुराचारीपणें । रहाटतसे तो ब्राह्मण । पिंगला म्हणिजे वेश्या जाण । तयेसवें वर्ततसे ॥ ६०	"तो 'पिंगला' नावाच्या एका वेश्येच्या नादी लागला होता."
न करी कर्म संध्यास्नान । रात्रंदिवस वेश्यागमन । तिचे घरीं भक्षी अन्न । येणेंपरी दोष केले ॥ ६१	"तो दिवसरात्र तिच्याच घरी असायचा आणि तिथेच अन्न खायचा. त्याने अनेक पापे केली होती."
ऐसें असतां वर्तमानीं । ब्राह्मण होता वेश्यासदनीं । तेथें आला एक मुनि । वृषभनामा महायोगी ॥ ६२	"एकदा तो त्या वेश्येच्या घरी असताना तिथे 'वृषभ' नावाचे एक महायोगी मुनी आले."
तया देखोनि दोघें जण । करिती साष्टांग नमन । भक्तिभावें करोन । घेवोनि आलीं मंदिरांत ॥ ६३	"त्या मुनींना पाहून तो ब्राह्मण आणि ती वेश्या दोघांनी त्यांना साष्टांग नमस्कार केला आणि घरात बोलावले."
बैसवोनिया पीठावरी । पूजा करिती षोडशोपचारीं । अर्घ्यपाद्य देवोनि पुढारी । गंधाक्षता लाविती ॥ ६४	"त्यांनी मुनींना आसनावर बसवले आणि त्यांची षोडशोपचारे पूजा केली."
नाना परिमळ पुष्प जाती । तया योगियासी समर्पिती । परिमळ द्रव्यें अनेक रीतीं । समर्पिलीं तया योगेश्वरा ॥ ६५	"त्यांनी मुनींना सुगंधी द्रव्ये आणि फुले अर्पण केली."
चरणतीर्थ घेऊन । पान करिती दोघेंजण । त्यांतें करविती भोजन । नानापरी पक्वान्नेंसी ॥ ६६	"त्यांनी त्यांचे चरणतीर्थ घेतले आणि त्यांना उत्तम पक्वान्नांचे भोजन दिले."
करवूनिया भोजन । केलें हस्तप्रक्षालन । बरवा पलंग आणोन । देती तया योगियासी ॥ ६७	"जेवण झाल्यावर त्यांनी मुनींना विश्रांतीसाठी एक चांगला पलंग दिला."
तया मंचकीं निजवोन । तांबूल देती आणोन । करिती पादसंवाहन । भक्तिभावें दोघेंही ॥ ६८	"त्यांनी मुनींना तांबूल (विडा) दिला आणि दोघेही त्यांचे पाय चेपू लागले."
निद्रिस्त झाला योगेश्वर । दोघें करिती नमस्कार । उभें राहोनि चारी प्रहर । सेवा केली भावेंसी ॥ ६९	"मुनी झोपी गेले तरी ते दोघे रात्रभर उभे राहून त्यांची सेवा करत राहिले."
उदय झाला दिनकरासी । संतोषला तो तापसी । निरोप घेऊनि संतोषीं । गेला आपुल्या स्थानाप्रती ॥ ७०	"सकाळी मुनींना खूप आनंद झाला आणि ते त्यांना आशीर्वाद देऊन निघून गेले."
ऐसें विप्रें वेश्याघरीं । क्रमितां क्वचित्‌ दिवसांवरी । तारुण्य जाउनी शरीरीं । वार्धक्य पातलें तयासी ॥ ७१	तो ब्राह्मण आणि वेश्या वयोमानानुसार वृद्ध झाले.
पुढें तया विप्रासी । मरण आलें परियेसीं । पिंगला नाम वेश्येसी । दोघें पंचत्व पावलीं ॥ ७२	दोघेही मरण पावले.
पूर्वकर्मानुबंधेंसी । जन्म झाला राजवंशीं । दशार्णवाधिपतिकुशीं । वज्रबाहूचे उदरांत ॥ ७३	मागील जन्मींच्या मुनी सेवेच्या पुण्यामुळे त्यांचा जन्म राजकुळात झाला. तो ब्राह्मण 'वज्रबाहू' नावाचा राजा झाला.
तया वज्रबाहूपत्नी । नाम तिचें वसुमती । जन्मा आला तिचे पोटीं । तो विप्र परियेसा ॥ ७४	राणी वसुमतीच्या पोटी त्या ब्राह्मणाने जन्म घेतला.
तया वज्रबाहूसी । ज्येष्ठ राणीच्या गर्भेसी । उद्‌भवला विप्र परियेसीं । राजा समारंभ करीतसे ॥ ७५	राजाच्या ज्येष्ठ राणीला पुत्र झाला, तेव्हा मोठा उत्सव साजरा झाला.
देखोनिया तिचे सवतीसी । क्रोध आला बहु मानसीं । गर्भ झाला सपत्नीसी । म्हणोनि द्वेष मनीं धरी ॥ ७६	सवतीच्या मत्सरपोटी इतर राण्यांनी राणीचा द्वेष केला.
सर्पगरळ आणोनि । दिल्हें सवतीस नाना यत्नीं । गरळें भेदिलें अतिगहनीं । तया राजज्येष्ठ स्त्रियेसी ॥ ७७	त्यांनी तिला अन्नातून सापाचे विष दिले.
दैवयोगें न ये मरण । सर्व शरीरीं झाले व्रण । चिंता करी अतिगहन । महाकष्ट भोगीतसे ॥ ७८	विषामुळे राणी मेली नाही, पण तिच्या शरीरावर भयानक जखमा झाल्या.
ऐशापरी राजयुवती । कष्टें झाली प्रसूति । उपजतां बाळका मातेप्रती । सर्वांग स्फोट वाहत ॥ ७९	तिने अशाच अवस्थेत बाळाला जन्म दिला, ज्याच्या शरीरावरही जखमा होत्या.
विषें व्यापिलें सर्वांगासी । म्हणोनि आक्रंदती दिवानिशीं । दुःख करी राजा क्लेशीं । म्हणे काय करुं आतां ॥ ८०	आई आणि बाळ दोघेही वेदनेने रडू लागले. राजा हतबल झाला.
देशोदेशींच्या वैद्यांसी । बोलाविती चिकित्सेसी । वेंचिती द्रव्य अपारेंसी । कांहीं केलिया बरवें नोहे ॥ ८१	खूप पैसा खर्च करूनही आजार बरा झाला नाही.
तया माता बाळकासी । व्रण झाले बहुवसीं । निद्रा नाहीं रात्रीसी । सर्वांगीं कृमि पडले असती ॥ ८२	जखमांमध्ये किडे पडल्याने त्यांना झोप लागत नसे.
त्यांतें देखोनि रायासी । दुःख झालें बहुवसीं । निद्रा नाहीं दिवानिशीं । त्याचे कष्ट देखोनिया ॥ ८३	राजाला त्यांचे कष्ट बघवेनात.
व्यथें करोनि मातासुत । अन्न उदक न वचे क्वचित । शरीरीं सर्व क्लेश होत । क्षीण झालें येणेंपरी ॥ ८४	अन्न-पाणी न गेल्याने ते अशक्त झाले.
राजा येऊनि एके दिवसीं । पाहे आपुले स्त्री-सुतासी । देखोनिया महाक्लेशी । दुःख करीतसे परियेसा ॥ ८५	एके दिवशी राजाने त्यांची अत्यंत दयनीय अवस्था पाहिली.
म्हणें आतां काय करुं । केवी करणें प्रतिकारु । नाना औषधें उपचारु । करितां स्वस्थ नव्हेचि ॥ ८६	"सर्व उपचार करूनही उपयोग होत नाहीये."
स्त्री-पुत्रांची ऐशी गति । जिवंत शवें झाली असती । यांच्या रोगासी होय शांति । केवी पाहूं म्हणतसे ॥ ८७	"हे जिवंत प्रेतांसारखे झाले आहेत, यांची शांती कशी होईल?"
आतां यातें पहावयासी । कंटाळा येतो आम्हांसी । बरवें नव्हे सत्य यांसी । काय करणें म्हणतसे ॥ ८८	शेवटी कंटाळून राजाने त्यांना अरण्यात सोडण्याचा विचार केला.
यांतें देखतां आम्हांसी । श्रम होती देहासी । नेवोनिया अरण्यासी । त्यांतें त्यजूं म्हणतसे ॥ ८९	"यांना पाहून मला त्रास होतो, यांना वनात सोडणेच योग्य आहे."
जे जे असती पापीजन । त्यांतें जीवन अथवा मरण । भोगिल्यावांचोनि न सुटे जाण । आपुलें आपण भोगिजे ॥ ९०	"पापाचे फळ प्रत्येकाला भोगावेच लागते."
विचार करोनि मानसीं । बोलाविलें कोळियासी । सांगतसे विस्तारेंसी । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ९१	राजाने सारथ्याला (कोळी) बोलावले.
राजा म्हणे सूतासी । माझे बोल परियेसीं । नेऊनि आपुले स्त्री -पुत्रांसी । अरण्यांत ठेवावें ॥ ९२	"यांना नेऊन दुर्गम अरण्यात सोडून दे."
मनुष्‍यांचा संचार । जेथें नसेल निर्धार । तेथें ठेवीं वेगवक्र । म्हणे राजा सूतासी ॥ ९३	"मानववस्ती नसलेल्या ठिकाणी यांना ठेव."
येणेंपरी सूतासी । राजा सांगे विस्तारेंसी । रथा दिधला संजोगेंसी । घेऊनि गेला झडकरी ॥ ९४	सारथी त्यांना रथात घालून घेऊन गेला.
तिचे दासदासी सकळ । दुःख करिती महाप्रबळ । माता पिता बंधु सकळ । समस्त प्रलाप करिताती ॥ ९५	राजवाड्यातील लोक रडू लागले.
दुःख करिती नर नारी । हा हा पापी दुराचारी । स्त्री-सुतांसी कैसेपरी । केवी यांतें मारवितो ॥ ९६	लोक राजाला निर्दयी म्हणू लागले.
रथावरी बैसवोनि । घेवोनि गेला महारानीं । जेथें नसती मनुष्य कोणी । तेथें ठेविलीं परियेसा ॥ ९७	निर्जन वनात त्यांना सोडले.
सूत आला परतोनि । सांगे रायासी विस्तारोनि । महाअरण्य दुर्गम वनीं । तेथें ठेविली म्हणतसे ॥ ९८	सारथ्याने राजाला काम झाल्याचे सांगितले.
ऐकोनि राजा संतोषला । दुसरे स्त्रियेसी वृत्तान्त सांगितला । दोघांसी आनंद जाहला । वनीं राहिलीं मातासुत ॥ ९९	राजा आणि दुसरी राणी आनंदी झाले.
मातापुत्र दोघेंजण । पीडताती दुःखेंकरुन । कष्टती अन्नउदकावीण । महाघोर वनांत ॥ १००	आई-लेकरं वनात अन्नावाचून तडफडू लागले.
राजपत्नी सुकुमार । तिये शरीरीं व्रण थोर । चालूं न शके पृथ्वीवर । महाकंटक भूमीवरी ॥ १०१	राणीला चालणेही अशक्य झाले होते.
कडिये घेवोनि बाळकासी । जाय ती मंदगमनेंसी । आठवी आपुले कर्मांसी । म्हणे आतां काय करुं ॥ १०२	ती कर्माला दोष देत हळूहळू चालत होती.
तया वनीं मृगजाति । व्याघ्र सिंहादिक असती । सर्प थोर अपरिमिती । हिंडताती वनांत ॥ १०३	हिंस्र प्राण्यांचे भय होते.
मातें जरी व्याघ्र मारी । पापापासून होईन दुरी । पुरे आतां जन्म संसारीं । वांचोनि काय व्यर्थ जिणें ॥ १०४	ती मृत्यूची इच्छा करू लागली.
म्हणोनि जाय पुढें रडत । क्षणोक्षणीं असे पडत । पुत्रासहित चिंता करीत । जात असे वनमाजी ॥ १०५	ती कशीबशी पुढे जात राहिली.
उदकाविणें तृषाक्रांत । देह व्रणें असे पीडित । व्याघ्रसर्पादि देखत । भयें चकित होतसे ॥ १०६	तहान आणि जखमांमुळे ती व्याकुळ झाली होती.
देखे वेताळ ब्रह्मराक्षस । वनगज भालुका बहुवस । केश मोकळे पायांस । कांटे धोंडे लागताती ॥ १०७	अत्यंत कठीण परिस्थितीतून ती जात होती.
ऐसे महाअरण्यांत। राजश्री असे हिंडत । पुढें जातां देखिलें वनांत । गुरें चरती वाणियांचीं ॥ १०८	तिला काही गाई चरताना दिसल्या.
तयांपासीं जावोनि । पुसतसे करुणावचनीं । गोरक्षकांतें विनवोनि । मागे उदक कुमारासी ॥ १०९	तिने गुराख्यांकडे पाणी मागितले.
गोरक्षक म्हणती तियेसी । जावें तुवां मंदिरासी । तेथें उदक बहुवसी । अन्न तूंतें मिळेल ॥ ११०	त्यांनी तिला जवळच्या गावात जायला सांगितले.
म्हणोनि मार्ग दाखविती । हळूहळू जाय म्हणती । राजपत्नी मार्ग क्रमिती । गेली तया ग्रामांत ॥ १११	ती गावात पोहोचली.
तया ग्रामीं नरनारी । दिसताती अपरंपारी । ऐकोन आली मनोहरी । पुसे तयां स्त्रियांसी ॥ ११२	तिने तिथे राजाबद्दल विचारले.
म्हणे कवण येथें राजा । संतोषी दिसे समस्त प्रजा । ऐकोनि सांगती वैश्यराजा । महाधनिक पुण्यात्मा ॥ ११३	तिला 'पद्माकर' नावाच्या उदार व्यापाऱ्याबद्दल माहिती मिळाली.
त्याचें नांव पद्माकर । पुण्यवंत असे थोर । तूंतें रक्षील साचार । म्हणोनि सांगती तियेसी ॥ ११४	"तो तुला नक्की आधार देईल."
इतुकिया अवसरीं । तया वैश्याचे घरीं । दासी होत्या मनोहरी । त्याही आल्या तियेजवळी ॥ ११५	पद्माकराच्या दासींनी तिला पाहिले.
येवोनि पुसती वृत्तान्त । घेवोनि गेल्या मंदिरांत । आपल्या स्वामीसी सांगत । आद्यंतेंसीं विस्तारें ॥ ११६	त्यांनी तिला मालकाकडे नेले.
तीस देखोनिया वैश्यनाथ । कृपा करी अत्यंत । नेऊनिया मंदिरांत । दिल्हें एक गृह तिसी ॥ ११७	पद्माकराने तिला आश्रय दिला.
पुसोनिया वृत्तान्त । वाणी होय कृपावंत । दिल्हें अन्नवस्त्र बहुत । नित्य तिसी रक्षीतसे ॥ ११८	तिची खाण्यापिण्याची सोय झाली.
ऐशी तया वैश्याघरीं । होती रायाची अंतुरी । वर्धतसे पीडा भारी । व्रण न वचे परियेसा ॥ ११९	पण जखमा कमी होत नव्हत्या.
येणेंपरी राजसती । तया वैश्याचे घरीं होती । वाढले व्रण तयांसी बहुती । प्राणांतक होतसे ॥ १२०	स्थिती गंभीर झाली.
वर्ततां ऐसें एके दिवसीं । मरण आलें कुमारकासी । प्रलाप करी बहुवसी । राजपत्नी तये वेळीं ॥ १२१	एक दिवस राजपुत्राचा मृत्यू झाला.
मूर्च्छा येऊनि तये क्षणीं । राजपत्नी पडे धरणीं । आपुलें कर्म आठवोनि । महाशोक करीतसे ॥ १२२	राणी आक्रोशाने बेशुद्ध पडली.
त्या वाणियाच्या स्त्रिया देखा । संबोखिताति ती बाळिका । कवणेंपरी तिचे दुःखा । शमन नोहे परियेसा ॥ १२३	तिला कोणीही सावरू शकत नव्हते.
नानापरी दुःख करी । आठवीतसे पूर्वापारी । म्हणे ताता माझ्या सौरी । कोठें गेलासी बाळका ॥ १२४	ती बाळासाठी रडत होती.
राजकुमारका पूर्णचंद्रा । माझ्या आनंदसमुद्रा । मातें धरिसी मौनमुद्रा । तूंतें काय बरवें असे ॥ १२५	"तू असा गप्प का झालास?"
मातापिता बंधुजन । सोडोनि आल्यें सकळ जाण । तुझा भरंवसा होता पूर्ण । मातें रक्षिसी म्हणोनिया ॥ १२६	"तूच माझा आधार होतास."
मातें अनाथ करोनि । तूं जातोसि सोडोनि । मज रक्षिता नसे कोणी । प्राण त्यजीन म्हणतसे ॥ १२७	"मी आता जिवंत राहून काय करू?"
येणेंपरी राजनारी । दीर्घस्वरें रुदन करी । देखोनिया नरनारी । दुःख करिती परियेसा ॥ १२८	तिचे दुःख पाहून सर्व हळहळले.
समस्तही दुःखाहुनी । पुत्रशोक केवळ वाहि । मातापितरांतें दाहोनि । भस्म करी परियेंसा ॥ १२९	पुत्रशोक हा अत्यंत दाहक असतो.
येणेंपरी दुःख करितां । ऋषभ योगी आला त्वरिता । पूर्वजन्मींच्या उपकारार्था । पातला तेथें महाज्ञानी ॥ १३०	त्यावेळी 'ऋषभ' नावाचे महायोगी तिथे आले. मागील जन्माच्या ऋणानुबंधाने ते तिला साहाय्य करायला आले होते.
योगियातें देखोनि । वंदिता झाला तो वाणी । अर्घ्यपाद्य देवोनि । उत्तम स्थानीं बैसविला ॥ १३१	पद्माकराने मुनींचे स्वागत केले.
योगी तया अवसरीं । पुसे कवण दीर्घस्वरीं । शोक करितसे अपारीं । कवण असे म्हणतसे ॥ १३२	"हा आक्रोश कोणाचा आहे?"
सविस्तर वैश्यनाथ । सांगता जाहला वृत्तान्त । योगीश्वर कृपावंत । आला तिये जवळीक ॥ १३३	मुनी राणीजवळ गेले.
म्हणे योगी तियेसी । मूढपणें दुःख करिसी । कवण जन्मला भूमीसी । कवण मेला सांग मला ॥ १३४	मुनींनी तिला तत्त्वज्ञान सांगायला सुरुवात केली. "कोण जन्मले आणि कोण मेले?"
देह म्हणिजे विनाशी जाण । जैसा गंगेंत दिसे फेण । व्यक्ताव्यक्त सवेंचि होय जाण । जलबुद्‌बुदापरी देखा ॥ १३५	"शरीर बुडबुड्यासारखे क्षणभंगुर आहे."
पृथ्वी तेज वायु आप । आकाश मिळोनि सर्वव्याप । पंच गोठली शरीररुप । दिसत असे परियेसा ॥ १३६	"हे शरीर पाच तत्त्वांचे बनले आहे."
पंच भूतें पांचांठायीं । निघोन जातां शून्य पाहीं । दुःख करितां अवकाश नाहीं । वृथा कां तूं दुःख करिसी ॥ १३७	"तत्त्वे विलीन झाल्यावर काही उरत नाही, मग दुःख कशाचे?"
गुणापासाव उत्पत्ति । निज कर्में होय निरुती । काळ नाचवी दृष्टिविकृतीं । वासना तयापरी जाणा ॥ १३८
मायेपासोनि माया उपजे । होय गुणें सत्त्वरजें । तमोगुणें तेथें सहजें । देहलक्षण येणेंपरी ॥ १३९
या तीन गुणांपासाव । उपजताती मनुष्यभाव । सत्त्वगुणें असती देव । रजोगुण मनुष्याचा ॥ १४०	"माणूस गुणांनी आणि कर्मांनी जन्म घेतो. सत्त्व, रज आणि तम यामुळे मानवी भाव निर्माण होतात."
तामस तोचि राक्षस । जैसा गुण असे त्यास । तैसा जन्मे पिंडाभास । कधीं स्थिर नव्हेचि ॥ १४१	"तामस गुणाचा माणूस राक्षसाप्रमाणे असतो. जसे गुण असतात, तसाच देह प्राप्त होतो, पण हा देह कधीही कायम टिकणारा नसतो."
या संसारवर्तमानीं । उपजती नर कर्मानुगुणीं । जैसें अर्जित असे पूर्वपुण्यीं । सुखदुःखें घडती देखा ॥ १४२	या संसारात माणूस आपल्या कर्माप्रमाणे जन्म घेतो. पूर्वपुण्याईनुसारच सुख आणि दुःख मिळते.
कल्पकोटिवर्षांवरी । जिवंत असती सुर जरी । तेही न राहती स्थिरी । मनुष्यांचा काय पाड ॥ १४३	"कोट्यवधी वर्षे जगणारे देवही अमर नाहीत, मग माणसाची काय कथा?"
या कारणें ज्ञानीजनें । उपजतां संतोष न करणें । मेलिया दुःख न करणें । स्थिर नव्हे देह जाणा ॥ १४४	"म्हणून ज्ञान्यांनी जन्माचा आनंद आणि मृत्यूचे दुःख करू नये, कारण देह हा नाशवंत आहे."
गर्भ संभवें जिये काळीं । विनाश म्हणोनि जाणती सकळी । कोणी मरती यौवनकाळीं । क्वचिद्वार्धक्यपाणीं जाणा ॥ १४५	जन्मासोबतच मृत्यू ठरलेला असतो. कोणी तरुणपणी तर कोणी म्हातारपणी मरते.
जैसें कर्म पूर्वार्जित । तेणेंपरी असे घडत । मायामोहें म्हणत । सुत नरदेही हे ॥ १४६	"जसे पूर्वसंचित कर्म असते, तसेच घडते. केवळ मायेमुळे आपण मुलाबाळांना 'माझे' म्हणतो."
जैसें लिखित ललाटेसी । ब्रह्मदेवें लिहिलें परियेसीं । कालकर्म उल्लंघावयासी । शक्ति न होय कवणा जाणा ॥ १४७	"ब्रह्मदेवाने कपाळावर जे नशीब लिहिले आहे, ते काळ आणि कर्म कोणीही टाळू शकत नाही."
ऐसें अनित्य देहासी । कां वो माते दुःख करिसी । तुझी पूर्वपरंपरा कैसी । सांगा आम्हां म्हणतसे ॥ १४८	"अशा या नाशवंत देहासाठी तू का रडतेस? तू मागील जन्मी कोण होतीस हे तुला ठाऊक आहे का?"
तूं जन्मांतरीं जाणा । कवणा होतीस अंगना । किंवा झालीस जननी कोणा । भगिनी कोणाची सांग पां ॥ १४९	"तू कोणाची पत्नी, कोणाची आई किंवा कोणाची बहीण होतीस हे तुला आठवते का?"
ऐसें जाणोनि मानसी । वायां कां हो दुःख करिसी । जरी बरवें तूं इच्छिसी । शरण जाईं शंकरा ॥ १५०	"हे जाणून तू व्यर्थ दुःख करू नकोस. जर तुला कल्याण हवे असेल, तर शंकराला शरण जा."
ऐसें ऐकोनि राजयुवती । करी ऋषभयोगिया विनंति । आपणासी झाली ऐसी गति । राज्यभ्रष्ट होऊनि आल्यें ॥ १५१	राणी म्हणाली, "महाराज, मी राज्यभ्रष्ट होऊन इथे आले आहे, माझी अवस्था पहा."
मातापिता बंधुजन । सोडोनि आलें मी रान । पुत्र होता माझा प्राण । भरंवसा मज तयाचा ॥ १५२	"मी सर्वांना सोडले, पण हा मुलगाच माझा आधार होता."
तया जहाली ऐशी गति । आपण वांचोनि काय प्रीति । मरण व्हावें मज निश्चिती । म्हणोनि चरणीं लागली ॥ १५३	"आता तोच गेल्यावर मी जगून काय करू? मलाही मरण द्या," असे म्हणून ती मुनींच्या पाया पडली.
ऐसें निर्वाण देखोनि । कृपा उपजली योगियामनी । पूर्व उपकार स्मरोनि । प्रसन्न झाला तये वेळीं ॥ १५४	तिची श्रद्धा पाहून ऋषभ मुनींना दया आली. मागील जन्मातील तिने केलेली सेवा आठवून ते प्रसन्न झाले.
भस्म काढोनि तये वेळीं । लाविलें प्रेताचे कपाळीं । घालितां त्याचे मुखकमळीं । प्राण आला परियेसा ॥ १५५	मुनींनी अभिमंत्रित भस्म त्या मृत मुलाच्या कपाळाला लावले आणि तोंडात घातले, तसा त्या मुलाचा जीव परत आला.
बाळ बैसला उठोनि । सर्वांग झालें सुवर्णवर्णी । मातेचे व्रणही तेच क्षणीं । जाते झाले तात्काळ ॥ १५६	तो मुलगा जिवंत होऊन उठून बसला. त्याचे शरीर सोन्यासारखे चमकू लागले आणि राणीचे जखमेचे डागही नाहीसे झाले.
राजपत्नी पुत्रासहित । करी योगियासी दंडवत । ऋषभयोगी कृपावंत । आणीक भस्म प्रोक्षीतसे ॥ १५७	राणी आणि मुलाने मुनींना वंदन केले. मुनींनी त्यांच्यावर पुन्हा भस्म शिंपडले.
तात्काळ तया दोघांसी । शरीर होय सुवर्णसंकाशी । शोभायमान दिसे कैसी । दिव्य काया उभयतांची ॥ १५८	दोघांचीही शरीरे दिव्य आणि सुंदर झाली.
प्रसन्न झाला योगेश्वर । तये वेळीं दिधला वर । तुम्हां न होय जराजर्जर । तारुण्यरुप चिरंजीवी ॥ १५९	मुनींनी त्यांना आशीर्वाद दिला की, "तुम्ही नेहमी तरुण राहाल आणि तुम्हाला वृद्धत्व येणार नाही."
तुझा सुत भद्रायुषी । कीर्ति वरील बहुवशी । राज्य करील परियेसीं । पित्याहूनि अधिक जाणा ॥ १६०	"तुझा हा मुलगा 'भद्रायु' नावाने प्रसिद्ध होईल आणि वडिलांपेक्षाही मोठे राज्य करेल."
ऐसा वर देऊनि । योगी गेला तेथोनि । ऐक राजा एकमनीं । सत्पुरुषाचें महिमान ॥ १६१	असा वर देऊन मुनी निघून गेले. यती त्या यवन राजाला म्हणाले, "हे राजा, सत्पुरुषाचा महिमा असा अगाध आहे."
सत्पुरुषाची सेवा करितां । तुझा स्फोटक जाईल त्वरिता । तुवां न करावी कांहीं चिंता । दृढ धरीं भाव एक ॥ १६२	"जर तू सत्पुरुषाची सेवा केलीस, तर तुझा आजार नक्की बरा होईल. मनात दृढ श्रद्धा ठेवा."
ऐसें यतीचें वचन ऐकोनि । राजा नमन करी तये क्षणीं । विनवीतसे कर जोडोनि । कोठें असे सत्पुरुष ॥ १६३	राजाने विचारले, "स्वामी, असे सत्पुरुष कुठे मिळतील?"
मातें निरोपावा आतां । जाईन आपण तेथें तत्त्वतां । मजला त्यांचें दर्शन होतां । होईल बरवें म्हणतसे ॥ १६४	"मला त्यांचा पत्ता सांगा, मी आत्ताच त्यांच्या दर्शनाला जाईन."
ऐकोनि राजाचें वचन । सांगतसे मुनि आपण । भीमातीरीं गाणागाभुवन । असे तेथें परमपुरुष ॥ १६५	मुनींनी सांगितले, "भीमा नदीच्या काठी गाणगापुरात साक्षात परमपुरुष (श्रीगुरु) राहत आहेत."
तयापासीं तुवां जावें । दर्शनमात्रें होईल बरवें । ऐकोनि राजा एकभावें । निघता झाला तये वेळीं ॥ १६६	"तू तिथे जा, तुझे कल्याण होईल." हे ऐकून राजा तात्काळ गाणगापूरला जाण्यास निघाला.
एकभावें राजा आपण । घ्यावया श्रीगुरुदर्शन । प्रयाणावरी करी प्रयाण । आला गाणगापुरासी ॥ १६७	मोठ्या श्रद्धेने राजा गाणगापुरात पोहोचला.
ग्रामीं पुसे सकळिकांसी । कोण येथें एक तापसी । रुप धरिलें संन्यासी । कोठें आहे म्हणतसे ॥ १६८	त्याने गावात विचारले की इथे कोणी संन्यासी राहतात का?
भयभीत झाले सकळिक । म्हणती आतां नव्हे निक । श्रीगुरुसी पुसतों ऐक । काय करील न कळे म्हणती ॥ १६९	यवन राजाला पाहून गावकरी घाबरले. त्यांना वाटले की हा आता श्रीगुरूंना त्रास देईल की काय?
कोणी न बोलती तयासी । राजा कोपला बहुवसी । म्हणे आलों भेटीसी । दावा आपणा म्हणतसे ॥ १७०	कोणीही काही बोलेना तेव्हा राजा चिडला आणि म्हणाला, "मी फक्त दर्शनासाठी आलो आहे, मला त्यांच्याकडे न्या."
मग म्हणती समस्त लोक । श्रीगुरु अनुष्ठानस्थान असे निक । अमरजासंगमीं माध्यान्हिक । करोनि येती ग्रामातें ॥ १७१	तेव्हा लोक म्हणाले की, "ते आता संगमावर अनुष्ठानासाठी गेले आहेत."
ऐसें ऐकोनि म्लेंच्छ देखा । समस्तां वर्जूनि आपण एका । बैसोनिया आंदोलिकां । गेला तया स्थानासी ॥ १७२	राजा आपल्या पालखीत बसून एकटाच संगमावर गेला.
दुरोनि देखतां श्रीगुरुसी । चरणीं चाले म्लेंच्छ परियेसीं । जवळी गेला पहावयासी । नमन करुनि उभा राहे ॥ १७३	श्रीगुरूंना लांबून पाहताच राजा पालखीतून उतरला आणि चालत जाऊन त्यांच्या पाया पडला.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । कां रे रजका कोठें अससी । बहुत दिवशीं भेटलासी । आमचा दास होवोनिया ॥ १७४	श्रीगुरु हसून म्हणाले, "काय रे धोब्या (रजका)! कुठे होतास इतके दिवस? तू तर आमचा जुना सेवक आहेस."
ऐसें वचन ऐकोनि । म्लेंच्छ झाला महाज्ञानी । पूर्वजन्म स्मरला मनीं । करी साष्टांग दंडवत ॥ १७५	श्रीगुरूंचे शब्द ऐकताच राजाला आपल्या पूर्वजन्माची आठवण झाली आणि तो त्यांच्या चरणी लोळण घेऊ लागला.
पादुकांवरी लोळे आपण । सद्‌गदित अंतःकरण । अंगीं रोमांच उठोन । आनंदबाष्पें रुदन करी ॥ १७६	त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. त्याला खूप आनंद झाला.
पूर्वजन्मीं आठवोन देखा । रुदन करी अति दुःखा । कर जोडून विनवी ऐका । नाना परी स्तोत्र करी ॥ १७७	त्याला स्वतःच्या अज्ञानाचे दुःख झाले आणि त्याने श्रीगुरूंची स्तुती केली.
राजा म्हणे श्रीगुरुसी । कां उपेक्षिले आम्हांसी । झालों आपण परदेशी । चरणावेगळें केलें मज ॥ १७८	"स्वामी, तुम्ही मला परके का केले? मला तुमच्या चरणांपासून दूर का ठेवले?"
अंधकारसागरांत । कां घातलें मज येथ । मी होऊनि मदोन्मत्त । विसरलों चरण तुझे ॥ १७९	"मी सत्तेच्या मदात तुम्हाला विसरलो होतो, मला माफ करा."
संसारसागरमायाजाळीं । बुडालों आपण दुर्मति केवळीं । सेवा न करीं चरणकमळीं । दिवांध झालों आपण ॥ १८०	"मी संसाराच्या मायेत आंधळा झालो होतो."
होतासि तूं जवळी निधान । न ओळखें आपण मतिहीन । तमांधकारीं वेष्टोन । तुझे चरण विसरलों ॥ १८१	"माझ्या जवळच तुम्ही असताना मी तुम्हाला ओळखू शकलो नाही."
तूं भक्तजनां नुपेक्षिसी । निर्धार होता माझे मानसीं । अज्ञानसागरीं आम्हांसी । कां घातलें स्वामिया ॥ १८२	"स्वामी, तुम्ही भक्तांचा कधीच त्याग करत नाही, मग मला या अज्ञानात का ठेवले?"
उद्धरावें आतां मज । आलों आपण हेंचि काज । सेवोनि तुझे चरणरज । असेन आतां राज्य पुरे ॥ १८३	"आता मला हे राज्य नको, मला फक्त तुमची सेवा करायची आहे."
ऐसें नानापरी देखा । स्तुति करी राजा ऐका । श्रीगुरु म्हणती भक्त निका । तुझी वासना पुरेल ॥ १८४	श्रीगुरु म्हणाले, "तुझी इच्छा नक्कीच पूर्ण होईल."
राजा म्हणे श्रीगुरुसी । झाला स्फोटक आपणासी । व्यथा होतसे प्रयासी । कृपादृष्टीं पहावें ॥ १८५	राजाने आपली व्याधी (स्फोटक) दाखवली आणि विनंती केली की मला यातून मुक्त करा.
ऐसें वचन ऐकोन । श्रीगुरु करिती हास्यवदन । स्फोटक नाहीं म्हणोन । पुसताती यवनासी ॥ १८६	श्रीगुरु हसले आणि म्हणाले, "अरे, कुठे आहे जखम? काहीच तर नाहीये तिथे."
राजा पाहे स्फोटकासी । न दिसे स्फोटक अंगासी । विस्मय करीतसे मानसीं । पुनरपि चरणीं माथा ठेवी ॥ १८७	राजाने पाहिले तर त्याच्या अंगावरचा तो भयानक आजार एका क्षणात गायब झाला होता. तो पुन्हा श्रीगुरूंच्या पाया पडला.
राजा म्हणे स्वामियासी । तुझें प्रसन्नत्व आम्हांसी । राज्य पावलों संतोषीं । अष्टैश्वर्य माझें अवलोकावें ॥ १८८	राजा म्हणाला, "स्वामी, तुमच्या कृपेने मला राज्य मिळाले, आता माझे ऐश्वर्य पाहायला आपण माझ्या नगरीला यावे."
भक्तवत्सल ब्रीद तुझें । वासना अर्थ पुरवीं माझे । इंद्रियसंसार उतरीं ओझें । लीन होईन तुझे चरणीं ॥ १९०	"आपण माझे मनोरथ पूर्ण करा."
श्रीगुरु म्हणती तयासी । आम्ही तापसी संन्यासी । येऊं नये तुझे नगरासी । महापातकें होती तेथें ॥ १९१	श्रीगुरु म्हणाले, "आम्ही संन्यासी आहोत, तुझ्या नगरात हिंसा आणि पाप होते, तिथे आम्ही कसे येणार?"
नगरीं नित्य धेनुहत्या । यवनजाति तुम्ही सत्या । जीवहिंसा मद्यपी कृत्या । वर्जावें आतां निर्धारें ॥ १९२	"तुझ्या राज्यात गोहत्या, हिंसा आणि मद्यपान चालते, ते तू आधी बंद कर."
सर्व अंगिकार करोनि । राजा लागे दोन्ही चरणीं । म्हणे मी दास पुरातनीं । पूर्वापारीं दृष्टि देणें ॥ १९३	राजाने सर्व अटी मान्य केल्या आणि तो श्रीगुरूंच्या चरणी लीन झाला.
पूर्वी माझें जन्म रजक । स्वामीवचनें राज्य विशेख । पावोनि देखिलें नाना सुख । उणें एक म्लेंच्छजाति ॥ १९४	"स्वामी, मी गेल्या जन्मी धोबी होतो, तुमच्या कृपेने राजा झालो, पण यवन जातीत जन्मल्यामुळे मला दुःख वाटते."
दर्शन होतां तुझे चरण । संतुष्ट झालें अंतःकरण । पुत्रपौत्र दृष्टीं पाहोन । मग मी राहीन तुझे सेवे ॥ १९५	"आता माझे आयुष्य तुमच्या चरणी अर्पण आहे."
ऐसें नानापरी देखा । राजा विनवी विशेखा । पाया पडे क्षणक्षणिका । अतिकाकुळती येतसे ॥ १९६	राजाने वारंवार विनंती केली की आपण एकदा माझ्या नगरीत यावे.
श्रीगुरु मनीं विचार करिती । पुढें होणार ऐसी गति । कलियुगीं असे दुर्जन जाति । गौप्य असतां पुढें बरवें ॥ १९७	श्रीगुरूंनी विचार केला की आता आपली प्रसिद्धी खूप वाढली आहे, त्यामुळे आता गुप्त होणेच योग्य आहे.
सहज जावें सिंहस्थासी । महातीर्थ गौतमीसी । जावें हें भरंवसी । आतां आम्हीं गुप्त व्हावें ॥ १९८	"आता आपण गोदावरीला जाऊया आणि मग गुप्त होऊया."
ऐसें मनीं विचारुनि । श्रीगुरु निघाले संगमाहूनि । राजा आपुले सुखासनीं । बैसवी प्रीती करोनिया ॥ १९९	श्रीगुरु राजाच्या विनंतीवरून त्याच्यासोबत जाण्यास तयार झाले.
पादुका घेतल्या आपुले करीं । सांगातें येतसे पादचारीं । श्रीगुरु म्हणती आरोहण करीं । लोक निंदा तुज करिती ॥ २००	राजा स्वतः पादुका हातात घेऊन श्रीगुरूंसोबत चालू लागला. श्रीगुरु म्हणाले, "तू राजा आहेस, रथात बस, लोक तुझी निंदा करतील."
राष्ट्राधिपति तुज म्हणती । जन्म तुझा म्लेंच्छजाती । ब्राह्मणसेवें तुज हांसती । जाति दूषण करितील ॥ २०१	"तू यवन राजा असून ब्राह्मणांची सेवा करतोयस हे पाहून तुझे लोक तुला हसतील."
राजा म्हणे स्वामी ऐका । कैचा राजा मी रजका । तुझे दृष्टीं असे निका । लोह सुवर्ण होतसे ॥ २०२	राजा म्हणाला, "तुमच्या समोर मी फक्त एक सेवक आहे. तुमच्या कृपेने लोहाचेही सोने होते."
समस्तांसी राजा आपण सत्य । मी रजक तुझा भक्त । पूर्ण झाले मनोरथ । तुझें झालें दर्शन मज ॥ २०३	"माझ्यासाठी तुम्हीच सर्वस्व आहात."
इतुकिया अवसरीं । समस्त दळ मिळालें भारी । मदोन्मत्त अतिकुंजरी । वारु नाना वर्णाचे ॥ २०४	तेवढ्यात राजाचे अफाट सैन्य तिथे आले.
उभा राहोनि राजा देखा । समस्त दाखवी सैन्यका । संतोष मनीं अति हरिखा । आपुलें ऐश्वर्य दाखवितसे ॥ २०५	राजाने आपले सर्व सैन्य आणि संपत्ती श्रीगुरूंना दाखवली.
श्रीगुरु निरोपिती यवनासी । आरोहण करीं वारुवेसी । दूर जाणें असे नगरासी । निरोप आमुचा नको मोडूं ॥ २०६	श्रीगुरूंनी पुन्हा सांगितले की तू घोड्यावर बसून पुढे चल.
श्रीगुरुवचन ऐकोन । समस्त शिष्यांतें आरोहण । देता झाला तो यवन । आपण वाजीं आरुढला ॥ २०७	राजाने शिष्यांची बसण्याची सोय केली आणि स्वतः घोड्यावर बसला.
आनंद बहु यवनाचे मनीं । हर्षनिर्भर न माये गगनीं । श्रीगुरुभेटी झाली म्हणोनि । अति उल्हास करीतसे ॥ २०८	राजाला खूप आनंद झाला होता.
श्रीगुरुमूर्ति बोलाविती यवनासी । म्हणती झालों अतिसंतोषी । तूं भक्त केवळ गुणराशी । संतुष्ट झालों आपण आजी ॥ २०९	"श्रीगुरु म्हणाले, आम्ही तुझ्या भक्तीवर प्रसन्न आहोत."
आम्ही संन्यासी तापसी । नित्य करावें अनुष्ठानासी । तुम्हांसमागमें मार्गासी । न घडे वेळीं संध्यादिक ॥ २१०	"पण आम्ही संन्यासी आहोत, आम्हाला वेळेवर अनुष्ठान करावे लागते, जे तुझ्या लवाजम्यासह शक्य नाही."
यासी उपाय सांगेन । अंगिकार करावा जाण । पुढें जाऊं आम्ही त्वरेनें । स्थिर यावें तुम्हीं मागें ॥ २११	"त्यामुळे आम्ही वेगाने पुढे जातो, तू आरामात मागे ये."
पापविनाशी तीर्थासी । भेटी होईल तुम्हांसी । ऐसें म्हणोनि रायासी । अदृश्य झाले गुरुमूर्ति ॥ २१२	"आपण 'पापविनाशी' तीर्थावर भेटू," असे म्हणून श्रीगुरु तिथेच अदृश्य झाले.
समस्त शिष्यांसहित । श्रीगुरु गुप्त झाले त्वरित । मनोवेगें मार्ग क्रमित । गेले वैदूरपुरासी ॥ २१३	श्रीगुरु क्षणार्धात वैदूरपुराला (राजाच्या राजधानीत) पोहोचले.
पापविनाशी तीर्थासी । श्रीगुरु पातले त्वरितेंसी । राहिले तेथें अनुष्ठानासी । समस्त येती भेटावया ॥ २१४	तिथे राहून ते अनुष्ठान करू लागले.
साखरे सायंदेवाचा सुत । भेटीस आला नागनाथ । नानापरी पूजा करीत । समाराधना आरंभिली ॥ २१५	सायंदेवाचा मुलगा नागनाथ तिथे दर्शनाला आला आणि त्याने श्रीगुरूंची पूजा केली.
श्रीगुरु नेऊनि आपुले घरा । पूजा केली षोडशोपचारा । आरती करोनि एक सहस्त्रा । समाराधना करी बहुत ॥ २१६	त्याने श्रीगुरूंना घरी नेऊन मोठा उत्सव केला.
इतुकें होतां झाली निशी । श्रीगुरु म्हणती नागनाथासी । सांगोनि आलों म्लेंच्छासी । पापविनाशीं भेटूं म्हणोनि ॥ २१७	"श्रीगुरु म्हणाले, मी राजाला पापविनाशी तीर्थावर भेटण्याचे वचन दिले आहे."
जाऊं आतां तया स्थानासी । राहतां यवन येईल परियेसीं । उपद्रव होईल ब्राह्मणांसी । विप्रघरा म्लेंच्छ येती ॥ २१८	"जर तो इथे आला तर ब्राह्मणांना त्रास होईल, म्हणून आपण तीर्थावरच जाऊया."
ऐसें सांगोनि आपण । गेले पापविनाशीं जाण । शुभासनीं बैसोन । अनुष्ठान करीत होते ॥ २१९	श्रीगुरु पुन्हा पापविनाशी तीर्थावर जाऊन बसले.
इतुकिया अवसरीं । राजा इकडे काय करी । गुरुनाथ न दिसती दळभारीं । मनीं चिंता बहु वर्तली ॥ २२०	इकडे राजा श्रीगुरूंना न पाहून चिंतेत पडला.
म्हणे कटकटा काय झालें । गुरुनाथें मज उपेक्षिलें । काय सेवे अंतर पडलें । तेणें गेले निघोनिया ॥ २२१	"माझ्याकडून काही चूक झाली का? श्रीगुरु कुठे गेले?"
मागुती मनीं विचारी । पुढें जातों म्हणोनि येरी । पापविनाशी तीर्थातीरीं । भेटी देतों म्हणितलें ॥ २२२	त्याला आठवले की त्यांनी पापविनाशी तीर्थावर भेटायला सांगितले होते.
न कळे महिमान श्रीगुरुचें । कोण जाणें मनोगत त्यांचें । दैव बरवें होतें आमुचें । म्हणोनि चरणांचें दर्शन झालें ॥ २२३	"त्यांचा महिमा अगाध आहे, मला त्यांचे दर्शन झाले हेच माझे भाग्य."
राजस्फोटक होता मज । आलों होतों याचि काज । कृपानिधि श्रीगुरुराज । भेटी झाली पुण्य माझें ॥ २२४	"माझा आजार बरा झाला, ही त्यांचीच कृपा."
पुढें गेले निश्चित । म्हणोनि मनीं विचार करित । दिव्य अश्वावरी आरुढोनि त्वरित । निघाला राजा परियेसा ॥ २२५	राजा वेगाने घोड्यावर बसून निघाला.
चतुश्चत्वारिंशत्‌ क्रोश देखा । राजा पातला दिवसें एका । पापविनाशी तीर्थीं देखा । अवलोकितसे श्रीगुरुसी ॥ २२६	राजाने एका दिवसात ४४ क्रोश अंतर कापले आणि तो पापविनाशी तीर्थावर श्रीगुरूंना भेटला.
विस्मय करी अति मानसीं । येऊनि लागला चरणांसीं । विनवीतसे भक्तींसी । गृहाप्रति यावें म्हणतसे ॥ २२७	तो पुन्हा श्रीगुरूंच्या पाया पडला आणि त्यांना राजवाड्यात येण्याची विनंती केली.
नगर सर्व श्रृगांरिलें । प्रवाळ-मोतियां तोरण केलें । गुडिया मखर उभारविलें । समारंभ थोर नगरांत ॥ २२८	राजाने संपूर्ण शहर सजवले होते.
बैसवोनिया पालखींत । आपण चरणचालीं येत । नवरत्न असे ओवाळित । नगर लोक आरत्या आणिती ॥ २२९	राजा स्वतः चालत आणि श्रीगुरूंना पालखीत बसवून मिरवणूक काढली.
ऐशा समारंभें राजा देखा । घेऊनि गेला गुरुनायका । विस्मय झाला सकळ लोकां । महदाश्चर्य म्हणताती ॥ २३०	हे पाहून सर्व लोकांना मोठे आश्चर्य वाटले.
लोक म्हणती म्लेंच्छजाती । पहा हो विप्रपूजा करिती । राजा अनाचारी म्हणती । जातिधर्म सांडिला आजी ॥ २३१	काही यवन लोक राजाची निंदा करू लागले की त्याने आपला धर्म सोडून विप्रपूजा चालवली आहे.
ज्याचें पाहूं नये मुख । त्याची सेवा करी देख । राजा नष्ट म्हणोनि सकळिक । म्लेंच्छजाती बोलती ॥ २३२	ते राजाला नावे ठेवू लागले.
विप्रकुळ समस्त देख । संतोष करिती अतिकौतुक । राजा झाला विप्रसेवक । आतां बरवें राज्यासी ॥ २३३	पण ब्राह्मण आणि सामान्य लोक सुखावले की राजा आता धार्मिक झाला आहे.
ऐसा राव असतां । महाराष्ट्रधर्मीं वर्ततां । आपुला द्वेष तत्त्वतां । न करील जाण पां ॥ २३४	"असा राजा असेल तर कुणाचाही द्वेष होणार नाही."
ऐसा राजा असतां बरवें । ज्ञानवंत असे स्वभावें । ब्रह्मद्वेषी नव्हे पहावें । पुण्यश्लोक म्हणती ऐसा ॥ २३५	राजा आता पुण्यवान झाला आहे असे लोक म्हणू लागले.
नगरलोक पहावया येती । नमस्कारिती अतिप्रीतीं । राजे चरणचालीं येत । लोक म्हणती आश्चर्य ॥ २३६	लोक श्रीगुरूंना नमस्कार करू लागले.
एक म्हणती हा होय देव । म्हणोनि भजतो म्लेंच्छराव । या कलियुगीं अभिनव । देखिलें म्हणताती सकळिक ॥ २३७	लोक म्हणू लागले की साक्षात देवच अवतरले आहेत.
सवें वाजंत्र्यांचे गजर । बंदीजन वाखाणिती अपार । राजा हर्षें निर्भर । घेऊनि जातो गुरुसी ॥ २३८	ढोल-ताशांच्या गजरात मिरवणूक निघाली.
नानापरीचीं दिव्य वस्त्रें । वांटीतसे राजा पवित्रें । द्रव्य ओवाळुनि टाकी पात्रें । भिक्षुक तुष्टले बहुत देखा ॥ २३९	राजाने खूप दानधर्म केला.
ऐशा समारंभें देखा । घेऊनि गेला राजा ऐका । महाद्वारीं पातलें सुखा । पायघडया अंथरती ॥ २४०	श्रीगुरूंचे स्वागत राजवाड्यात मोठ्या उत्साहात झाले.
नानापरीचीं दिव्यांबरें । मार्गीं अंथरती अपारें । वाजती भेरी वाजंत्रें । राजगृहा पातले ॥ २४१	रस्त्यावर रेशमी वस्त्रे अंथरली होती.
मरासिंहासनस्थानीं । श्रृंगार केला अतिगहनीं । जगद्‌गुरुतें नेऊनि । सिंहासनीं बैसविलें ॥ २४२	श्रीगुरूंना रत्नजडित सिंहासनावर बसवण्यात आले.
राजमंदिरींच्या नारी । आरत्या घेऊनिया करीं । ओवाळिती हर्षनिर्भरीं । अनन्यभावें करोनियां ॥ २४३	राजघराण्यातील स्त्रियांनी श्रीगुरूंना ओवाळले.
समस्त लोक बाहेर ठेवोन । श्रीगुरु होते एकले आपण । सवें शिष्य चवघेजण । जवळी होते परियेसा ॥ २४४	दर्शनानंतर श्रीगुरु आपल्या चार शिष्यांसह एकांत स्थळी बसले.
अंतःपुरींचे कुलस्त्रियांसी । पुत्रपौत्रीं सहोदरासी । भेटविलें राजें परियेसीं । साष्टांगीं नमन करिती ते ॥ २४५	राजाने आपल्या कुटुंबाला श्रीगुरूंच्या चरणी आणले.
राजा विनवी स्वामियासी । पुण्यें देखिलें चरणांसी । न्याहाळावें कृपादृष्टीसी । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ २४६	"स्वामी, तुमच्या दर्शनाने मी पावन झालो."
संतोषले श्रीगुरुमूर्ति । तयांसी आशीर्वाद देती । राजयातें बोलाविती । पुसताती गृहवार्ता ॥ २४७	श्रीगुरूंनी सर्वांना आशीर्वाद दिले.
श्रीगुरु म्हणती तयासी । संतुष्ट झालास कीं मानसीं । अजूनि व्हावें कांहीं भावेंसी । विस्तारोनि सांग म्हणती ॥ २४८	"श्रीगुरु म्हणाले, आता तू सुखी आहेस ना? अजून काही हवे आहे का?"
राजा विनवी स्वामियांसी । अंतर पडतें चरणांसी । राज्य केलें बहुवसीं । आतां द्यावी चरणसेवा ॥ २४९	"राजा म्हणाला, स्वामी, मला फक्त तुमची अखंड सेवा हवी आहे."
ऐसें ऐकोनि श्रीगुरु म्हणती । आमुची भेटी श्रीपार्वतीं । तुझे पुत्र राज्य करिती । तुवां यावें भेटीसी ॥ २५०	"श्रीगुरु म्हणाले, आम्ही आता श्रीशैल्य (श्रीपर्वत) येथे जाणार आहोत, तू तिथे भेटीला येत जा."
ऐसा निरोप देऊनि । श्रीगुरु निघाले तेथोनि । राजा विनवी चरण धरोनि । ज्ञान मजला असावे ॥ २५१	जाताना राजाने पुन्हा प्रार्थना केली की मला आत्मज्ञान द्यावे.
कृपासिंधु गुरुनाथ । ज्ञान होईल ऐसें म्हणत । आपण निघाले त्वरित । गेले गौतमी- तीरासी ॥ २५२	श्रीगुरूंनी त्याला ज्ञानाचा आशीर्वाद दिला आणि ते गोदावरी तीरावर गेले.
स्नान करोनि गौतमीसी । आले गाणगापुरासी । आनंद झाला समस्तांसी । श्रीगुरुचरणदर्शनें ॥ २५३	तिथून ते पुन्हा गाणगापूरला परतले, तेव्हा सर्वांना आनंद झाला.
संतुष्ट झाले समस्त लोक । पहावया येती कौतुक । वंदिताती सकळिक । आरती करिती मनोभावें ॥ २५४	भक्त पुन्हा दर्शनासाठी गर्दी करू लागले.
समस्त शिष्यांतें बोलाविती । श्रीगुरु त्यांसी निरोपिती । प्रगट झाली बहु ख्याति । आतां रहावें गुप्तरुपें ॥ २५५	"आता आपली ख्याती खूप पसरली आहे, आता गुप्त होण्याची वेळ आली आहे."
यात्रारुपें श्रीपर्वतासी । निघावें आतां परियेसीं । प्रगट बोले हेचि स्वभावेंसी । गुप्तरुपें राहूं तेथें ॥ २५६	"आम्ही श्रीशैल्य यात्रेला जातोय असे सांगून तिथेच गुप्त होऊया."
स्थान आपुलें गाणगापुरीं । येथूनि न वचे निर्धारीं । लौकिकमतें अवधारीं । बोल करितों श्रीशैलयात्रा ॥ २५७	"आम्ही जगासाठी गाणगापूर सोडून जात असलो, तरी सूक्ष्म रूपाने आम्ही कायम इथेच राहू."
प्रगट करोनिया यात्रेसी । वास निरंतर गाणगाभुवनासी । भक्तजन तारावयासी । राहूं येथें निर्धार ॥ २५८	"भक्तांच्या कल्याणासाठी मी गाणगापुरात सदैव असेन."
कठिण दिवस युगधर्म । म्लेंच्छराजा क्रूरकर्म । प्रगटरुपें असतां धर्म । समस्त म्लेंच्छ येती ॥ २५९	"कलियुगाचा काळ कठीण आहे, गुप्त राहणेच श्रेष्ठ आहे."
राजा आला म्हणोनि । समस्त यवन ऐकोनि । सकळ येती मनकामनी । म्हणोनि गुप्त असावें ॥ २६०	"इतर यवनही येतील, म्हणून आपण निघणेच बरे."
ऐसें म्हणोनि शिष्यांतें । सांगितलें श्रीगुरुनाथें । सिद्ध सांगे नामधारकातें । चरित्र ऐसें श्रीगुरुचें ॥ २६१	असे सांगून श्रीगुरूंनी निरोप घेण्याची तयारी केली.
पुढें येतील दुर्दिन । कारण राज्य यवन । समस्त येती करावया भजन । म्हणोनि गुप्त राहिले ॥ २६२	श्रीगुरु भक्तांसाठी सदैव गुप्त रूपाने हजर आहेत.
लौकिकार्थ दाखवावयासी । निघाले आपण श्रीशैल्यासी । कथा असे विशेषी । सिद्ध म्हणे नामधारका ॥ २६३	सिद्धमुनी म्हणतात, "हे नामधारका, ही श्रीगुरूंची लीला आहे."
गंगाधराचा सुत । सरस्वती असे विनवीत । प्रत्यक्ष असे श्रीगुरुनाथ । देखिलें असे गाणगापुरीं ॥ २६४	ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर म्हणतात की श्रीगुरु आजही गाणगापुरात प्रत्यक्ष आहेत.
सद्भावें भजती भक्तजन । त्यांची कामना होईल पूर्ण । संदेह न धरीं अनुमान । त्वरित सिद्धि असे जाणा ॥ २६५	"जे श्रद्धेने त्यांची भक्ती करतात, त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात."
न लागतां कष्ट सायास । कामना पुरती गाणगापुरास । भक्तिभावें विशेष । कल्पवृक्ष तेथें असे ॥ २६६	गाणगापूर हे भक्तांसाठी कल्पवृक्षाप्रमाणे आहे.
जें जें कल्पिलें फळ । त्वरित पावती सकळ । धनधान्यादि विपुळ । पुत्रपौत्रादि शीघ्र होती ॥ २६७	तिथे सुख-संततीची प्राप्ती लवकर होते.
सिद्ध म्हणे नामधारकासी । हें गुरुचरित्र दिनीं निशीं । मनोभावें वाचनेंसी । सकळ कामना पुरतील ॥ २६८	"जे या गुरुचरित्राचे नित्य वाचन करतील, त्यांना सर्व सुख मिळेल."
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । सिद्ध नामधारका सांगत । यवनाचा उद्धार येथ । तुम्हांकारणें सांगितला ॥ २६९	अशा प्रकारे ५० व्या अध्यायात यवन राजाच्या उद्धाराची कथा पूर्ण झाली.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे सार्वभौमस्फोटकशमने ऐश्वर्यावलोकने वैदुरीप्रवेशो नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥२६९॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पितमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय एकावन्नावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील एकावन्नावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.

Tags: गुरुचरित्र अध्याय मराठी कथा अर्थासह