गुरुचरित्र अध्याय बावन्नावा ।५२ वा। मराठी अर्थासह

गुरुचरित्र – अध्याय ५२(बावन्नावा)

॥प्रसादप्राप्तिर्नाम॥

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीकुलदेवतायै नमः । श्रीपादश्रीवल्लभाय नमः । श्रीनृसिंहसरस्वत्यै नमः । श्री गुरुभ्यो नमः॥

मूळ ओवी	ओवीचा अर्थ
नामधारक विनवी सिद्धासी । श्रीगुरु निघाले शैल्ययात्रेसी । पुढें कथा वर्तली कैसी । तें विस्तारेंसी मज सांगावें ॥ १	नामधारकांनी सिद्धांना विचारले, "श्रीगुरु श्रीशैल्य यात्रेला निघाले, त्यानंतर पुढे काय घडले ते मला विस्ताराने सांगा."
सिद्ध म्हणे शिष्योत्तमा । काय सांगूं सद्‌गुरुची महिमा । आतां वर्णनाची झाली सीमा । परी गुरुभक्तिप्रेमा नावरे ॥ २	सिद्धमुनी म्हणाले, "हे श्रेष्ठ शिष्या, सद्गुरूंचा महिमा अगाध आहे. आता वर्णनाची सीमा झाली असली, तरी गुरुभक्तीचे प्रेम आवरत नाही."
श्रीगुरु सिद्ध झाले जावयासी । श्रीपर्वतीं यात्राउद्देशीं । हा वृत्तान्त नागरिक जनासी । कळला परियेसीं तात्काळ ॥ ३	श्रीगुरु श्रीशैल्य यात्रेला जाण्यासाठी तयार झाले आहेत, हे वृत्त गाणगापुरातील लोकांना समजले.
समस्त जन आले धावत । नरनारी सर्व मिळाल्या बहुत । गुरुसी प्रार्थित अनेक भक्त । श्रीपर्वतासी स्वामी कां जातां ॥ ४	सर्व लोक धावत आले आणि विचारू लागले, "स्वामी, तुम्ही आम्हाला सोडून श्रीपर्वताला का जात आहात?"
आम्हांसी भासतें व्यक्त । तुम्ही अवतार करितां समाप्त । निरंतर आपण असा अव्यक्त । परिजनांसी सुव्यक्त दिसत होतां ॥ ५	"आम्हाला वाटतेय की तुम्ही तुमचा अवतार संपवत आहात. तुम्ही जरी अव्यक्त असलात, तरी आमच्यासाठी तुम्ही नेहमी हजर होतात."
तुमचे चरणांचें होतां दर्शन । पातकांचें होतसे दहन । आतां कैसें करतील जन । म्हणोनि लोटांगणें घालिती ॥ ६	"तुमच्या दर्शनाने आमची पापे नष्ट होत होती, आता लोकांचे काय होईल?" असे म्हणत लोक पाया पडले.
पुठें आम्हांस काय गति । आम्हीं तरावें कैशा रीतीं । स्वामीचे चरण नौका होती । तेणें पार उतरत होतों ॥ ७	"या संसारातून आता आम्ही कसे तरणार? तुमचे पाय हीच आमची नौका होती."
तुम्ही भक्तास कामधेनूपरी । कामना पुरवीत होतां बरी । म्हणोनि जगले आजवरी । याउपरी आम्हीं काय करावें ॥ ८	"तुम्ही आमच्यासाठी कामधेनूसारखे होतात. आता तुमच्याशिवाय आम्ही काय करावे?"
स्वामीकरितां गाणगापूर । झालें होतें वैकुंठपूर । आतां दीपाविणें जैसें मंदिर । तैसें साचार होईल हें ॥ ९	"स्वामी, तुमच्यामुळे गाणगापूर वैकुंठासारखे झाले होते, आता ते दिव्याशिवाय असलेल्या अंधाऱ्या घरासारखे होईल."
माउलीविणें तान्हें बाळ । कीं देवाविणें देऊळ । जळाविणे जैसें कमळ । तैसें सकळ तुम्हांविणें ॥ १०	"आईशिवाय बाळ, देवाशिवाय मंदिर आणि पाण्याशिवाय कमळ जसे असते, तशी आमची अवस्था तुमच्याशिवाय होईल."
माता पिता सकळ गोत । इष्‍टमित्र कुळदैवत । सर्वही आमुचा गुरुनाथ । म्हणोनि काळ क्रमित होतों ॥ ११	"तुम्हीच आमचे सर्वस्व होतात, त्यामुळे आम्ही सुखात होतो."
आपुल्या बाळकांसी अव्हेरुनी । कैसें जातां स्वामी येथुनी । अश्रुधारा लागल्या लोचनीं । तळमळती सकळ जन ॥ १२	"आपल्या मुलांना टाकून तुम्ही कसे जाता?" असे म्हणत लोक रडू लागले.
तेव्हां गुरु समस्त जनांप्रती । हास्यवदन करुनि बोलती । तुम्ही जनहो मानूं नका खंती । सांगतों यथास्थित तें ऐका ॥ १३	तेव्हा श्रीगुरु हसून म्हणाले, "लोकांनो, तुम्ही दुःख करू नका, मी जे सांगतो ते नीट ऐका."
आम्ही असतों याचि ग्रामीं । स्नान पान करुं अमरजासंगमीं । गौप्यरुपें रहातों नियमीं । चिंता कांहीं तुम्हीं न करावी ॥ १४	"मी याच गावात (गाणगापुरात) गुप्त रूपाने सदैव राहणार आहे. अमरजा संगमावर स्नान आणि इतर नियम मी पाळत राहीन."
राज्य झालें म्लेंच्छाक्रांत । आम्ही भूमंडळीं विख्यात । आमुचे दर्शनास बहु येथ । यवन सतत येतील पैं ॥ १५	"आता म्लेंच्छांचे राज्य आले आहे आणि माझी कीर्ती खूप पसरली आहे, त्यामुळे यवन (परकीय) लोक इथे खूप गर्दी करतील."
तेणें प्रजेस होईल उपद्रव । आम्ही अदृश्य रहातों यास्तव । ज्यास असे दृढ भक्तिभाव । त्यास दृश्य स्वभावें होऊं ॥ १६	"त्या गर्दीमुळे सामान्य प्रजेला त्रास होईल, म्हणून मी अदृश्य राहणेच बरे. पण ज्याची भक्ती खरी असेल, त्याला मी नक्कीच दर्शन देईन."
लौकिकामध्यें कळावयासी । आम्ही जातों श्रीशैल्यपर्वतासी । चिंता न करावी मानसीं । ऐसें समस्तांसी संबोधिलें ॥ १७	"जगाला दाखवण्यासाठी मी श्रीशैल्य पर्वतावर जात आहे." असे म्हणून त्यांनी लोकांचे सांत्वन केले.
मठीं आमुच्या ठेवितों पादुका । पुरवितील कामना ऐका । अश्वत्थवृक्ष आहे निका । तो सकळिकांचा कल्पतरु ॥ १८	"मी मठात माझ्या पादुका ठेवत आहे, त्या तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतील. तिथला अश्वत्थ वृक्ष हा साक्षात कल्पतरू आहे."
कामना पुरवील समस्त । संदेह न धरावा मनांत । मनोरथ प्राप्त होती त्वरित । ही मात आमुची सत्य जाणा ॥ १९	"मनात कोणताही संशय ठेवू नका, तुमचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतील हे माझे वचन सत्य समजा."
संगमीं करुनिया स्नान । पूजोनि अश्वत्थनारायण । मग करावें पादुकांचें अर्चन । मनकामना पूर्ण होतील ॥ २०	"संगमावर स्नान करून, अश्वत्थाची पूजा करून मग माझ्या पादुकांचे दर्शन घ्या, म्हणजे कार्यसिद्धी होईल."
विघ्नहर्ता विनायक । आहे तेथें वरदायक । तीर्थें असती अनेक । पावाल तुम्ही सुख अपार ॥ २१	"तिथे असलेला गणपती वर देणारा आहे आणि अष्टतीर्थे सुखाची खाण आहेत."
पादुकांची करुनि पूजा । त्रिकाळ आरती करुनि ओजा । आमुचें वचन यथार्थ समजा । म्हणोनि द्विजांसी गुरु सांगती ॥ २२	"मठात पादुकांची त्रिकाळ आरती करा," असा उपदेश त्यांनी ब्राह्मणांना केला.
आम्ही येथेंच रहातों मठांत । हें वचन जाणावें निश्चित । ऐसें संबोधूनि जना आद्यंत । निघाले त्वरित गुरुराज पैं ॥ २३	"मी मठातच राहणार आहे, हा माझा शब्द लक्षात ठेवा." असे सांगून श्रीगुरु निघाले.
समागमें जे धावले जन । त्यांचें करुन समाधान । शिष्यांसहित त्वरित गतीनें । गेले निघून श्रीगुरु ॥ २४	जे लोक त्यांच्या मागे येत होते, त्यांचे समाधान करून श्रीगुरु शिष्यांसह वेगाने निघाले.
लोक माघारे परतले । समस्त गुरुच्या मठासी आले । तेथें समस्तांनीं गुरु देखिले । बैसले होते निजासनीं ॥ २५	लोक जेव्हा मठात परतले, तेव्हा त्यांना तिथे श्रीगुरु आपल्या आसनावर बसलेले दिसले!
सवेंचि पहातां झाले गुप्त । जन मनीं परम विस्मित । आम्ही सोडूनि आलों मार्गांत । येथें गुरुनाथ देखिले ॥ २५	क्षणार्धात ते अदृश्य झाले. लोक चकित झाले, "आम्ही त्यांना रस्त्यात सोडून आलो आणि ते इथे आधीच हजर?"
सर्वव्यापी नारायण । त्रैमूर्ति अवतार पूर्ण । चराचरी श्रीगुरु आपण । भक्तांकारणें रुप धरिती ॥ २७	साक्षात त्रिमूर्तींचे अवतार असलेले श्रीगुरु चराचरात भरलेले आहेत.
ऐसा दृष्‍टान्त दावूनि जनांसी । आपण गेले श्रीशैल्यासी । पावले पाताळगंगेसी । राहिले त्या दिवसीं तेथें ॥ २८	लोकांना हे सत्य पटवून देऊन ते श्रीशैल्याला पाताळगंगेच्या काठी पोहोचले.
श्रीगुरु शिष्यांसी म्हणती । मल्लिकार्जुनासी जावोनि शीघ्र गतीं । पुष्पांचें आसन यथास्थितीं । करोनि निगुती आणावें ॥ २९	त्यांनी शिष्यांना फुलांची होडी (आसन) तयार करायला सांगितली.
शिष्य धावले अति शीघ्र । पुन्नागादि कंद कल्हार । करवीर बकुळ चंपक मंदार । पुष्पें अपार आणिलीं ॥ ३०	शिष्यांनी अनेक सुगंधित फुले गोळा केली.
त्या पुष्पांचें केलें दिव्यासन । तें गंगाप्रवाहावरी केलें स्थापन । त्यावरी श्रीगुरु आपण । बैसले ते क्षणीं परमानंदें ॥ ३१	त्या फुलांच्या आसनावर बसून श्रीगुरु नदीच्या प्रवाहातून पुढे निघाले.
बहुधान्य संवत्सर माघमास । कृष्णप्रतिपदा शुभ दिवस । बृहस्पति होता सिंहराशीस । उत्तर दिशे होता सूर्य पैं ॥ ३२	माघ वद्य प्रतिपदेच्या दिवशी, उत्तरायणात हा दिव्य सोहळा घडला.
शिशिर ऋतु माघमासीं । संक्रांति कुंभ परियेसीं । सुमुहूर्त सुलक्षण । गुरु प्रयाण करिते झाले ॥ ३३	शुभ मुहूर्तावर श्रीगुरूंनी निजानंदाकडे प्रयाण केले.
मध्यें प्रवाहांत पुष्पासनीं । बैसोनि शिष्यास संबोधोनि । आमुचा वियोग झाला म्हणोनि । तुम्हीं मनीं खेद न मानावा ॥ ३४	"आम्ही दूर जात आहोत म्हणून तुम्ही वाईट वाटून घेऊ नका."
त्या गाणगापुरांत । आम्ही असोच पूर्ववत । भावता दृढ धरा मनांत । तुम्हां दृष्‍टान्त तेथें होईल ॥ ३५	"मी गाणगापुरात पूर्वीप्रमाणेच आहे, हे तुम्ही लक्षात ठेवा."
आम्ही जातों आनंदस्थानासी । तेथें पावलों याची खूण तुम्हांसी । फुलें येतील जिनसजिनसीं । तुम्हांस तो प्रसाद ॥ ३६	"मी सुखरूप पोहोचल्याची खूण म्हणून प्रसादाची फुले पाण्यावर तरंगत येतील."
पुष्पांचें करिता पूजन । तुम्हां होईल देव प्रसन्न । भक्तिभावें करावी जतन । प्राणासमान मानुनी ॥ ३७	"त्या फुलांची पूजा करा, त्यामुळे देव तुमच्यावर प्रसन्न होईल."
आणिक एक ऐका युक्ति । जे कोणी माझें चरित्र गाती । प्रीतीनें नामसंकीर्तन करिती । ते मज प्रिय गमती फार ॥ ३८	"जे लोक माझे चरित्र गातील आणि नामसंकीर्तन करतील, ते मला खूप आवडतील."
मजपुढें करितील गायन । जाणोनि रागरागिणी तानमान । चित्तीं भक्तिभाव धरुन । करिती ते मज कीर्तन परमानंदें ॥ ३९	भक्तीने केलेले कीर्तन आणि गायन मला खूप प्रिय आहे.
भक्त मज फार आवडती । जे माझें कथामृत पान करिती । त्यांचे घरीं मी श्रीपती । वसतों प्रीतीनें अखंडित ॥ ४०	"जे माझ्या कथा ऐकतील, त्यांच्या घरी मी लक्ष्मीसह सदैव वास करेन."
आमुचें चरित्र जो पठण करी । त्यास लाभती पुरुषार्थ चारी । सिद्धि सर्वही त्याच्या द्वारीं । दासीपरी तिष्‍ठतील ॥ ४१	"जे या चरित्राचे पठण करतील, त्यांना धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष प्राप्त होईल."
त्यासी नाहीं यमाचें भय । त्यास लाभ लाभे निश्चय । पुत्रपौत्रांसहित अष्‍टैश्चर्य । अनुभवोनि निर्भय पावे मुक्ति ॥ ४२	"त्यांना मृत्यूचे भय राहणार नाही आणि अष्टैश्वर्याची प्राप्ती होऊन शेवटी मोक्ष मिळेल."
हें वचन मानी अप्रमाण । तो भोगील नरक दारुण । तो गुरुद्रोही जाण जन्ममरण । दुःख अनुभवणें न सुटे त्यासी ॥ ४३	"जे यावर विश्वास ठेवणार नाहीत, त्यांना नरकवास आणि जन्म-मृत्यूचे फेरे भोगावे लागतील."
या कारणें असूं द्या विश्वास । सुख पावाल बहुवस । ऐसें सांगोनि शिष्यांस । श्रीगुरु तेथूनि अदृश्य झाले ॥ ४४	असे सांगून श्रीगुरु अदृश्य झाले.
शिष्य अवलोकिती गंगेंत । तों दृष्‍टीं न दिसती श्रीगुरुनाथ । बहुत होवोनि चिंताक्रांत । तेथें उभे तटस्थ झाले ॥ ४५	शिष्य काळजीत नदीकडे पाहत उभे राहिले.
इतुकियात आला नावाडी तेथ । तो शिष्या सांगे वृत्तान्त । गंगेचे पूर्वतीरीं श्रीगुरुनाथ । जात असतां म्यां देखिले ॥ ४६	तेवढ्यात एक नावाडी आला आणि त्याने सांगितले की त्याने श्रीगुरूंना पलीकडच्या काठावर जाताना पाहिले आहे.
आहे वेष संन्यासी दंडधारी । काषयांबर वेष्‍टिलें शिरीं । सुवर्णपादुका चरणामाझारीं । कांति अंगावरी फाकतसे ॥ ४७	"त्यांच्या अंगावर तेज फाकत होते आणि पायात सोन्याच्या पादुका होत्या."
तुम्हांस सांगा म्हणोनि । गोष्‍टी सांगितली आहे त्यांनीं । त्यांचे नांवें श्रीनृसिंहमुनि । ते गोष्‍टी कानीं आइका ॥ ४८	"त्यांनी तुम्हाला एक निरोप दिला आहे."
कळिकाळास्तव तप्त होउनी । आपण असतों गाणगाभुवनीं । तुम्हीं तत्पर असावें भजनीं । ऐसें सांगा म्हणोनि कथिलें ॥ ४९	"मी गाणगापुरातच आहे, तुम्ही भजनात तत्पर राहा, असे सांगा."
प्रत्यक्ष पाहिले मार्गांत । तुम्ही कां झाले चिंताक्रांत । पुष्पें येतील जळांत । घेऊनि निवांत रमावें ॥ ५०	"चिंता करू नका, आता फुले येतील ती प्रसादासाठी घ्या."
नावाडी यानें ऐसें कथिलें । त्यावरुनि शिष्य हर्षले । इतुकियांत गुरुप्रसाद फुलें । आलीं प्रवाहांत वाहत ॥ ५१	हे ऐकून शिष्यांना आनंद झाला आणि तेवढ्यात प्रवाहातून फुले वाहू लागली.
तीं परमप्रसादसुमनें । काढोनि घेतलीं शिष्यवर्गानें । मग परतले आनंदानें । गुरुध्यान मनीं करित ॥ ५२	शिष्यांनी ती फुले प्रसाद म्हणून घेतली आणि श्रीगुरूंचे ध्यान करत परतले.
सिद्धासी म्हणे नामधारक । पुष्पें किती आलीं प्रासादिक । शिष्य किती होते प्रमुख । तें मज साद्यंत सांगावें ॥ ५३	नामधारकाने प्रसादाच्या फुलांबद्दल आणि शिष्यांबद्दल विचारले.
सिद्ध म्हणे नामधारका । तुवां भली घेतली आशंका । धन्य बा तुझ्या विवेका । होसी साधक समर्थ ॥ ५४	सिद्धांनी नामधारकाचे कौतुक केले.
खूण सांगतों ऐक आतां । श्रीगुरु गाणगापुरीं असता । बहुत शिष्य होते गणितां । नाठवती ते ये समयीं ॥ ५५	"श्रीगुरूंचे अनेक शिष्य होते, ज्यांची संख्या मोजणे कठीण आहे."
ज्यांणीं केला आश्रमस्वीकार । ते संन्यासी थोर थोर । तीर्थें हिंडावया गेले फार । कृष्णबाळसरस्वती प्रमुख ते ॥ ५६	अनेक संन्यासी शिष्य तीर्थयात्रेला गेले होते.
जे शिष्य झाले गृहस्थ केवळ । ते आपुल्या गृहीं नांदती सकळ । तारक होते श्रीगुरुनाथ प्रबळ । भक्त अपरिमित तारिले ॥ ५७	गृहस्थी शिष्य आपापल्या घरी सुखात आहेत, श्रीगुरूंनी अगणित भक्तांचा उद्धार केला.
श्रीजगद्गुरुच्या समागमीं । चारीजण होतों आम्ही । सायंदेव नंदी नरहरी मी । श्रीगुरुची सेवा करीत होतों ॥ ५८	"अंतिम क्षणी आम्ही चौघे जण सोबत होतो: सायंदेव, नंदी, नरहरी आणि मी (सिद्धमुनी)."
चौघांनीं घेतलीं पुष्पें चारी । गुरुप्रसाद वंदिला शिरीं । ही पहा म्हणोनि पुष्पें करीं । घेऊनि झडकरी दिधलीं ॥ ५९	या चार मुख्य शिष्यांनी ती चार फुले घेतली. सिद्धांनी नामधारकाला ती फुले दाखवली.
चौघांनीं चारी पुष्पांसी । मस्तकीं धरिलीं भावेंसी । आनंद झाला नामधारकासी । गुरुप्रसाद त्याचे दृष्‍टीं पडला ॥ ६०	प्रसादाचा हा आशीर्वाद पाहून नामधारकाला खूप आनंद झाला.
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । सिद्ध नामधारकासी सांगत । श्रीगुरुप्रसाद झाला प्राप्त । द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ६१	अशा प्रकारे सिद्ध-नामधारक संवादातून ५२ व्या अध्यायाची समाप्ती झाली.
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे प्रसादप्राप्तिर्नाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥ ॥ श्रीगुरुदेवदत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ॥६१॥ ॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पितमस्तु॥

‌ गुरुचरित्र अध्याय त्रेपन्नावा 👈

👆श्री गुरुचरित्रातील त्रेपन्नावा अध्याय वाचण्यासाठी क्लिक करा.